توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل عبادات کودک دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل عبادات کودک،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل عبادات کودک :

پاورپوینت کامل عبادات کودک

پاورپوینت کامل عبادات کودک شامل تکالیف الزام‌آور مثل وجوب و حرمت و تکالیف غیرالزامی می‌شود. ابتدا این پرسش مطرح می‌شود که آیا پاورپوینت کامل عبادات کودک مشروعیت دارد یا خیر. در رابطه با تکالیف الزام‌آور، طبق ‌اتفاق‌نظر فقها، خطاب شارع متوجه کودک نیست هرچند ممیّز باشد، زیرا شرط تکلیف الزامی، رسیدن به سنّ بلوغ و رشد است. ولی در رابطه با عبادات غیرالزامی اختلاف‌نظر وجود دارد، و دیدگاه اکثر علما این است که توجّه تکلیف غیرالزامی به کودک ممیّز، دارای منع شرعی و عقلی نیست و اطلاق در خطابات، او را نیز شامل می‌شود.
از جمله پاورپوینت کامل عبادات کودک که در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد: نماز، روزه، زکات، خمس و ... است، که در ادامه دیدگاه‌های علما در این رابطه بیان می‌شود. از جمله مباحث مطرح شده، در رابطه با نماز کودک است. نظر مشهور فقها این است که، همان شرایطی که در نماز افراد بالغ معتبر است، در نماز کودک نیز باید رعایت گردد، مگر در موارد استثنایی که دلیل خاصّی بر عدم لزوم آن شرط، دلالت داشته باشد. در رابطه با روزه نیز اعتقاد اکثر فقها این‌ است که روزه در حق کودک ممیز مستحب است و در صورتی‌که با نیّت انجام شود، صحیح و شرعی است. در ادامه نظرات فقها در مورد برخی دیگر از پاورپوینت کامل عبادات کودک مورد بررسی قرار می‌گیرد.

فهرست مندرجات

1 - مشروعیت پاورپوینت کامل عبادات کودک
2 - ادلّه مشروعیّت پاورپوینت کامل عبادات کودک
3 - نماز کودک
3.1 - ادلّه لزوم رعایت شرایط در نماز
3.1.1 - قاعده الحاق
3.1.2 - عمومات و اطلاقات ادلّه
3.1.3 - توقیفی بودن عبادات
3.2 - شرایط استثناء شده در نماز کودک
3.2.1 - وضو
3.2.2 - نماز در مکان و لباس غصبی
3.2.3 - پوشیدن ابریشم خالص
3.2.4 - لباس طلا بافت
3.2.5 - پوشانیدن بدن در حال نماز
4 - اذان و اقامه توسط کودک
5 - انعقاد نماز جماعت با کودک
5.1 - عدم انعقاد نماز جمعه با کودک
5.2 - امامت کودک در نماز واجب
5.2.1 - جواز امامت
5.2.2 - عدم جواز امامت
5.3 - امامت کودک در نماز مستحب
5.4 - امامت کودک در نماز مستحبی برای غیربالغ
6 - حکم قضای نماز میّت نسبت به کودک
6.1 - عدم وجوب قضا
6.2 - وجوب قضا
7 - نیابت نمودن کودک در نماز و روزه
8 - استحباب انجام عبادات به‌نیابت از والدین
9 - تبعیّت کودک از والدین در وطن
9.1 - اعراض کودک از وطن والدین
9.2 - تبعیّت کودک از والدین در سفر
9.3 - نماز کودک در سفر
10 - روزه کودک
10.1 - ادلّه استحباب روزه برای کودک
10.1.1 - روایت اول
10.1.2 - روایت دوم
10.1.3 - روایت سوم
10.1.4 - روایت چهارم
10.2 - احکام روزه کودک
10.3 - عادت دادن کودک به روزه‌داری
10.4 - آغاز تمرین روزه‌گیری توسط کودک
10.5 - بلوغ کودک در ماه رمضان
11 - اعتکاف کودک
11.1 - حکم اعتکاف کودک ممیّز
11.2 - اتمام اعتکاف در روز سوّم
11.3 - محرّمات اعتکاف نسبت به کودک
12 - زکات اموال کودک
12.1 - زکات نقدین
12.2 - زکات غلّات و حیوان
12.3 - استحباب پرداخت زکات از سرمایه تجاری کودک
12.4 - استحباب زکات در دیگر اموال کودک
12.5 - عدم وجوب زکات فطره بر کودک
13 - خمس اموال کودک
13.1 - عدم شرط بلوغ در برخی از موارد خمس
13.2 - شرط بودن بلوغ در وجوب خمس
13.3 - عدم شرط بلوغ در وجوب خمس
14 - پانویس
15 - منبع

