توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل فضل بن سهل سرخسي دارای 119 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل فضل بن سهل سرخسي،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل فضل بن سهل سرخسي :

پاورپوینت کامل فضل بن سهل سرخسي

پاورپوینت کامل فضل بن سهل سرخسي، کنیه‌اش ابوالعباس، وزیر ایرانی مأمون خلیف عباسی بود.

فهرست مندرجات

1 - شناخت اجمالی
2 - ورود به آیین اسلام
3 - راه یافتن به دربار عباسیان
4 - بروز نقش سیاسی
5 - اوج اقتدار
6 - فکر تصدی مقام پادشاهی
7 - رابطه فضل با امام رضا(علیه السلام)
8 - فرجام
9 - دسیسه مأمون در قتل فضل
10 - خصائص
11 - آثار
12 - خدمات علمی
13 - تبحر در علم نجوم
14 - فهرست منابع
15 - پانویس
16 - منبع

شناخت اجمالی

خاندان او را از بازماندگان خاندان‌های حکومتگر ایرانی پیش از اسلام (اولاد ملوک الفُرس المَجوس) دانسته‌اند.

[1] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌298.

[2] محمد بن علی ابن طقطقی، الفخری فی‌الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، ج1، ص‌221، بیروت، بی‌تا.

از نسبت او به سرخسی

[3] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص‌41.

برمی‌آید که که زادگاهش شهر سرخس در خراسان بوده ‌است.
سال تولد او معلوم نیست.

ورود به آیین اسلام

پدر وی، سهل بن زادانفروخ ، در دور خلافت مهدی عباسی یا پسرش هارون‌الرشید از آیین زردشتی به‌اسلام گروید و تحت حمایت یحیی بن خالد برمکی ، وزیر هارون، وارد دستگاه دیوانی برمکیان شد.

[4] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌298.

[5] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص‌41.

[6] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌229ـ230، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[7] ابن عمرانی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، ج1، ص‌98، چاپ قاسم سامرایی، لیدن 1973.

[8] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌2، ص120.

پسران وی، حسن و فضل، هم زمان با او اسلام آوردند.

[9] ابن جوزی، ج‌11، ص240.

[10] ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج‌6، ص‌197.

[11] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌298299.

[12] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌2، ص120.

گفته‌ شده‌ است که حسن و فضل در ابتدا با طالع‌بینی گذران زندگی می‌کردند،

[13] ابن عمرانی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، ج1، ص‌98، چاپ قاسم سامرایی، لیدن 1973.

اما در پی ورود پدرشان به دربار عباسی، این دو نیز به خدمت فرزندان یحیی درآمدند.

[14] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌298.

[15] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص230، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

راه یافتن به دربار عباسیان

فضل در دستگاه دیوانی برمکیان ارتقا یافت و در شمار ملازمان جعفر بن یحیی برمکی قرارگرفت.

[16] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌2، ص120.

این پیشرفت زمانی آغاز شد که نکته‌سنجی و کاردانی فضل نزد یحیی برمکی آشکار شد و یحیی او را به هارون معرفی کرد و از او ستایش نمود و توانایی او موجب توجه هارون به وی گشت.
سپس فضل بن سهل با وساطت جعفر بن یحیی به‌ خدمت مأمون، که در آن هنگام ولیعهد بود، پیوست.
پس از آن، مأمون کارهای خراسان را بهر عهد فضل بن سهل گذشت.

[17] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌266، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[18] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌298299.

به‌ روایتی، در همین روزگار و در سال 190 فضل به‌ دست مأمون اسلام آورد.

[19] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌2، ص120.

[20] صفدی، الوافی، ج‌24، ص‌42.

بروز نقش سیاسی

نقش سیاسی فضل بن سهل از زمانی آشکار شد که هارون چندی پس از انتخاب پسرش امین به ولایتعهدی، در 183 پسر دیگرش مأمون را به‌عنوان ولیعهد دوم برگزید و حکومت سرزمین‌های شرق خلافت اسلامی، از همدان تا خراسان و سند، را به‌طور مستقل به مأمون واگذار کرد

[21] یعقوبی، تاریخ، ج‌2، ص‌415.

