توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل قطب‌الدين‌ عبدالحق‌ بن‌ ابراهيم‌ مرسي‌ رقوطي‌ دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل قطب‌الدين‌ عبدالحق‌ بن‌ ابراهيم‌ مرسي‌ رقوطي‌،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل قطب‌الدين‌ عبدالحق‌ بن‌ ابراهيم‌ مرسي‌ رقوطي‌ :

ابن‌سبعین ابومحمد پاورپوینت کامل قطب‌الدين‌ عبدالحق‌ بن‌ ابراهيم‌ مرسي‌ رقوطي‌

اِبْن‌ِ سَبْعین‌، ابومحمد قطب‌الدین‌ عبدالحق‌ بن‌ ابراهیم‌ بن‌ محمد ابن‌ نصر بن‌ سبعین‌ مرسی‌ رقوطی‌، عارف‌، زاهد و فیلسوف‌ اندلسی‌. می‌باشد.

فهرست مندرجات

1 - ولادت
2 - القاب
3 - تحصیلات
4 - اساتید
5 - مهاجرت به مغرب
6 - عزیمت به مکه
7 - زندگی شخصی
8 - خصوصیات
9 - انتقادات
10 - طریقه ابن‌ سبعین
11 - آثار
11.1 - جواب‌ صاحب‌ صقیله
11.2 - بدالعارف
11.2.1 - معنای‌ عنوان‌ این‌ کتاب
11.3 - رساله الفقیریه
11.4 - رساله القوسیه
11.5 - رساله العهد
11.6 - کتاب‌ الاحاطه
11.7 - رساله خطاب‌ الله‌ بلسان‌ نوره
11.8 - رساله الفتح‌ المشترک
11.9 - رساله النصیحه او النوریه
11.10 - رساله الرضوانیه
11.11 - کتاب‌ الدرج
11.12 - آثار دیگر
12 - فهرست منابع
13 - پانویس
14 - منبع

ولادت

ولادت‌ او را اغلب‌ مؤلفان‌ در 614ق‌/1217م‌ نوشته‌اند.

[1] یونینی‌، موسی‌، ذیل‌ مرآه الزمان‌، ج2، ص460، حیدرآباد دکن‌، 1375ق‌/1955م.

[2] ابن‌ کثیر، البدایه، ج13، ص261.

[3] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص355، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

القاب

و چون‌ زادگاه‌ او رَقوطه‌، از نواحی‌ مُرسیه‌ بوده‌ است‌، او را مرسی‌ و رقوطی‌ گفته‌اند.

[4] ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌، ص233.

[5] ابن‌ کثیر، البدایه، ج13، ص261.

[6] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص326، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[7] ابن‌ عماد، عبدالحی‌، شذرات‌ الذهب‌، ج5، ص329، قاهره‌، 1351ق.

نسبت‌های‌ دیگری‌ نیز چون‌ «غافقی‌»

[8] ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، لسان‌ المیزان‌، ج1، ص392، حیدرآباد دکن‌، 1330ق.

و «عکی‌»

[9] ابن‌ خطیب‌، محمد، لاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص31، اقاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[10] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص196، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

برای‌ او آورده‌اند که‌ ظاهراً اشاره‌ به‌ انتساب‌ او به‌ قبیله بنی‌عک‌ و غافق‌بن‌ الشاهد بن‌ علقمه بن‌ عک‌ بن‌ الدیث‌ بن‌ عدنان‌، از قبایل‌ عرب‌ اندلس‌، ساکن‌ در نواحی‌ اشبیلیه‌ بوده‌ است‌

[11] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص30-31،، بیروت‌، 1973م.

و نسبت‌ اشبیلی‌ که‌ بعضی‌ از مؤلفان‌

[12] ابن‌ عماد، عبدالحی‌، شذرات‌ الذهب‌، ج5، ص329، قاهره‌، 1351ق.

برای‌ او آورده‌اند، شاید از این‌ جهت‌ باشد.
ذهبی‌ در تاریخ‌ الاسلام‌ و ابن‌ شاکر کتبی‌ در عیون‌ التواریخ‌ او را «قرشی‌ مخزومی‌» گفته‌اند،

[13] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ص31، بیروت‌، 1973م.

ولی‌ این‌ نسبت‌ درست‌ به‌ نظر نمی‌رسد و گویا معتقدان‌ او خواسته‌اند که‌ او را به‌ خاندان‌ نبوت‌ مربوط و منسوب‌ کنند.

[14] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[15] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص31-32، بیروت‌، 1973م.

این‌ نکته‌ از رساله‌ای‌ که‌ یکی‌ از شاگردانش‌ زیر عنوان‌ الوراثه المحمدیه و الفصول‌ الذاتیه در تکریم‌ و تجلیل‌ او نوشته‌ بوده‌ و مقری‌ تلمسانی‌ در نفح‌ الطیب‌

[16] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص198- 200، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

بخشی‌ از آن‌ را نقل‌ کرده‌ است‌، به‌ روشنی‌ دیده‌ می‌شود. وی‌ در این‌ رساله‌ شرحی‌ مبالغه‌آمیز درباره استاد خود و کرامات‌ او آورده‌، و او را قرشی‌، هاشمی‌ و علوی‌ و اجداد او و خاندان‌ بنی‌سبعین‌ را از اشراف‌ و بزرگان‌ مغرب‌ گفته‌ است.

تحصیلات

وی‌ در اوایل‌ زندگانی‌ در مرسیه‌ به‌ تحصیل‌ منطق‌، حکمت‌، کلام‌ و ریاضیات‌ پرداخت‌، سپس‌ به‌ عرفان‌ روی‌ آورد، و گفته‌اند که‌ طب‌، کیمیا، سیمیا و علم‌ حروف‌ را نیز فراگرفت.

[17] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص327، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[18] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

[19] ابن‌ کثیر، البدایه، ج13، ص261.

اساتید

برخی‌ از مؤلفان‌ او را شاگرد ابواسحاق‌ ابراهیم‌ بن‌ یوسف‌ بن‌ محمد بن‌ دهاق‌ (معروف‌ به‌ ابن‌ المرأه )، عارف‌ و متکلم‌ مشهور اندلسی‌، دانسته‌اند،

[20] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص330-331، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[21] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص33، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[22] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص202، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

ولی‌ وفات‌ ابن‌ دهاق‌ در 611ق‌/1214م‌ و قبل‌ از ولادت‌ ابن‌ سبعین‌ بوده‌ و این‌ گفته‌ ظاهراً در اصل‌ به‌ ارتباط فکری‌ و تأثیر پذیرفتن‌ ابن‌ سبعین‌ از عقاید ابن‌ دهاق‌ اشاره‌ داشته‌ است‌. از سوی‌ دیگر، در اواخر سده 6 و اوایل‌ سده 7ق‌ افکار فلسفی‌ و عرفانی‌ ابوعبدالله‌ شوذی‌ از طریق‌ شاگردش‌ ابن‌ دهاق‌ و شاگرد او ابن‌ اَحْلی‌ در اندلس‌ رواج‌ گرفته‌ بود و دور نیست‌ که‌ ابن‌ سبعین‌ که‌ در این‌ محیط فکری‌ پرورش‌ یافته‌ و تأثیر پذیرفته‌ بود،

[23] ابن‌ تیمیه‌، «سبعینیه»، ج1، ص107، ملحق‌ جلد 4 مجموعه فتاوی‌ ابن‌ تیمیه، قاهره‌، 1329ق.