مشروعیت پاورپوینت کامل عبادات کودک

اثبات مشروعیت پاورپوینت کامل عبادات کودک محور اصلی این مبحث است، زیرا در صورت عدم صحت و فقدان مشروعیت، بحث از پاورپوینت کامل عبادات کودک معنی ندارد، ولی با فرض مشروعیت، آثار مختلفی بر آن مترتب می‌گردد که در خلال مباحث به آن اشاره خواهیم نمود.
فقها ‌اتفاق‌نظر دارند، تکالیف الزام‌آور مثل وجوب و حرمت، متوجه کودک هر چند ممیّز باشد، نیست، زیرا شرط تکلیف الزامی، رسیدن به سنّ بلوغ و رشد است.
امّا در این‌که، آیا احکام غیرالزامی متوجه کودک می‌شود یا خیر؟ اختلاف‌نظر وجود دارد. در حقیقت، بحث در این است که آیا پاورپوینت کامل عبادات کودک ممیّز، مشروعیت دارد و می‌تواند آن را به‌عنوان عمل مستحب به‌جا آورد، یا خیر؟ به این معنی که اگر با قصد امتثال و اطاعت خداوند متعال عبادت را انجام دهد، مستحق اجر و ثواب باشد و آثاری مثل صحّت نیابت از غیر خودش بر آن مترتّب گردد.

[1] فاضل لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیّه، ص355.

[2] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج13، ص53.

در این‌باره بین فقها نظریّات مختلفی مطرح گردیده است:
الف: برخی معتقدند، عبادات نسبت به کودکان، صرفاً جنبه تمرینی دارد. البتّه اولیای کودکان به‌جهت این‌که آنها را به انجام عبادات عادت می‌دهند، اجر و ثواب دارند.

[3] علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه، ج3، ص486.

[4] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، ج2، ص15.

ب‌: بعضی دیگر بر این باورند که: پاورپوینت کامل عبادات کودک صحیح است، ولی مشروع نیست.

[5] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضه‌ البهیّه، ج2، ص101-102.

ج‌: برخی دیگر نیز بین عبادات واجب و مستحب تفصیل قائل شده و معتقد است، عبادات مستحب برای کودک، مشروع است، ولی عبادات واجب، تمرینی است.

[6] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج10، ص337.

قائلین به نظریّات فوق برای اثبات مدّعای خود، ادلّه‌ای ذکر نموده‌اند که همگی قابل خدشه و اشکال است.

[7] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج4، ص433 و بعد از آن.

د‌: در مقابل این نظریّات، دیدگاهی است که اکثر فقها آن را پذیرفته‌اند، مبنی بر این‌که پاورپوینت کامل عبادات کودک ممیّز، مشروع و صحیح است و با انجام آن، اجر و ثواب می‌برد.

[8] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص278.

[9] طوسی، محمد بن حسن، النهایه، ص149.

[10] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص140.

[11] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج2، ص117.

[12] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیّه، ج1، ص268.

محقّق بحرانی در این‌باره می‌نویسد: «نظریّه مشهور بین فقهای امامیّه (رضوان‌الله‌علیهم) این است که نیّت عبادت از کودک ممیّز صحیح است و انجام روزه توسط وی شرعی است و هم‌چنین دیگر عبادات او مشروع است».

[13] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج13، ص53.