[22] یعقوبی، ج‌2، ص419ـ421.

[23] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌275.

[24] ابن عمرانی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، ج1، ص‌76، چاپ قاسم سامرایی، لیدن 1973.

در سال 192 هارون، با وجود بیماری، برای فرونشاندن شورش رافع بن لیث ، قصد سفر به خراسان را کرد و مأمون، به توصی فضل بن سهل، با اصرار از هارون خواست همراه وی برود، چون به گفت فضل، با حضور زُبَیده مادر امین و دایی‌های او از بنی عباس ، امکان لغو ولیعهدی مأمون در صورت وفات هارون بسیار بود.

[25] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌338.

[26] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌226، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

با مرگ هارون در طوس در سال 193 و آشکار شدن اختلاف امرای سپاه در حمایت از امین یا مأمون، فضل بن سهل کوشید تعهدات امرای سپاه را در وفاداری به مأمون به آنان یادآوری نماید.

[27] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌372.

در این هنگام مأمون، برای سرکوب شورش رافع بن لیث، در مرو بود.

[28] احمد ابن اعثم کوفی، کتاب الفتوح، ج‌8، ص‌397، چاپ علی شیری، بیروت 1411/1991.

امین تصمیم گرفت برای پسرش، موسی، بیعت بگیرد و مأمون را از ولایتعهدی خلع کند و او را به بغداد فراخواند.
از این رو، مأمون برای حفظ میراثش در امور خراسان سخت نگران بود و سرانجام، به توصی فضل بن سهل و حسن بن سهل، تصمیم گرفت در خراسان بماند.

[29] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌399404.

[30] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌289ـ290، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[31] ابن جوزی، ج10، ص‌5.

امین به تحریک فضل بن ربیع (وزیر) و علی بن عیسی بن ماهان (سردار لشکر)، خلافت خود را در بغداد تثبیت نمود و عهدنام ولایتعهدی مأمون را لغو و فرزند خود را ولیعهد اعلام کرد و به‌ این ترتیب، مناسبات امین و مأمون منازعه‌آمیز گردید

[32] یعقوبی، تاریخ، ج‌2، ص‌436.

[33] مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج‌6، ص‌107ـ108، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962.

فضل بن سهل، به‌ رغم ناامیدی مأمون در این باره و حتی تمایلش به کناره‌گیری از ولایتعهدی، او را به مقاومت تشویق کرد و مسئولیت پیگیری این امر را برعهده گرفت.

[34] محمد بن علی ابن طقطقی، الفخری فی‌الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، ج1، ص‌213، بیروت، بی‌تا.

بعدها پس از کشته‌شدن امین و تثبیت خلافت مأمون در 198، مأمون که خود را مدیون فضل بن سهل می‌دانست، به او لقب ذوالریاستین (ریاست قلم و شمشیر ) داد و دیوان و سپاه را به فضل سپرد و وی را در رجب سال 196 حاکم تمام سرزمین‌های شرق، از همدان تا تبت و از دریای خزر تا خلیج‌فارس و دریای هند، ساخت.

[35] مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج‌6، ص‌108ـ109، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962.

[36] محمد بن احمد ذهبی، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج1، ص‌35ـ36، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت 1411.

[37] بیهقی، ج1، ص‌172.

به ‌این ترتیب، فضل نخستین وزیری بود که امارت و وزارت را باهم عهده‌دار شد.

[38] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌306، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

مأمون حتی دستور داد به نام وی سکه‌هایی زدند که لقب ذوالریاسین بر آن‌ها حک شده بود.

[39] مجمل‌التواریخ و القصص، چاپ ملک‌الشعراء بهار، ج1، ص350، تهران 1318ش.

اوج اقتدار

اوج‌اقتدار فضل سال 201 و زمانی بود که فضل درخواست کناره‌گیری کرد، که ظاهراً نمایشی سیاسی برای کسب اختیارات بیش‌تر بود.
مأمون نیز با تجلیل فراوان از وی در مقام وزارت، اختیار کامل تدبیر امور نظامی و اداری حکومت خود را به وی تفویض کرد و اموال و مواجب بسیاری به او و برادرش بخشید.
مأمون قاضیان و فقیهان و سرداران را بر این نامه شاهد گرفت، آن را به تأیید امام رضا علیه‌السلام به‌عنوان ولیعهد رسانید و دستور داد نسخه‌ای از آن را در تمام بلاد پخش کنند.