[24] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص33، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

چنانکه‌ در بعضی‌ از منابع‌ تلویحاً اشاره‌ شده‌ است‌،

[25] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص330، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

در مرسیه‌ نزد ابن‌ احلی‌ کسب‌ علم‌ کرده‌ باشد. اینکه‌ منادی‌ در الکواکب‌ الدریه

[26] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص37، بیروت‌، 1973م.

و ابن‌ عماد به‌ نقل‌ از او در شذرات‌ الذهب‌

[27] ابن‌ عماد، عبدالحی‌، شذرات‌ الذهب‌، ج5، ص330، قاهره‌، 1351ق.

وی‌ را شاگرد ابوالحسن‌ حرانی‌ و ابوالعباس‌ بونی‌ دانسته‌اند، نیز نادرست‌ است‌، زیرا حرانی‌ در 538ق‌ درگذشته‌

[28] بونی‌، احمد، شمس‌المعارف‌ولطائف‌العوارف‌، ج1، ص532، مصر، 1382ق‌/1962م.

و وفات‌ بونی‌ در 622 ق‌،

[29] حاجی‌ خلیفه‌، کشف‌، ج1، ص1062.

یعنی‌ در 8 سالگی‌ِ ابن‌ سبعین‌ بوده‌ است‌، و بعید به‌ نظر می‌رسد که‌ کودکی‌ در این‌ سن‌ به‌ تحصیل‌ علم‌الاسماء و اسرار الحروف‌ و موضوعاتی‌ نظیر آن‌ها بپردازد، و گذشته‌ از این‌ هیچ‌ معلوم‌ نیست‌ که‌ بونی‌ از افریقا به‌ اندلس‌ رفته‌ و یا در مرسیه‌ مقیم‌ بوده‌ باشد. این‌ اشارات‌ را نیز باید حاکی‌ از توجه‌ او به‌ تألیفات‌ بونی‌ و حرانی‌ دانست‌، و این‌ نکته‌ را از برخی‌ از آثار او و نیز از سخنی‌ که‌ ابن‌ خلدون‌

[30] ابن‌ خلدون‌، شفاء السائل‌ لتهذیب‌ المسائل‌، ص63، به‌ کوشش‌ محمد بن‌ تاویت‌ طنجی‌، استانبول‌، 1957م.

درباره او گفته‌ است‌، می‌توان‌ دریافت.

مهاجرت به مغرب

ابن‌ سبعین‌ در جوانی‌ - و به‌ گفته‌ ابن‌ شاکر کتبی‌

[31] ابن‌ خلدون‌، شفاء السائل‌ لتهذیب‌ المسائل‌، ص63، به‌ کوشش‌ محمد بن‌ تاویت‌ طنجی‌، استانبول‌، 1957م.

در 30 سالگی‌ - با جمعی‌ از یاران‌ و شاگردان‌ خود رهسپار مغرب‌ شد و در راه‌ چند گاهی‌ در خانقاهی‌ نزدیک‌ غرناطه‌ توقف‌ نمود.

[32] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص37، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

ظاهراً علت‌ مهاجرت‌ او از زادگاهش‌ مخالفت‌هایی‌ بود که‌ از طرف‌ فقها و متشرعین‌ با افکار و اقوال‌ او می‌شد.

[33] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص33-34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[34] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص634 - 635، بیروت‌، 1959م.

[35] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254- 255، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

پس‌ از ورود به‌ مغرب‌ در شهر سبته‌1 بر ساحل‌ جنوبی‌ تنگه جبل‌الطارق‌ اقامت‌ گزید و به‌ تبلیغ‌ و ترویج‌ عقاید خود در میان‌ پیروان‌، و تحقیق‌، مطالعه‌ و تألیف‌ پرداخت‌. با اینکه‌ در سنین‌ جوانی‌ بود، در همین‌ دوران‌ شهرت‌ او به‌ جایی‌ رسیده‌ بود که‌ هنگامی‌ که‌ پرسشهای‌ علمی‌ و فلسفی‌ فردریک‌ دوم‌ (1194- 1250م)، امپراتور صقلیه‌ از علمای‌ ممالک‌ اسلامی‌ به‌ مغرب‌ رسید، خلیفه‌ عبدالواحد الرشید (حک 630 -640ق‌/1233-1242م)، آنها را به‌ سبته‌ فرستاد و از ابن‌ سبعین‌ خواسته‌ شد که‌ جواب‌ بنویسد. ظاهراً به‌ سبب‌ همین‌ اشتهار به‌ فلسفه‌ و نیز شاید به‌ سبب‌ استقبالی‌ که‌ از عقاید او می‌شد، ناچار گردید که‌ آن‌ شهر را ترک‌ گوید و به‌ عدوه‌ و سپس‌ به‌ بجایه‌2 رود. وی‌ چند سالی‌ در این‌ شهر اقامت‌ داشت‌ و همچنان‌ به‌ نشر افکار خاص‌ خود مشغول‌ بود، و پیروان‌ و مریدان‌ بسیاری‌ که‌ از طبقات‌ مختلف‌ نزد او گرد آمده‌ بودند، آراء و عقاید او را به‌ نقاط دیگر می‌رساندند.
در اینجا نیز افکار و اقوال‌ او و طرز سلوک‌ پیروانش‌ مخالفت‌ و خصومت‌ فقها و متشرعین‌ را برانگیخت‌

[36] ابن‌ خطیب‌، محمد، لاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص33-34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[37] شعرانی‌، عبدالوهاب‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج1، ص17، قاهره‌، 1374ق‌/ 1954م.

و به‌ الحاد و کفر متهم‌ و مجبور به‌ ترک‌ آنجا شد.

[38] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص634 - 635، بیروت‌، 1959م.

وی‌ ظاهراً در حدود سال‌ 648 ق‌ از مغرب‌ به‌ مقصد حجاز عازم‌ شرق‌ افریقا شد،

[39] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

ولی‌ پیش‌ از آنکه‌ خود به‌ آن‌ نواحی‌ برسد، شهرتش‌ به‌ آنجا رسیده‌ بود و فقهای‌ مغرب‌ پیام‌هایی‌ به‌ مردم‌ مصر فرستاده‌ و آنان‌ را نسبت‌ به‌ افکار و اقوال‌ وی‌ ظنین‌ و بدبین‌ کرده‌ بودند.

[40] شعرانی‌، عبدالوهاب‌، الطبقات‌ الکبری‌، ج1، ص17، قاهره‌، 1374ق‌/ 1954م.