و در عروه الوثقی هم آمده است: «روزه و دیگر پاورپوینت کامل عبادات کودک ممیّز، بنابر اقوی، با عنایت به این‌که عبادتش مشروع می‌باشد، صحیح است.

[14] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص617.

ادلّه مشروعیّت پاورپوینت کامل عبادات کودک

الف‌: عمومات و اطلاقاتی که دلالت بر تکلیف و وجوب دارند، غیر بالغین را نیز شامل می‌شود.

[15] محقّق بجنوری، سیدمحمدحسن، القواعد الفقهیّه، ج4، ص112.

[16] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص423-424.

مانند «وَ اَقِیمُوا الصَّلاهَ

[17] بقره/سوره2، آیه43.

» نماز را به پا دارید یا «فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ

[18] بقره/سوره2، آیه185.

» هر کس ماه رمضان را درک کند، باید روزه بگیرد.
با این توضیح که توجّه خطاب به کودک ممیّز از نظر عقل منعی ندارد، هم‌چنین از دیدگاه شرع، توجّه به تکالیف الزام‌آور مثل وجوب و حرمت، مشروط به رسیدن شخص به سن بلوغ است. بنابراین توجّه تکلیف استحبابی به کودک ممیّز، دارای منع شرعی و عقلی نیست و اطلاق در خطابات، او را نیز شامل می‌شود و فرض بر این است که کودک دارای فهمی که شرط توجّه خطاب و تکلیف استحبابی است، می‌باشد.

[19] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص42.

ب‌: عموم و اطلاقات غیرتکلیفی نیز کودکان ممیز را شامل می‌گردد. توضیح این‌که روایات وارد شده که تمام افراد را به انجام مفاد آن، دعوت می‌کند. مانند آن‌که امام رضا (علیه‌السّلام) فرموده است: نماز سبب نزدیکی هر باتقوایی به پروردگار خویش است. «اَلصَّلاهُ قُرْبانُ کَُلَّ تَقِی».

[20] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج3، ص265، ح6.

[21] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص43، باب 12 من ابواب اعداد الفرائض، ح1.

یا پیامبر مکّرم اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرموده است: روزه به منزله سپری است که انسان را از آتش جهنّم حفظ می‌کند. «اَلصَّوْمُ جُنَّهٌ مِنَ النَّارِ».

[22] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج2، ص19، ح5.

[23] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص395، باب 1 من ابواب الصوم المندوب، ح1.

این روایات و مشابه آنها که تعدادشان در ابواب مختلف فقه کم نیست، می‌تواند استحباب را برای کودک اثبات نماید و اثبات استحباب، مساوی با صحّت آن است.

[24] محققّ داماد، سیدمحمد، کتاب الصلاه، ج1، ص417.

ج: عمومات و اطلاقاتی وجود دارد که دلالت دارند بر ترتّب ثواب و اجر بر افعالی خاص. مانند آن که خداوند می‌فرماید: هرکس کار نیک انجام دهد، ده برابر به او پاداش داده می‌شود. «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ عَشْرُ اَمْثَالِها

[25] انعام/سوره6، آیه160.

» یا در بعضی از روایات وارد شده است که هرکس نماز بخواند یا حج برود و یا زکات به مستحق بدهد، چه‌اندازه ثواب دارد، مثلاً در مورد روزه مستحبی فرموده‌اند: اگر کسی روز بیست و هفتم ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند به‌اندازه شصت ماه روزه به او ثواب عطا می‌فرماید. «کَتَبَ اللهُ لَهُ صِیامَ سِتَِّینَ شَهْراً».

[26] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج4، ص149، ح2.

[27] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص448، باب 15 من ابواب الصوم المندوب، ح5.

این گونه روایات، ‌کودکان را نیز شامل می‌شود.
هم‌چنین آیات و روایاتی که مفادش چنین است: «خداوند کار هیچ‌کس را ضایع نمی‌کند و بدون مزد و اجر نمی‌گذارد» می‌توان به آن‌ها استناد نمود. در قرآن آمده است: ما پاداش نیکوکاران را ضایع نخواهیم نمود، «اِنّا لا نُضِیعُ اَجْرَ مَنْ اَحْسَنَ عَمَلاً

[28] کهف/سوره18، آیه30.