[40] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌354ـ362، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

در این سند شرح خدمات فضل در تثبیت خلافت مأمون، ازجمله غلبه بر امین و نیز سرکوب شورش ابوالسرایا و یوسف بَرْم و برخی دیگر، ذکر شده و از تدابیر نظامی وی برای تسلط ترکان خلجی و امرای مناطقی چون طبرستان ، دیلم ، کابل ، جبال ، غَرجستان ، غور ، جبل تبت، ارمینیه و حجاز تقدیر گردیده ‌است.

[41] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌358ـ359، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

در این زمان، جایگاه و موقعیت ممتاز سهل به‌ گونه‌ای بود که به‌ دستور مأمون پرچم و علامتی مخصوص‌، به ‌شکل نیزه‌ای دو شاخ، به او اختصاص‌یافت.
پرچم را نُعَیم بن خازم (از سرداران عرب ) و علامت را علی بن هشام (از بزرگان و اشراف ایرانی خراسان ) حمل می‌کردند.

[42] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌305ـ306، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[43] مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج‌6، ص‌109، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962.

فکر تصدی مقام پادشاهی

مأمون در تمام امور دینی و سیاسی با او مشورت می‌کرد.

[44] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌278، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

همچنین گفته‌ شده ‌است فضل بن سهل مأمون را به انتخاب امام رضا علیه‌السلام به ولایتعهدی متمایل ساخت.
به نظر بزرگان دربار مأمون، این مطلب با پیشنهاد فضل صورت گرفت.
همچنین مخالفان عمدتاً نظامی و عرب‌تبارش، از جمله هَرثَمه‌بن اَعْین و نعیم بن خازم ، او را متهم می‌کردند که این «مجوسی‌زاده» (فضل بن سهل) به‌بهان آل علی علیه‌السلام، قصد دارد خلافت را به سوی سلطنت پادشاهان قدیم و کسراییان ایران سوق دهد.

[45] محمد بن عبدوس جهشیاری، ج1، ص‌317-318، کتاب الوزراء و الکتّاب، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[46] محمد بن عبدوس جهشیاری، ج1، ص‌313، کتاب الوزراء و الکتّاب، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[47] ابوالفرج‌اصفهانی، مقاتل‌الطالبین، ج1، ص‌454، چاپ احمد صقر، بیروت 1408/1987.

در عراق نیز چنین شایع شده ‌بود که فضل کاملاً بر مأمون مسلط گشته و انتخاب امام رضا علیه‌السلام به ولایتعهدی نیز ناشی از فکر و نفوذ اوست.

[48] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص330، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[49] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص342، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[50] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص370، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[51] ابن جوزی، ج10، ص‌73ـ74.

[52] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌342ـ345، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

با انتخاب امام رضا علیه‌السلام به ولایتعهدی، رنگ سیاه پرچم و لباس عباسیان به سبز تغییر یافت، که به‌ زعم عده‌ای همان رنگ لباس شاهان ایرانی پیش از اسلام

[53] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص‌313، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

و در اثر اقدام فضل بن سهل بود.
به دنبال آن، عباسیان در بغداد و دیگر شهرهای عراق شورش کردند و حسن، برادر فضل، که از سوی وی به‌ حاکمیت عراق برگزیده شده ‌بود، نتوانست اوضاع را سامان دهد و در بغداد، پس از خلع مأمون از خلافت، به‌نام ابراهیم بن مهدی عباسی خطبه خوانده‌ شد.
فضل بن سهل اوضاع آشفت عراق و دیگر بلاد را از مأمون پنهان کرد، اما امام رضا علیه‌السلام مأمون را آگاه ساخت.
برخی سران لشکر نیز، که مأمون آنان را از تعرض فضل امان داد، دربار اقدامات فضل و اوضاع عراق چنین گزارش‌هایی به مأمون دادند.
بعداً فضل آنان را کیفر داد.
مأمون به فضل بن سهل بدبین شد.
از ندامت فضل از این وضع و عذرخواهی‌اش از مأمون هم‌ سخن به‌ میان آمده‌ است.