عزیمت به مکه

چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ در شرق‌ افریقا میان‌ او و علمای‌ آن‌ دیار مناقشات‌ و ماجراهایی‌ وجود داشته‌

[41] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج1، ص34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

و نامساعد بودن‌ محیط و مخالفت‌های‌ فقها و اهل‌ ظاهر او را به‌ عزیمت‌ به‌ سوی‌ مکه‌ ناگزیر کرده‌ بود.
زمان‌ ورود او به‌ مکه‌ به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌، ولی‌ در نخستین‌ سال‌هایی‌ که‌ ابونمی‌ محمد اول‌ شریف‌ مکه‌ بود (652 -702ق‌/1254- 1303م)، وی‌ در آن‌جا بوده‌ و از نزدیکان‌ او به‌ شمار می‌رفته‌

[42] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص329، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[43] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص634 - 635، بیروت‌، 1959م.

و حتی‌ گفته‌اند که‌ استاد و معلم‌ او نیز بوده‌ است‌.

[44] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج1، ص34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

بنابر برخی‌ از منابع‌، امیر مکه‌ بیمار یا مجروح‌ شده‌ بود و ابن‌ سبعین‌ او را معالجه‌ کرد، و همین‌ امر موجب‌ نزدیک‌ شدن‌ او به‌ امیر گردید.

[45] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

[46] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج3، ص392، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

به‌ گفته عبدالحق‌ بادیسی‌ در المقصد الشریف‌

[47] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص52 -53، بیروت‌، 1973م.

ابونمی‌ در جنگی‌ مجروح‌ شده‌ و زخمی‌ بر سرش‌ رسیده‌ بود، و ابن‌ سبعین‌ جراحت‌ او را علاج‌ کرد و نوعی‌ سرپوش‌ برای‌ او ساخت‌ که‌ نشان‌ زخم‌ را پنهان‌ می‌کرد. و نیز گفته‌اند که‌ وی‌ با اعمالی‌ از نوع‌ سحر و شعبده‌ امیر را به‌ خود مجذوب‌ و معتقد کرده‌ بود،

[48] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص331، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

ولی‌ شاید سبب‌ اصلی‌ نزدیکی‌ او با ابونمی‌ وجود نوعی‌ تجانس‌ فکری‌ میان‌ آن‌ دو بوده‌ است‌، زیرا ابونمی‌ منتسب‌ به‌ خاندان‌ رسول‌ اکرم‌ (ص‌) و از اولاد حسن‌ بن‌ علی‌ (ع‌) بود،

[49] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص634، بیروت‌، 1959م.

و ابن‌ سبعین‌ نیز تمایلات‌ شیعی‌ و فاطمی‌ داشت‌ و گفته‌اند که‌ وی‌ در مکه‌ و در سایه حمایت‌ امیر آن‌جا گرایش‌های‌ شیعی‌ خود را آشکار می‌کرد.

[50] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص52‌، بیروت‌، 1973م.

روزگار ابن‌ سبعین‌ در مکه‌ به‌ آرامش‌ می‌گذشت‌ و مورد تکریم‌ بود و مریدان‌ بسیار داشت‌ و به‌ ترویج‌ آراء عرفانی‌ و تألیف‌ و تصنیف‌ مشغول‌ بود. هر ساله‌ مناسک‌ عمره‌ و حج‌ را به‌ جا می‌آورد

[51] غبرینی‌، احمد، عنوان‌ الدرایه، ج1، ص238، به‌ کوشش‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌، 1969م.

[52] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص33، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

و گه‌ گاه‌ در غار حرا معتکف‌ می‌شد.

[53] ابن‌ کثیر، البدایه، ج13، ص261.

[54] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

از اشارتی‌ که‌ به‌ احوال‌ او در این‌ دوران‌ در منابع‌ تاریخی‌ آمده‌ است‌، چنین‌ برمی‌آید که‌ آراء و نظریات‌ غیر متعارف‌ او، و نیز سخنان‌ رمزآمیز و دور از فهمش‌ جامعه متشرع‌ و متسنّن‌ را به‌ مخالفت‌ با او برانگیخته‌ بود. تقی‌الدین‌ ابن‌ دقیق‌ العید (625 -702ق)که‌ بعداً قاضی‌ القضاه مصر شد، گفته‌ است‌ که‌ ابن‌ سبعین‌ را در مکه‌ ملاقات‌ کردم‌ و او سخنانی‌ می‌گفت‌ که‌ مفرداتش‌ قابل‌ فهم‌ بود، ولی‌ از ترکیب‌ آنها چیزی‌ دریافت‌ نمی‌شد.

[55] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص253-254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

[56] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص329، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[57] ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، لسان‌ المیزان‌، ج1، ص392، حیدرآباد دکن‌، 1330ق.

ظاهراً مکه‌ تنها محلی‌ بود که‌ وی‌ می‌توانست‌ در آن‌ به‌ آسودگی‌ خاطر زندگی‌ کند، زیرا از امیر مدینه‌ وحشت‌ داشت‌

[58] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج1، ص34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[59] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج1، ص200، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

و وزیر امین‌ یمن‌ که‌ حشوی‌ و ظاهری‌ بود، از دشمنان‌ او به‌ شمار می‌رفت‌

[60] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

[61] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص333، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

و ملک‌ ظاهر بیبرس‌، فرمانروای‌ مصر، از نزدیکی‌ و ارتباط او با اشراف‌ مکه‌ آزرده‌ خاطر بود و به‌ سبب‌ سخنانی‌ که‌ از او نقل‌ می‌شد، پسرش‌ را در مصر به‌ زندان‌ افکنده‌ بود.

[62] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

گفته‌اند که‌ هنگامی‌ که‌ ملک‌ ظاهر در 667 ق‌ برای‌ ادای‌ مراسم‌ حج‌ به‌ مکه‌ رفت‌، سخت‌ در جست‌وجوی‌ ابن‌ سبعین‌ بود، لکن‌ وی‌ پنهان‌ شد،

[63] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

وی‌ از همین‌ روی‌ ظاهراً قصد مهاجرت‌ به‌ هندوستان‌ داشته‌ است‌.

[64] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ج1، ص182، دارالمنار، 1349ق.

با اینهمه‌، و نیز با اینکه‌ میان‌ او و علمای‌ مکه‌ مناقشه‌ و مخاصمه‌ برقرار بود و غلو اصحاب‌ و مریدان‌ درباره او این‌ احوال‌ را شدت‌ می‌داد،

[65] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

پشتیبانی‌ شریف‌ مکه‌ از او اینگونه‌ مخالفتها را بی‌اثر می‌ساخت‌. افسانه‌هایی‌ که‌ درباره او ساخته‌ شده‌ است‌

[66] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص331، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[67] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج1، ص200، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

[68] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

حاکی‌ از شهرت‌ او و توجهی‌ است‌ که‌ عامه مردم‌ نسبت‌ به‌ او داشته‌اند.
قدرت‌ و موقعیت‌ او در مکه‌ چنان‌ بود که‌ شیخ‌ قطب‌الدین‌ قسطلانی‌، دانشمند و عارف‌ مشهور (614 -686ق‌/ 1217-1287م) که‌ از مخالفان‌ او بود، از ترس‌ خصومت‌ او مکه‌ را ترک‌ گفت‌ و به‌ مصر رفت‌.