».

د: روایاتی نیز وارد شده که به‌طور خاص، دلالت بر استحباب عبادت نسبت به کودک دارد و می‌توان مشروعیّت را از آن استفاده نمود، در مباحث مربوط به هر یک از پاورپوینت کامل عبادات کودک، آن روایات را ذکر خواهیم نمود.
نتیجه این‌که اگر کار نیک از کودک ممّیز صادر شود، عنوان عمل صالح و نیک بر آن صادق است و بر اساس بسیاری از آیات و روایات، خداوند آن را ضایع نمی‌کند، بلکه پاداش خواهد داد و این مستلزم مشروعیّت آن است.

نماز کودک

همان شرایطی که در نماز افراد بالغ معتبر است، در نماز کودک نیز باید رعایت گردد، مگر در موارد استثنایی که دلیل خاصّی بر عدم لزوم آن شرط، دلالت داشته باشد. برخی از فقها،

[29] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج6، ص514.

[30] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی (کتاب الصلاه)، ج15، ص395.

[31] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج7، ص109.

به این معنی تصریح نموده و برخی نیز از مفهوم کلامشان استفاده می‌گردد.

[32] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص89.

[33] ‌محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، ج1، ص55.

[34] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج3، ص9.

[35] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج4، ص250-251.

فقیه بزرگ، صاحب جواهر می‌گوید: «بدیهی است آن‌چه در نماز مکلّفین معتبر است، در نماز کودک نیز باید رعایت گردد».

[36] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج8، ص122.

هم‌چنین در عروه الوثقی آمده است: «در لزوم رعایت شرایط، نماز پسر مانند نماز مرد است و نماز دختر مثل نماز زن».

[37] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج2، ص615.

ادلّه لزوم رعایت شرایط در نماز

عده‌ای از فقیهان بر لزوم رعایت شرایطی در نماز کودک به برخی از ادله استناد کرده‌اند:

قاعده الحاق

برخی از فقیهان برای اثبات این مدّعا به قاعده الحاق استناد نموده‌اند

[38] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج6، ص514.

[39] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج7، ص109.

و ظاهراً مقصود از آن، همان قاعده اشتراک است که از قواعد معروف فقهی محسوب می‌شود. به این معنی که اگر حکمی برای آحاد مکلّفین یا عدّه‌ای از آنها ثابت شد و دلیلی که اختصاص به آنها داشته باشد، موجود نباشد، این حکم، مشترک بین جمیع مکلّفین است، اعّم از زن و مرد تا روز قیامت، خواه با دلیل لفظی ثابت شده باشد یا چنین نباشد.

[40] فاضل لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیه، ص305.

نحوه استدلال به این قاعده در مساله مورد بحث، به این صورت است که گفته شود، نماز اشخاص بالغ دارای شرایط و اجزایی است که از طرف شارع بیان گردیده و نیز باید فاقد موانع و خلل باشد. از طرفی در موضوع حکم نماز، مکلّف قید قرار نگرفته به‌طوری که اختصاص به او داشته باشد و بر غیر او منطبق نشود. بنابراین به دلیل قاعده اشتراک، باید نماز کودک دارای همان شرایط نماز بالغ باشد، زیرا فرض بر این است که کودک، مخاطب به خطاب نماز است، همانند مکلّفین؛ با این تفاوت که خطاب در حق مکلّفین. الزامی است و ترک آن عقوبت دارد، برخلاف کودک که خطاب نسبت به او غیر الزامی و مستحب است و با انجام آن، ثواب می‌برد، ولی ترکش مؤاخذه ندارد.