[54] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌564565.

[55] ابن جوزی، ج10، ص‌85.

[56] ابن جوزی، ج10، ص108.

[57] محمد بن احمد ذهبی، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج1، ص10، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت 1411.

[58] عبدالملک‌بن محمد ثعالبی، تحفه‌الوزراء، ج1، ص‌97ـ98، چاپ حبیب‌علی راوی و ابتسام مرهون صفار، بغداد 1977.

این وضع به تغییر جایگاه فضل نزد مأمون انجامید، به‌خصوص‌ که امام رضا علیه‌السلام نیز به مأمون گوشزد کرد که عباسیان در عراق از ولایتعهدی من ناخرسندند.

[59] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌326، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[60] عبدالملک‌بن محمد ثعالبی، تحفه‌الوزراء، ج1، ص‌121، چاپ حبیب‌علی راوی و ابتسام مرهون صفار، بغداد 1977.

رابطه فضل با امام رضا(علیه السلام)

دربار مناسبات امام رضا علیه‌السلام و فضل بن سهل گزارش‌های متناقضی وجود دارد.
برخی فضل را به تشیع متهم کرده و برخی از دشمنی او با امام سخن گفته‌اند.

[61] ابوالفرج‌اصفهانی، مقاتل‌الطالبین، ج1، ص‌456، چاپ احمد صقر، بیروت 1408/1987.

[62] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌316، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[63] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص347ـ349، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[64] بیهقی، ج1، ص170.

[65] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص‌41.

دربار موافقت یا مخالفت خاندان سهل با ولایتعهدی امام رضا علیه‌السلام نیز روایاتی وجود دارد.

[66] ابوالفرج‌اصفهانی، مقاتل‌الطالبین، ج1، ص‌454، چاپ احمد صقر، بیروت 1408/1987.

[67] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص330، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[68] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص332-334، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

با این‌همه، به ‌نظر می‌رسد روایات راجع به تیره بودن مناسبات آن‌دو، صحیح‌تر باشد، زیرا از جاسوس گماردن فضل برای امام و سخت‌گیری‌هایش به ایشان سخن گفته شده و نیز گزارش شده است که مأمون به اصرار از امام خواست نماز عید فطر را در مرو برگزار کند، اما بعد به توصی فضل بن سهل، که از محبوبیت بیش از حد امام علیه‌السلام نگران‌شده بود، از ادام این نماز جلوگیری کرد.

[69] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌341، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[70] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص347ـ348، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

اما مهم‌ترین موردی که این اختلاف را آشکار نمود، گزارشی بود که امام رضا علیه‌السلام، با وجود پنهان‌کاری فضل بن سهل، از اوضاع نابسامان عراق به مأمون داد.
مأمون با آگاهی از این وضع، در سال 202 تصمیم گرفت به عراق برود و به ‌این ترتیب، بخت فضل بن سهل نیز برگشت.

فرجام

در دوم شعبان همان سال، در مسیر، در شهر سرخس، فضل بن سهل مشغول استحمام بود، که همانطور که خودش پیش‌بینی کرده و برادرش نیز به وی هشدار داده‌ بود، به‌دست چهارتن با ضربه‌های شمشیر کشته شد.
در منابع، این چهار تن از نزدیکان مأمون معرفی شده‌اند.

[71] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص370، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[72] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص373، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

[73] مجمل‌التواریخ و القصص، چاپ ملک‌الشعراء بهار، ج1، ص‌352، تهران 1318ش.

[74] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص‌44.

با این حال، پاره‌ای منابع دلیلی ناموجه برای قتل فضل ذکر کرده‌اند.
بنا بر این منابع، فضل بن سهل چندان بر مأمون تسلط یافته ‌بود که دربار کنیزی که می‌خواست بخرد با او رقابت کرد و مأمون او را کشت.

[75] مسعودی، مروج‌ (بیروت)، ج‌4، ص‌299.

[76] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص‌41.