[69] یافعی‌، عبدالله‌، ج4، ص171، مرآهالجنان‌ و عبره الیقظان‌، حیدرآباد دکن‌، 1339ق.

چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ ابن‌ سبعین‌ در مسائل‌ سیاسی‌ آن‌ ایام‌ نیز دخالت‌ داشته‌ و شریف‌ مکه‌ را در اینگونه‌ امور راهنمایی‌ و یاری‌ می‌کرده‌ است‌. به‌ گفته ابن‌ خلدون‌

[70] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص635، بیروت‌، 1959م.

بیعت‌ ابونمی‌ با ابوعبدالله‌ المستنصر، فرمانروای‌ افریقیه‌، به‌ ترغیب‌ و تشویق‌ ابن‌ سبعین‌ بوده‌، و بیعت‌نامه‌ نیز که‌ متن‌ آن‌ در تاریخ‌ ابن‌خلدون‌

[71] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص635 -651، بیروت‌، 1959م.

آمده‌، از آغاز تا انجام‌ به‌ خط و انشای‌ او بوده‌ است.

[72] زرکشی‌، محمد، تاریخ‌ الدولتین‌ الموحدیه و الحفصیه، ج1، ص33، تونس‌، 1966م.

[73] زرکشی‌، محمد، تاریخ‌ الدولتین‌ الموحدیه و الحفصیه، ج1، ص37، تونس‌، 1966م.

زندگی شخصی

از احوال‌ شخصی‌ ابن‌ سبعین‌ آگاهی‌ بسیار اندک‌ است‌. به‌ گفته عبدالحق‌ بادیسی‌ در المقصد الشریف‌

[74] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص45، بیروت‌، 1973م.

پس‌ از ورود او به‌ سبته‌، زنی‌ مالدار از اهالی‌ آنجا از معتقدان‌ او شد و به‌ عقد او درآمد و نیز می‌دانیم‌ که‌ ابن‌ سبعین‌ پسری‌ داشته‌ است‌ که‌ در مصر به‌ سبب‌ سخنانی‌ که‌ به‌ پدرش‌ نسبت‌ داده‌ می‌شد، به‌ حکم‌ ملک‌ ظاهر بیبرس‌ به‌ زندان‌ افتاد، و ظاهراً همین‌ پسر بوده‌ که‌ در 666 ق‌، در زمان‌ حیات‌ پدر وفات‌ یافته‌ است‌،

[75] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

گرچه‌ از اشاراتی‌ که‌ در رسائل‌ ابن‌ سبعین‌

[76] ابن‌ سبعین‌«رساله»، ص285، رسائل‌، به‌ کوشش‌ عبدالرحمان‌ بدوی‌، قاهره‌، 1956م.

[77] «شرح‌ رساله العهد»، رسائل‌ (ابن‌ سبعین)، ج1، ص297.

آمده‌ است‌، چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ وی‌ دو پسر داشته‌ است‌، یکی‌ به‌ نام‌ شهاب‌الدین‌ ابوجعفر احمد که‌ خود به‌ او اجازه ارشاد می‌دهد و دیگری‌ به‌ نام‌ نورالدین‌ که‌ « رساله النوریه » را چنانکه‌ خود در این‌ رساله‌

[78] «شرح‌ رساله العهد»، رسائل‌ (ابن‌ سبعین)، ج1، ص184- 185.

گفته‌، به‌ نام‌ او نوشته‌ است.
در تواریخ‌ ذکری‌ از برادر ابن‌ سبعین‌، به‌ نام‌ ابوطالب‌ بن‌ سبعین‌ نیز آمده‌ است‌ و گفته‌اند که‌ وی‌ از جانب‌ سلطان‌ ابوعبدالله‌ بن‌ هود (د 635ق‌/1238م) به‌ روم‌ فرستاده‌ شد تا با پاپ‌ اعظم‌ (القومس‌ الاعظم‌ برومه) درباره نقض‌ عهد سلطان‌ نصارا گفت‌وگو کند.

[79] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص34- 35، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

به‌ گفته فاسی‌

[80] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

برادر ابن‌ سبعین‌ در مرسیه‌ از بزرگان‌ اشراف‌ و صاحب‌ مقام‌ بوده‌ است و گفته‌اند که‌ رگ‌ خود را زد، و نیز به‌ مسموم‌ شدن‌ او اشاره‌ رفته‌ است‌،

[81] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334- 335، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[82] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

بادیسی‌ مسموم‌ شدن‌ او را به‌ تحریک‌ و توطئه الملک‌ المظفر، حاکم‌ یمن‌ دانسته‌ است‌.

[83] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص45، بیروت‌، 1973م.

آرامگاه‌ او در نزدیکی‌ مکه‌ در مَعْلاه بوده‌ و سنگی‌ بر آن‌ نهاده‌ بودند که‌ چون‌ زیارتگاه‌ «جُهّال‌ غربا» شده‌ بود، شکسته‌ و برداشته‌ شد.

[84] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص335، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

خصوصیات

سخنانی‌ که‌ شاگردان‌ و مریدان‌ ابن‌ سبعین‌ درباره رفتار و شخصیت‌ او گفته‌اند، غالباً اغراق‌آمیز است‌، اما از اشارات‌ مختصر و گذرایی‌ که‌ در کتاب‌های‌ تاریخ‌ در این‌ باره‌ دیده‌ می‌شود، می‌توان‌ تصویری‌ - هرچند نه‌ چندان‌ روشن‌ - از سیمای‌ اخلاقی‌ او به‌ دست‌ آورد، ابن‌ عبدالملک‌ (ابوعبدالله‌ محمد بن‌ محمد)، ادیب‌ و مورخ‌ مغربی‌ (د 703ق) در تکمله‌ای‌ که‌ بر کتاب‌ الصله فی‌ تاریخ‌ ائمه الاندلس‌ و علمائهم‌...، تألیف‌ ابن‌ بشکوال‌ نوشته‌ بود، از ابن‌ سبعین‌ یاد کرده‌ و او را به‌ حسن‌ خلق‌، بردباری‌ در برابر آزار معاندان‌ و انفاق‌ و ایثار ستوده‌ بود.

[85] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج1، ص32، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[86] ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، لسان‌ المیزان‌، ج1، ص392، حیدرآباد دکن‌، 1330ق.

[87] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج1، ص196، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

اهل‌ مکه‌ می‌گفتند که‌ وی‌ 80 هزار دینار در میان‌ آنان‌ انفاق‌ کرده‌ است.

[88] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

ابوالعباس‌ غبرینی‌ (د 714ق‌) در عنوان‌ الدرایه

[89] غبرینی‌، احمد، عنوان‌ الدرایه، ج1، ص237- 238، به‌ کوشش‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌، 1969م.