عمومات و اطلاقات ادلّه

بعضی از احکام وضعیه مانند شرطّیت و مانعیت مشترک بین بالغ و کودک است. از طرفی، آیات و روایاتی وارد شده است با این محتوا که در نماز باید شرایطی رعایت شود، این ادلّه کودک ممیّز را نیز شامل می‌گردد، مثلاً به حکم آیه ششم سوره مبارکه مائده، «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اِذا قُمْتُمْ اِلَی الصَّلاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ اَیْدِیَکُمْ اِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ اَرْجُلَکُمْ اِلَی الْکَعْبَیْنِ...

[41] مائده/سوره5، آیه6.

» وضو در نماز شرط است و به مقتضای خطاب وضع این حکم مشترک بین صغیر و کبیر است، یعنی مصلّی بالغ باشد یا غیر بالغ، باید نماز را با وضو به‌جا آورد.

یا در روایت صحیحه، از امام باقر (علیه‌السّلام) وارد شده که فرموده است: نماز بدون طهارت، نماز نیست. «لا صَلاَه اِلاّ بِطَهُورٍ».

[42] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج1، ص365، باب 1 من ابواب الوضوء، ح1.

و نیز فرموده است: نماز بدون قرائت که آهسته یا بلند خوانده می‌شود، نماز نیست. «لا صَلاهَ لَهُ اِلاّ اَنْ یَقْرَاَبِها فیِ جَهْرٍ اَوْ اِخْفاتٍ».

[43] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج6، ص37، باب 1 من ابواب القراءه فی الصلاه، ح1.

هم‌چنین در روایت صحیحه، امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: خنده با صدا، وضو را باطل نمی‌کند، ولی موجب بطلان نماز می‌باشد. «اَلْقَهْقَهَهُ لا تَنْقُضُِ الْوُضُوءَ وَ تَنْقُضُ الصَّلاهَ»

[44] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج7، ص250، باب 7 من ابواب قواطع الصلاه، ح1.

و روایات دیگر.

[45] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج6، ص87، باب 27 من ابواب القراءه فی الصلاه، ح1.

[46] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج6، ص88، باب 27 من ابواب القراءه فی الصلاه، ح5.

[47] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص312، باب 9 من ابواب القبله، ح1.

در تمام این موارد، اطلاق و عمومی که دلالت بر اجزاء، شرایط یا موانع نماز دارد، کودک را نیز شامل می‌شود، زیرا متعلّق این ادلّه، طبیعت نماز است و فرقی نیست که آن را مکلّف انجام دهد یا کودک.

توقیفی بودن عبادات

عبادات اعمّ از اینکه واجب باشد یا مستحب، توقیفی است، به این معنی که جایز نیست آنها را زیاد یا کم نمود، بلکه باید به‌گونه‌ای که شارع دستور فرموده و با شرایط و اجزایی که معین شده، انجام شود. بدان‌جهت به مقتضای اصل اوّلی، باید نماز کودک در اجزاء و شرایط و موانع، مثل نماز افراد مکلّف باشد، زیرا فرقی بین آنان نیست، مگر در عدم بلوغ و این ویژگی نمی‌تواند موجب جواز و صحّت نماز کودک با فقد شرایط باشد، مگر این‌که دلیل خاصّی بر این معنی دلالت داشته باشد.

[48] محقق سبزواری، محمدباقر بن محمدمومن، ذخیره المعاد، ج2، ص266.

[49] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج6، ص76.

[50] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج6، ص249.

[51] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج6، ص374.

[52] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج7، ص305.

[53] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی (کتاب الطهاره)، ج10، ص18.

[54] سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی (کتاب الطهاره)، ج10، ص25.

افزون بر این‌که اگر نماز کودک بدون اجزاء و شرایط، صحیح باشد، فقه جدید ایجاد می‌شود، زیرا لازم می‌آید نماز کودک صحیح باشد، هرچند واجد شرایط و اجزاء مثل طهارت، رکوع، سجود و ... نباشد. هم‌چنین لازم می‌آید که انجام مبطلات عمدی، سبب بطلان نماز نشود و کسی نمی‌تواند این لوازم را بپذیرد.