دسیسه مأمون در قتل فضل

مأمون برای دستگیری قاتلان فضل جایزه‌ ای تعیین کرد تا خود را از دست داشتن در قتل او مبرّا جلوه دهد.
عباس بن هیثم دینوری آنان را دستگیر کرد و با آن ‌که مدعی شدند مأمون به آنان دستور قتل فضل را داده‌ است، کشته شدند.

[77] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌565.

[78] ابن جوزی، ج10، ص108.

[79] محمد بن احمد ذهبی، تاریخ‌الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج1، ص‌11، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت 1411.

چند تن دیگر نیز به‌ اتهام دست داشتن در قتل فضل، به ‌دستور مأمون کشته شدند.

[80] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌565.

[81] عبدالحی بن ضحاک گردیزی، زین‌الاخبار، ج1، ص‌296ـ297، چاپ عبدالحی حبیبی، تهران 1363ش.

[82] ابن جوزی، ج10، ص108.

درمنابع از دسیس مأمون در قتل فضل سخن گفته شده است،

[83] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌565.

[84] محمد بن علی ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، ج‌2، ص‌581، چاپ علی‌اکبر غفاری، بی‌جا، 1373.

اما مأمون خود را از این ماجرا به‌شدت غمگین نشان داد، برای او عزاداری کرد، مرگ وی را به مادرش تسلیت گفت

[85] احمد بن محمد ابن عبدربه، العقد الفرید، ج‌3، ص‌262، چاپ عبدالمجید ترحینی، بیروت 1404/1983.

و سر قاتلان او را برای برادرش، حسن‌، به عراق فرستاد و او را جانشین فضل ساخت.

[86] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌565566.

به‌ این ترتیب، فضل بن سهل که دولتش همانند دولت برمکیان بود و پرورش‌ یافت مکتب آنان بود، در برآوردن این آرزو که نفوذ فرمانش را در شرق و غرب سرزمینهای اسلامی بگستراند، ناکام ماند.

[87] محمد بن علی ابن طقطقی، الفخری فی‌الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، ج1، ص‌221ـ222، بیروت، بی‌تا.

سن وی را در هنگام مرگ از حدود 42 تا 60 سال ذکر کرده‌اند.

[88] طبری، تاریخ (بیروت)، ج‌8، ص‌565.

[89] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌303.

[90] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص‌42.

[91] ابن خلکان، وفیات الاعیان وأنباء أبناء الزمان، ج‌4، ص44.

خصائص

فضل را گشاده‌دست و بخشنده و وفادار به عهد و سخنور وصف کرده‌اند.

[92] محسن بن علی تنوخی، الفرج‌ بعد الشده، ج‌1، ص‌169، چاپ عبود شالجی، بیروت 1978.

[93] محسن بن علی تنوخی، الفرج‌ بعد الشده، ج‌3، ص‌202ـ204، چاپ عبود شالجی، بیروت 1978.

[94] محسن بن علی تنوخی، الفرج‌ بعد الشده، ج3، ص249ـ254، چاپ عبود شالجی، بیروت 1978.

[95] خطیب بغدادی، تاریخ بغدادی، ج‌14، ص‌299.

به زبان عربی مانند فارسی مسلط بود و قرآن را به‌خوبی می‌خواند.

[96] محمد بن عبدوس جهشیاری، کتاب الوزراء و الکتّاب، ج1، ص230، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره 1357ه/ 1938.

[97] علی بن یوسف قفطی، تاریخ‌الحکماء، ج1، ص140، چاپ یولیوس کیپرت، فرانکفورت 1419/ 1999.

آثار

فضل بن سهل از دبیران برجست ایرانی محسوب می‌شد که از میراث فرهنگ ایرانی مانند کلیله و دمنه آگاهی داشت.

[98] علی بن یوسف قفطی، تاریخ‌الحکماء، ج1، ص140، چاپ یولیوس کیپرت، فرانکفورت 1419/ 1999.

از کاتبان نثرنویسی بود که بسیاری ازرسایل او مدون شد.
اشعاری هم داشت.

[99] ابن ندیم، الفهرست، ج1، قسمت دوم، ص‌378.

[100] ابن ندیم