او را به‌ دانش‌ و معرفت‌ و بزرگواری‌ وصف‌ کرده‌ و گفته‌ است‌ که‌ بزرگان‌ مکه‌ به‌ اقوال‌ و افعال‌ او توجه‌ و اعتماد تمام‌ داشتند، و ابن‌ خلدون‌

[90] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج6، ص634، بیروت‌، 1959م.

نیز او را حافظ علوم‌ شرعی‌ و عقلی‌ دانسته‌ است‌. شک‌ نیست‌ که‌ وی‌ به‌ علوم‌ زمان‌ خود از فقه‌، حدیث‌، کلام‌، فلسفه‌ و عرفان‌ تا کیمیا، اسرار الحروف‌ و علم‌ ارقام‌ و اعداد واقف‌ بوده‌ و از آثاری‌ که‌ از او برجای‌ مانده‌ است‌، می‌توان‌ به‌ میزان‌ دانش‌ او در این‌ موضوعات‌ پی‌ برد، ولی‌ اعتقادی‌ که‌ خود در حق‌ خویشتن‌ داشته‌ است‌، از این‌ حدود فراتر می‌رفته‌ و از اشاراتی‌ که‌ به‌ ابن‌ سینا، غزالی‌، ابن‌ رشد و بزرگان‌ دیگر در گفته‌های‌ او دیده‌ می‌شود، چنین‌ برمی‌آید که‌ خودبینی‌ و خودستایی‌ او از اندازه‌ و اعتدال‌ بیرون‌ و به‌ نوعی‌ ناهنجاری‌ روحی‌ و فکری‌ نزدیک‌ بوده‌ است.
وی‌ ابن‌ سینا را مُمّوه‌ و مسفسط، کثیر الطنطنه‌، قلیل‌ الفائده‌؛ ابن‌ رشد را مقلد ارسطو و قصیر الباع‌، قلیل‌ المعرفه، بلید التصور، غیر مدرک‌

[91] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ص143، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

[92] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ص144، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

شمرده‌؛ امام‌ الحرمین‌ ( [[جوینی) را ثالث‌ ابوجهل‌ و هامان‌ گفته‌

[93] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ج1، ص152، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

غزالی‌ را به‌ سبب‌ بی‌ثباتی‌ در مشرب‌ و مذهب‌ نکوهش‌ کرده‌ و ادراک‌ او را در علوم‌ قدیمه‌ سست‌تر از تار عنکبوت‌ دانسته‌

[94] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ص144، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

[95] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ج1، ص6، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

[96] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ج1، ص14، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

و کلام‌ ابن‌ عربی‌ را فلسفه‌ای‌ گندیده‌ و عفن‌

[97] ابن‌ تیمیه‌، «سبعینیه»، ج1، ص7، ملحق‌ جلد 4 مجموعه فتاوی‌ ابن‌ تیمیه، قاهره‌، 1329ق.

خوانده‌ است‌. نوشته‌اند که‌ وی‌ در قیاس‌ خود با ابومدین‌ شعیب‌ بن‌ حسین‌، عارف‌ بزرگ‌ و معروف‌ اندلسی‌ (د 594) گفته‌ است‌ که‌ «شعیب‌ بنده عمل‌ است‌ و ما عبید حضرت‌»، و هنگامی‌ که‌ ابوالحسن‌ ششتری‌ عازم‌ دیدار و خدمت‌ ابومدین‌ بود، به‌ وی‌ گفت‌ «اگر خواستار بهشتی‌، تو را و او را که‌ قصد دیدارش‌ داری‌، سزاوار همان‌ است‌، اما اگر خواستار خداوند بهشتی‌ پس‌ نزد ما بیا».

[98] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص35، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[99] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص206، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

و نیز گفته‌اند که‌ نجم‌الدین‌ بن‌ اسرائیل‌، عارف‌ مصری‌ نامه‌ای‌ مصدّر به‌ قصیده‌ای‌ شیوا برای‌ او به‌ مکه‌ فرستاد، ولی‌ وی‌ برای‌ اظهار بزرگی‌ مقام‌ و منزلت‌ خود بدان‌ پاسخ‌ نداد.

[100] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص54، بیروت‌، 1973م.

شک‌ نیست‌ که‌ اینگونه‌ کیفیات‌ اخلاقی‌ و رفتاری‌ او موجب‌ آزار و رنجش‌ معاصرانش‌ می‌شده‌ و ظاهراً بسیاری‌ از اتهامات‌ و نسبتهایی‌ که‌ بدو بسته‌اند، از اینجا سرچشمه‌ می‌گرفته‌ و نیز از جهت‌ غلو و مبالغه‌ای‌ که‌ شاگردانش‌ درباره او می‌کردند،

[101] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق 1985م.

تشدید می‌شده‌ است‌. بعضی‌ از سخنان‌ کفرآمیزی‌ که‌ در کتب‌ تاریخ‌ و تذکره‌ها به‌ او نسبت‌ داده‌اند،

[102] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

[103] فاسی‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص329، تقی‌الدین‌، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[104] فاسی‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص333، تقی‌الدین‌، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[105] ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، لسان‌ المیزان‌، ج3، ص392، حیدرآباد دکن‌، 1330ق.

ظاهراً اساسی‌ ندارد و گویا مخالفان‌ و دشمنانش‌ آنها را ساخته‌ و پراکنده‌ بوده‌اند،
زیرا اولاً کسی‌ چون‌ قطب‌الدین‌ قسطلانی‌ که‌ از معاصران‌ و معاندان‌ ابن‌ سبعین‌ بوده‌،

[106] یافعی‌، عبدالله‌، مرآهالجنان‌ و عبره الیقظان‌، ج4، ص171، حیدرآباد دکن‌، 1339ق.

[107] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج5، ص247، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

در شرحی‌ که‌ درباره او بیان‌ کرده‌ و در عقدالثمین‌ فاسی‌

[108] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص327-329، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

نقل‌ شده‌ است‌، به‌ اینگونه‌ سخنان‌ او اشاره‌ای‌ ندارد، و همچنین‌ ابوالعباس‌ غبرینی‌ در عنوان‌ الدرایه

[109] غبرینی‌، احمد، عنوان‌ الدرایه، ج1، ص237- 238، به‌ کوشش‌ عادل‌ نویهض‌، بیروت‌، 1969م.

و قطب‌الدین‌ یونینی‌ در ذیل‌مرآهالزمان‌]]

[110] قطب‌الدین‌ یونینی‌، موسی‌، ذیل‌ مرآه الزمان‌، ج2، ص460، حیدرآباد دکن‌، 1375ق‌/1955م.