شرایط استثناء شده در نماز کودک

برخی از شرایط و اجزاء در نماز کودک استثنا شده است:

وضو

به اتفاق همه مسلمانان، طهارت و وضو در صحت نماز شرط است؛ ولی در حدیثی از امام باقر (علیه‌السّلام) نقل شده که فرموده است: وقتی کودک سه ساله شد، به او بگویید تا جمله شریفه «لا اله الاّ الله» را چندین بار بگوید و آنگاه که هفت ساله شد، به او گفته شود صورت و دست‌های خود را شستشو ده، وقتی انجام داد به او گفته شود نماز بخوان و آنگاه که نه ساله شد وضو گرفتن به او آموزش داده شود و بعد از آموزش وضو و انجام آن به انجام نماز امر شود و اگر نماز را به‌جای نیاورد، تنبیه شود و آنگاه که نماز و وضو را آموزش دید و به‌جای آورد، خداوند، او و پدرش و مادرش را می‌بخشد: ان شاء الله. «فَاِذا تَمَّ لَهُ سَبْعَ سِنیِنَ قَیِلَ لَهُ: اِِغْسِلْ وَجْهَکَ وَکَفَیْکَ، فَاِذا غَسَلُهُما قیِلَ لَهُ: صَلَّ، ‌ثُمَّ یُتَْرَکُ حَتَّی یَتِمَّ لَهُ تِسْعَ سِنیِنَ، فَاِذا تَمَّتْ لَهُ عُلَّمَ الْوُضُوءَ وَ ضُرِبَ عَلَیْهِ وَاُمِرَ بِالصَّلاهِ...».

[55] صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص281، ح863.

[56] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص20، باب 3 من ابواب اعداد الفرائض، ‌ح7.

این روایت دلیل است بر این‌که برای کودکان هفت تا نه ساله، شستن صورت و دست‌ها به‌جای وضو متعارف کفایت می‌کند، البته از نظر سند ضعیف است، ولی از باب تسامح در ادلّه مستحبات (سنن)، ممکن است مستند قرار گیرد.

نماز در مکان و لباس غصبی

به اتفاق فقها، کسی که می‌داند لباس یا مکان او غصبی و حرام است، اگر عمداً در آن نماز بخواند باطل است.

[57] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص82.

[58] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص84.

[59] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، ج1، ص55.

[60] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، ج1، ص56.

[61] علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج1، ص256.

[62] علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج1، ص258.

[63] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص151.

[64] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص154-155.

[65] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصلاه)، ج1، ص357 و بعد از آن.

البته این حکم اختصاص به افراد بالغ دارد و کودکان را شامل نمی‌شود، زیرا وجوب اجتناب از غصب متوجّه آنان نیست. به بیان دیگر، حکم حرمت به آنان تعلّق نمی‌گیرد تا مشمول آن قرار گیرند.

[66] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج8، ص122.

[67] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج4، ص471.

پوشیدن ابریشم خالص

پوشیدن لباسی که از ابریشم خالص تهیه شده است، برای مردان حرام است و نماز با آن باطل است، ولی برای زنان چه در حال نماز و چه در غیر نماز جایز است.

[68] طوسی، محمد بن حسن، النهایه، ص96.

[69] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج2، ص470.

[70] فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج3، ص215.

[71] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج3، ص40.

امّا نسبت به پسر بچه از چند جهت قابل بررسی است:

1. آیا برای ولی کودک جایز است لباسی که از ابریشم خالص تهیه شده بر تن فرزند خود بپوشاند؟ دیدگاه مشهور فقها، حکم به جواز است،

[72] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج7، ص100.

[73] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج2، ص87.

[74] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج5، ص330.

[75] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصلاه)، ج2، ص341.

[76] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج5، ص391.

به ویژه کودکانی که نزدیک به بلوغ نیستند و به اصطلاح، مراهق نامیده نمی‌شوند. دلیل آن، اصل است؛ یعنی اصل برائت از حرمت، زیرا دلیلی بر عدم جواز آن وارد نشده است

[77] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج7، ص100.

[78] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج2، ص87.

[79] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج5، ص330.

[80] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصلاه)، ج1، ص341.

[81] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج5، ص391.

2. اگر پسر بچه، خود لباسی که از ابریشم خالص تهیه شده است؛ بپوشد منعی ندارد و به‌دلیل این که، مکلّف نیست، مشمول حکم حرمت قرار نمی‌گیرد.

[82] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، روض الجنان، ج2، ص94.

[83] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج2، ص323.

3. آیا نماز پسر بچه در لباسی که از ابریشم خالص تهیه شده باطل است؟ در این‌باره دو نظریّه مطرح شده است:
بعضی قائل به بطلان شده

[84] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج8، ص122.

[85] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج5، ص392.

و معتقدند، اطلاق ادلّه مانند «لا تَحِلُّ الصَّلاهُ فیِ الْحَرِیرِ الْمَحْضٍ»

[86] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص377، باب 14 من ابواب لباس المصلّی، ح4.

پسر بچه را نیز شامل می‌شود، زیرا مقصود از «لا تَحِلُّ» حکم وضعی است، چرا که روایت در بیان آن‌چه مانع در نماز است، وارد شده و نظر به حکم تکلیفی ندارد.

[87] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی (کتاب الصلاه)، ج12، ص387.

آیت‌الله فاضل لنکرانی در این‌باره می‌نویسد: «ممکن است گفته شود به مقتضای کلام امام (علیه‌السّلام) «لا تَحِلُّ الصَّلاهُ فی الْحَرِیرِ الْمحَْضٍ» نماز در لباسی که از ابریشم خالص تهیه شده، مطلقاً باطل است و فرقی بین بالغ و غیربالغ نیست، زیرا مقصود حکم مولوی نیست، بلکه ارشاد به فساد و بطلان است و آن حکم وضعی است

[88] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصلاه)، ج2، ص341-342.

که کودک نیز مشمول آن قرار می‌گیرد».

برخی دیگر قائل به صحّت می‌باشند،

[89] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه‌ الوثقی مع تعلیقات عده‌من الفقهاء، ج2، ص350.

[90] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص154، مساله 19.

[91] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصلاه)، ج2، ص342.

زیرا مانعیت از نهی نفسی انتزاع می‌شود و نهی نفسی نسبت به کودک فرض ندارد، زیرا بالغ نیست.

[92] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج5، ص331.

افزون بر این ممکن است به قرینه مناسبت حکم و موضوع ادّعا شود ادلّه‌ای که دلالت بر حرمت پوشیدن لباس تهیه شده از ابریشم خالص دارد، منصرف از کودک می‌باشد و او را شامل نمی‌شود و اگر پوشیدن چنین لباسی برای پسربچه حلال باشد، برای نماز او مانع قرار نمی‌گیرد، باطل شود.

[93] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج5، ص392.

لباس طلا بافت

پوشیدن لباس طلا بافت برای مردان جایز نیست و نماز را باطل می‌کند. هم‌چنین زینت طلا مانند انگشتر و آویختن زنجیر طلا به سینه یا ساعت مچی طلا و مانند آن برای مرد حرام است و نماز را باطل می‌سازد، ولی برای زنان در نماز و غیرنماز اشکال ندارد، مگر اینکه به حدّ اسراف برسد. این حکم مورد اجماع فقها است، بلکه آن را ضروری دین دانسته‌اند.

[94] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج2، ص471.

[95] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج8، ص109.

[96] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج4، ص356.

[97] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصلاه)، ج2، ص296.

امّا اگر پسر بچه لباس طلا بافت بپوشد، از نظر تکلیفی منعی ندارد و جایز است. همچنین جایز است ولی کودک چنین لباسی را به او بپوشاند یا در اختیارش قرار دهد تا خودش بپوشد. برخی از فقهای معاصر این مساله را مطرح نموده و فتوی به جواز آن داده‌اند

[98] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج2، ص342.

[99] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج5، ص310.

[100] خوئی، سیدابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج1، ص140.

و بعضی ادّعای عدم خلاف در مساله نموده‌اند.