و ابوالعباس‌ میورقی‌ در اشاراتی‌ که‌ از او در عقدالثمین‌ فاسی‌

[111] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص334- 335، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

آمده‌ است‌، و ابن‌ عبدالملک‌ مورخ‌ مغربی‌ در سخنانی‌ که‌ درباره ابن‌ سبعین‌ از او نقل‌ کرده‌اند، و بالاخره‌ ابن‌ خطیب‌ در الاحاطه

[112] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص31- 38، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

که‌ همگی‌ یا از معاصران‌ ابن‌ سبعین‌ و یا بسیار نزدیک‌ به‌ زمان‌ او بوده‌اند، هیچ‌یک‌ آنگونه‌ سخنان‌ منسوب‌ به‌ او را ذکر نکرده‌اند، و حتی‌ کسانی‌ چون‌ ذهبی‌

[113] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج1، ص333، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[114] ابن‌ شاکر کتبی‌، محمد، فوات‌ الوفیات‌، ج2، ص254، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1974م.

و فاسی‌

[115] فاسی‌، تقی‌الدین‌، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، ج5، ص329، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

که‌ این‌ نسبت‌ها را نقل‌ کرده‌اند، نه‌ به‌ طور قطع‌، بلکه‌ با عباراتی‌ چون‌ «حکی‌» و «اشتهر» از آن‌ سخن‌ گفته‌اند.
ثانیاً در آثار موجود ابن‌ سبعین‌ و نیز در وصایا و رسایلی‌ که‌ از او در کتاب‌های‌ تاریخ‌ نقل‌ شده‌ است‌،

[116] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص35-37، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[117] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص202، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

چنانکه‌ ابن‌ خطیب‌

[118] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص35، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

به‌ تصریح‌ می‌گوید، همگی‌ مشتمل‌ است‌ بر تعظیم‌ مقام‌ نبوت‌ و اظهار اعتقاد به‌ شارع‌ و شریعت‌ . برخی‌ از این‌ نسبتها به‌ گونه‌ای‌ است‌ که‌ نادرستی‌ و افتراآمیز بودن‌ آنها آشکار است.
گفته‌اندکه‌ وی‌ هرگاه‌ که‌ به‌مدینه‌می‌رفت‌، چون‌ به‌ مسجدپیامبر (ص) نزدیک‌ می‌شد، خون‌ از او باز می‌شد، و از این‌ روی‌ از زیارت‌ آن‌ مکان‌ مقدس‌ محروم‌ بود،

[119] فاسی‌، تقی‌الدین‌، ج1، ص334، العقد الثمین‌ فی‌ تاریخ‌ البلد الامین‌، به‌ کوشش‌ فؤاد سید، بیروت‌، 1405ق‌/ 1985م.

[120] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص200، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

در صورتی‌ که‌ وی‌ به‌ سبب‌ وحشتی‌ که‌ از امیر مدینه‌ داشت‌، به‌ آن‌ شهر نزدیک‌ نمی‌شد،

[121] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[122] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص20، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

و گفته‌اند که‌ وی‌ نبوت‌ را امری‌ اکتسابی‌ می‌دانست‌ و به‌ کوه‌ حرا می‌رفت‌ و در غار آن‌جا منتظر می‌نشست‌ تا وحی‌ به‌ او برسد.

[123] ابن‌ کثیر، البدایه، ج13، ص261.

این‌ سخن‌ نیز بی‌وجه‌ است‌، زیرا ابن‌ سبعین‌ به‌ خاتمیت‌ نبوت‌ اعتقاد راسخ‌ داشته‌ و در «رساله فی‌ انوار النبی‌»

[124] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ج1، ص205، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

[125] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ج1، ص207، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

در بیان‌ انوارسی‌ و سه‌گانه نبوت‌، نورالنهایه را نوری‌ می‌داند که‌ نبوت‌ بدان‌ ختم‌ می‌شود و نورالسابقه نیز نوری‌ است‌ که‌ بر نبوت‌ محمدی‌ در ازل‌ و قبل‌ از هستی‌ عالم‌ دلالت‌ دارد.

انتقادات

ولی‌ به‌ هر حال‌، چنانکه‌ پیش‌ از این‌ گفته‌ شد، آراء و عقاید او در توحید وجودی‌ و اقوال‌ غیر متعارف‌، پیچیده‌ و مرموزش‌، و نیز کنایات‌ و تأویلات‌ غریب‌ او، موجب‌ شده‌ بود که‌ فقها و علمای‌ ظاهر و حتی‌ برخی‌ از صوفیه‌ در حق‌ او از انتقاد و عیب‌جویی‌ و حتی‌ خصومت‌ و تکفیر کوتاهی‌ نکنند. چنانکه‌ مثلاً قطب‌الدین‌ قسطلانی‌ می‌گفت‌ که‌ در قرن‌ 7ق‌ سه‌ فساد بزرگ‌ ظاهر شد: مذهب‌ ابن‌ سبعین‌، غلبه تاتار بر عراق‌ و شیوع‌ استعمال‌ حشیش‌

[126] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج1، ص247، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

و کسانی‌ چون‌ ابن‌ تیمیه‌ و ابن‌ خلدون‌ که‌ به‌ ذکر عقاید او پرداخته‌اند، انتقاداتشان‌ کلاً متوجه‌ جنبه‌های‌ مختلف‌ آراء او در وحدت‌ مطلق‌ بوده‌ است‌

[127] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ج4، ص93، دارالمنار، 1349ق.

[128] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ج4، ص94، دارالمنار، 1349ق.

[129] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ج4، ص100، دارالمنار، 1349ق.

[130] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ج4، ص116، دارالمنار، 1349ق.

[131] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج1، ص62، بیروت‌، 1959م.

[132] ابن‌ خلدون‌، تاریخ‌، ج1، ص110، بیروت‌، 1959م.

و از همین‌ روی‌ بسیاری‌ از مؤلفان‌ متقدم‌ نام‌ او را در شمار کسانی‌ چون‌ حلاج‌، ابن‌ عربی‌ و ابن‌ فارض‌ آورده‌اند .
نکته دیگری‌ که‌ در این‌ احوال‌ مؤثر بوده‌ است‌، ترتیب‌ خاصی‌ است‌ که‌ سبعینیه‌ برای‌ طریقه خود ذکر کرده‌ و بر خلاف‌ طریقه‌های‌ دیگر سلسله خود را به‌ رسول‌ اکرم‌ (ص) ختم‌ می‌کنند، اینان‌ کسانی‌ چون‌ هرمس‌، سقراط، افلاطون‌، ارسطو، و اسکندر را از یونانیان‌، و حلاج‌، شبلی‌، ابن‌ سینا، غزالی‌، سهروردی‌ مقتول‌، ابن‌ عربی‌، ابن‌ فارض‌ و گروهی‌ دیگر از عرفا و حکمای‌ مسلمان‌ را در سلسله طریقه خود آورده‌اند

[133] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص210-211، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[134] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص45، بیروت‌، 1973م.

علاوه‌ بر اینها، چنین‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ رفتار و اعمال‌ ظاهری‌ او نیز عادی‌ و متعارف‌ نبوده‌،

[135] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص33-34، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

[136] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص203، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

و بعضی‌ اطوار و حرکات‌ خاص‌ خود داشته‌ است‌، چنانکه‌ نام‌ خود را به‌ صورت‌ عبدالحق‌ بن‌ O می‌نوشته‌، یعنی‌ به‌ جای‌ «سبعین‌» دایره کوچکی‌ که‌ با 0 یونانی‌ است‌ و در حساب‌ ارقام‌ برابر هفتاد است‌، می‌نوشته‌ و از این‌ روی‌ در میان‌ شاگردان‌ و دوستانش‌ به‌ «ابن‌ داره‌» شهرت‌ یافته‌ بود.

[137] ابن‌ خلکان‌، وفیات‌، ج6، ص321.

[138] مقری‌، احمد، نفح‌ الطیب‌، ج2، ص196، به‌ کوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، 1338ق‌/ 1968م.

[139] عباسی‌، عبدالرحیم‌، معاهد التنصیص‌، ج1، ص582، به‌ کوشش‌ محمد قطه‌ العدوی‌، مصر.

طریقه ابن‌ سبعین

طریقه ابن‌ سبعین‌ (سبعینیه) در آخرین‌ سالهای‌ حیات‌ او به‌ وسیله شاگردش‌ ششتری‌ (ه م) به‌ مصر منتقل‌ شد، ولی‌ رواجی‌ نیافت‌ و به‌ زودی‌ از میان‌ رفت‌. علت‌ این‌ امر در مرتبه اول‌، پیچیدگی‌ و دور از فهم‌ بودن‌ افکار ابن‌ سبعین‌ و آمیختگی‌ شدید آن‌ با فلسفه یونانی‌ و با محاسبات‌ رمزی‌ِ ارقام‌ و حروف‌ و نیز دشواری‌ و رمزآمیز بودن‌ زبان‌ و بیان‌ او بوده‌ است‌ و در مرتبه دوم‌، ظهور و رواج‌ مکتب‌ ابن‌ عربی‌ که‌ به‌هر حال‌ روشن‌تر، منسجم‌تر و جامع‌تر به‌ نظر می‌رسیده‌؛ و نیز گسترش‌ طریقه شاذلیه‌، که‌ روشی‌ معتدل‌تر داشته‌ و از دیدگاه‌ مردم‌ مسلمان‌ آن‌ نواحی‌ مقبول‌تر بوده‌ است‌. البته‌ در این‌ احوال‌ انتقادات‌ شدید کسانی‌ چون‌ ابن‌ تیمیه‌ را که‌ در بسیاری‌ از رسایل‌ خود شدیداً به‌ رد و ابطال‌ اقوال‌ و عقاید ابن‌ سبعین‌ و طریقه سبعینیه‌ پرداخته‌ است‌، نباید بی‌اثر دانست.
به‌ طور کلی‌ عرفان‌ ابن‌ سبعین‌ که‌ خود از آن‌ به‌ «علم‌ التحقیق‌» تعبیر می‌کند، و عقاید او درباره توحید وجودی‌، مراتب‌ وجود و موجودات‌، منزلت‌ محقق‌ و مقرب‌، و ماهیت‌ عقل‌ و نفس‌ عموماً ذهنی‌تر و فلسفی‌تر از آن‌ است‌ که‌ در میان‌ عامه مردم‌ رواج‌ یابد، و از همین‌ روی‌ نسخه‌های‌ آثار او در کتابخانه‌های‌ جهان‌ اندک‌ است‌ و در کتب‌ تذکره‌ و تاریخ‌ نیز غالباً به‌ اشارت‌ کلی‌ درباره عقاید او و نسبت‌ حلول‌، اتحاد، الحاد و نظایر اینها به‌ مذهب‌ و طریقه‌ او اکتفا شده‌ است‌، ولی‌ نه‌ تنها موافقان‌، بلکه‌ مخالفان‌ او هم‌ به‌ وسعت‌ دامنه آگاهی‌های‌ او در علوم‌ مختلف‌ اعتراف‌ داشته‌اند و ابن‌ هود و ابن‌ تیمیه‌ او را در عرفان‌ و فلسفه‌ از ابن‌ عربی‌ عالم‌تر و آگاه‌تر دانسته‌اند.

[140] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ص106، دارالمنار، 1349ق.

[141] ابن‌ تیمیه‌، مجموعه الرسائل‌ و المسائل‌، ص135، دارالمنار، 1349ق.

[142] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص153، بیروت‌، 1973م.

[143] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ج1، ص160، بیروت‌، 1973م.

آثار

از ابن‌ سبعین‌ یک‌ کتاب‌ به‌ نام‌ بدالعارف‌ و چندین‌ رساله کوچک‌ و بزرگ‌ در موضوعات‌ مختلف‌ عرفان‌ نظری‌ و فلسفی‌، جنبه‌های‌ عملی‌ و اخلاقی‌ عرفان‌ و علم‌ حروف‌ و ارقام‌ برجای‌ مانده‌ است‌ که‌ بسیاری‌ از آن‌ها اخیراً به‌ طبع‌ رسیده‌ و برخی‌ نیز به‌ صورت‌ نسخه خطی‌ در کتابخانه‌ها نگهداری‌ می‌شود، ولی‌ شماری‌ از آثار او، که‌ بیشتر به‌ علم‌ اعداد و اسرار الحروف‌ مربوط بوده‌ و در منابع‌ تاریخی‌ ذکرشان‌ آمده‌ است‌، امروز موجود نیست‌ و تاکنون‌ نشان‌ درستی‌ از آن‌ها به‌ دست‌ نیامده‌ است‌. در اینجا به‌ ذکر برخی‌ از مهم‌ترین‌ آثار او و شرح‌ مختصری‌ از موضوعات‌ و مطالب‌ مندرج‌ در آن‌ها می‌پردازیم‌:

جواب‌ صاحب‌ صقیله

چنانکه‌ قبلاً اشاره‌ شد، گفته‌اند که‌ فردریک‌ دوم‌، امپراتور صقلیه‌، که‌ خود اهل‌ علم‌ و دوستدار حکمت‌ و فلسفه‌ بود، پرسشهایی‌ فلسفی‌ به‌ ممالک‌ اسلامی‌ فرستاد و جواب‌ آنها را از علمای‌ آن‌ نواحی‌ خواستار شد. پاسخ‌هایی‌ که‌ بدو رسید هیچ‌کدام‌ او را راضی‌ نکرد، تا سرانجام‌ پرسشهای‌ خود را از طریق‌ خلیفه‌الرشید، حاکم‌ مغرب‌، با هدایایی‌ نزد ابن‌ سبعین‌ فرستاد.
ابن‌ سبعین‌ هدایا را نپذیرفت‌، اما پاسخ‌ پرسشها را نوشت‌ و به‌ فرستاده امپراتور سپرد. امپراتور پاسخها را چنانکه‌ می‌خواست‌ یافت‌ و بار دیگر هدایایی‌ برای‌ ابن‌ سبعین‌ روانه‌ سبته‌ کرد که‌ این‌ بار نیز بازگردانده‌ شد. پرسشهای‌ چهارگانه امپراتور بدین‌ صورت‌ بوده‌ است‌:
الف‌ - حکیم‌ ( ارسطو ) در آثار خویش‌ قائل‌ به‌ قدم‌ عالم‌ است‌. آیا برهانی‌ برای‌ این‌ قول‌ دارد یا نه‌، و اگر برهانی‌ ندارد، سخنش‌ بر چه‌ اساس‌ است‌؟
ب‌ - مقصود از علم‌ الهی‌ و مابعدالطبیعه‌ چیست‌ و مقدمات‌ ضروری‌ آن‌ کدام‌ است‌؟
ج‌ - مقولات‌ کدام‌ است‌ و آیا می‌توان‌ شمار آن‌ها را از ده‌ بیشتر یا کمتر دانست‌؟
د - دلیل‌ بقای‌ نفس‌ چیست‌ و اختلاف‌ اسکندر افرودیسی‌ با ارسطو چگونه‌ است‌؟
ابن‌ سبعین‌ در جواب‌ این‌ پرسشها، به‌ نقادی‌ آراء ارسطو می‌پردازد، و در ردّنظر او و اثبات‌ حدوث‌ عالم‌ براهینی‌ می‌آورد. آراء حکمای‌ یونان‌ را درباره علم‌ الهی‌ نقل‌ می‌کند و اختلاف‌ نظریات‌ فلاسفه‌ را در این‌ باب‌ با عقاید صوفیه‌ و متشرعان‌ یادآور می‌شود. در پاسخ‌ به‌ پرسش‌ سوم‌ و بحث‌ در مقولات‌ دهگانه‌، به‌ اهمیت‌ منطق‌ در تفکر و تعقل‌ اشاره‌ می‌کند، و برای‌ حصول‌ معرفت‌ نسبت‌ به‌ ماهیت‌ اشیا آن‌ را ضروری‌ می‌شمارد. مفصل‌ترین‌ بخش‌ این‌ نوشته‌ بحث‌ در اثبات‌ بقای‌ نفس‌ و حیات‌ بعد از موت‌ است‌ که‌ در ضمن‌ آن‌ از اقسام‌ نفوس‌ و مراتب‌ عقول‌ سخن‌ می‌رود، و به‌ عقاید ارسطو در این‌ باب‌ اعتراض‌ و به‌ آراء اسکندر افرودیسی‌ استناد می‌شود.
پاسخهای ابن‌ سبعین‌ به‌ پرسشهای‌ امپراتور نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌، با آنکه‌ در عنفوان‌ جوانی‌ بوده‌ است‌، در مسائل‌ فلسفی‌ و کلامی‌ تبحر کامل‌ داشته‌ و با آراء فلاسفه یونان‌ و حکما و دانشمندان‌ مسلمان‌ در معضلات‌ علمی‌ و فلسفی‌ آشنا بوده‌ است‌. برخلاف‌ سبک‌ مغلق‌ و پیچیده‌ و کنایه‌آمیزی‌ که‌ در آثار او دیده‌ می‌شود شیوه نگارش‌ او در اینجا صریح‌، ساده‌ و بی‌تکلف‌ است‌ و اصول‌ عقاید شخصی‌ او که‌ بعدها در تألیفات‌ مفصل‌ترش‌، چون‌ کتاب‌ بدالعارف‌ و رساله‌های‌ «الاحاطه» و «الفقیریه» بسط و تفصیل‌ یافته‌، در این‌ نوشته‌ به‌ اجمال‌ و با بیانی‌ روشن‌ ذکر شده‌ است‌. اعتقاد او به‌ وحدت‌ مطلق‌، استدلال‌ به‌ آیات‌ و احادیث‌ برای‌ اثبات‌ این‌ عقیده‌، تأویلات‌ عرفانی‌ و رمزی‌، و نظریه مربوط به‌ شخصیت‌ «محقق‌» یا «مقرب‌» و اثبات‌ مقام‌ و منزلتی‌ خاص‌ و برتر از مقام‌ و منزلت‌ فقیه‌، متکلم‌، حکیم‌ و صوفی‌ برای‌ او همگی‌ در ضمن‌ این‌ جوابها دیده‌ می‌شود.
لحن‌ سخن‌ در این‌ مکتوب‌ عتاب‌آمیز است‌ و نویسنده‌ مخاطب‌ خود را به‌ طلب‌ حق‌ و قبول‌ اسلام‌ دعوت‌ می‌کند. عنوان‌ این‌ رشته‌ در منابع‌ تاریخی‌ به‌ صورتهای‌ مختلف‌ آمده‌ است‌. ابن‌ سبعین‌ خود در کتاب‌ بدالعارف‌

[144] ابن‌ سبعین‌، عبدالحق‌، بدالعارف‌، ج1، ص157، به‌ کوشش‌ جورج‌ کتوره‌، بیروت‌، 1978م.

از آن‌ به‌ عبارت‌ جواب‌ صاحب‌ الصقلیه یاد می‌کند، و ابن‌ خطیب‌ در الاحاطه‌

[145] ابن‌ خطیب‌، محمد، الاحاطه فی‌ اخبار غرناطه، ج4، ص35، قاهره‌، 1397ق‌/1977م.

آن‌ را الاجوبه الیمنیه نامیده‌ است‌. عنوان‌ این‌ اثر در برخی‌ از نسخه‌های‌ خطی‌ آن‌ المسائل‌ الصقلیه است‌.

[146] تفتازانی‌، ابوالوفاء غنیمی‌، ابن‌ سبعین‌ و فلسفه الصوفیه، ص108، بیروت‌، 1973م.

در 1853م‌ مستشرق‌ ایتالیایی‌، م‌. آماری‌، نسخه‌ای‌ از این‌ نوشته‌ را مورد مطالعه‌ قرار داده‌ و در مقاله‌ای‌ تحت‌ عنوان‌ «پرسشهای‌ فلسفی‌ امپراتور فردریک‌ دوم‌، خطاب‌ به‌ دانشمندان‌ مسلمان‌1» در ژورنال‌ آزیاتیک‌ همان‌ سال‌ 240-274) به‌ بررسی‌ آن‌ پرداخته‌ است‌. چند سال‌ بعد در 1880م‌، آ. ف‌. مهرن‌، مشتشرق‌ دانمارکی‌ جواب‌ ابن‌ سبعین‌ به‌ پرسش‌ چهارم‌ را به‌ زبان‌ فرانسوی‌ ترجمه‌ و با بحثی‌ درباره مطالب‌ بخشهای‌ دیگر در همان‌ مجله‌ 434-454) منتشر کرد. این‌ تألیف‌ در 1941م‌ به‌ کوشش‌ شرف‌الدین‌ یالتقایا در بیروت‌ طبع‌ و نشر شد.

بدالعارف

بدالعارف‌، که‌ نام‌ کامل‌ آن‌ بدالعارف‌ و عقیده المحقق‌ المجرب‌ الکاشف‌ و الطارق‌ السالک‌ المتبتل‌ العاکف‌ است‌، نخستین‌ تصنیف‌ بزرگ