[101] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج5، ص359.

دلیل آن، علاوه بر حدیث رفع (زیرا کودک اهل تکلیف نیست تا مشمول حکم حرمت قرار گیرد) روایت صحیحه ابی الصباح است. وی می‌گوید: از امام صادق (علیه‌السّلام) سؤال شد، آیا جایز است لباس طلا بافت را به کودکان بپوشانیم؟ فرمودند: حضرت علی (علیه‌السّلام) کودکان و زنان خود را با لباس طلا و نقره بافت، زینت می‌نمودند: «کانَ عَلِی (علیه‌السّلام) یُحَلَّی وُلْدَهُ وَ نِساءَهُ بِالذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ».

[102] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج5، ص103، باب 63 من ابواب احکام الملابس، ح1.

در روایت صحیحه دیگری که از آن حضرت نقل شده، در جواب فرموده است پدرم امام باقر (علیه‌السّلام) این‌گونه بود، پس منعی ندارد. «قالَ: اِنْ کاَن اَبِی لَیُحَلّیِ وُلْدَهُ وَ نِساءَهُ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّهَ فَلا بَاسَ بِهِ».

[103] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج5، ص103، باب 63 من ابواب احکام الملابس، ح2.

هم‌چنین اگر پسر بچه در لباس طلا بافت نماز بخواند ظاهراً نمازش صحیح است، هم‌چنان‌که برخی از فقها به آن تصریح نموده‌اند،

[104] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی (کتاب الصلاه)، ج12، ص321-322.

[105] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج5، ص315.

[106] اشتهاردی، علی‌ پناه، مدارک العروه، ج13، ص171.

زیرا دلیلی مبنی بر این که لباس طلا بافت نسبت به نماز کودک مانعیت دارد و موجب بطلان می‌گردد، در دست نیست، چرا که آن‌چه دلیل بر مانعیت است در مورد مرد و افراد مکلّف وارد شده، مثل این‌که امام صادق (علیه‌السّلام) فرموده است: مرد نباید در لباس طلا بافت نماز بخواند. «لا یلْبِسُ الرَّجُلُ الذَّهَبَ وَ لا یُصَلَّی فِیه...»

[107] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص413، باب 30 من ابواب لباس المصلّی، ح4.

و روایات دیگر.

[108] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص415، باب 30 من ابواب لباس المصلّی، ح10.

به نظر می‌رسد عنوان «اَلَّرجُلُ» دخالت در حکم ندارد، بنابراین پسر بچه راشامل نمی‌شود.

پوشانیدن بدن در حال نماز

مرد باید در حال نماز عورتین خود را بپوشاند، اگرچه کسی او را نمی‌بیند و بهتر است از ناف تا زانوها را بپوشاند. زن نیز باید در حال نماز، تمام بدن حتّی سر و موی خود را بپوشاند، ولی پوشانیدن صورت به مقداری که در وضو شسته می‌شود و دست‌ها تا مچ و پاها تا مچ پا لازم نیست.

[109] فاضل لنکرانی، محمد، رساله عملیه، ص167، مساله 793-794.

این حکم مربوط به زنان است، امّا دختربچه به اتفاق فقها،

[110] طوسی، محمد بن حسن، النهایه، ص98.

[111] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، ج1، ص55.

[112] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج2، ص451.

[113] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیه، ج1، ص147.

[114] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج3، ص198.

چنان‌چه با سر برهنه نماز بخواند صحیح است.

در روایت صحیحه، یونس بن یعقوب می‌گوید از امام صادق (علیه‌السّلام) سؤال نمودم آیا مرد می‌تواند در حال نماز فقط یک لباس داشته باشد؟ حضرت فرمود: آری، سؤال کردم آیا زن هم می‌تواند این‌گونه باشد، فرمود: نه، بلکه باید در حال نماز سر خود را بپوشاند: «قالَ: لا وَ لا یَصْلُحُ لِلْحُرَّهِ اِذا حَاضَتُ اِلاَّ الْخِمارَ. (خمار لباسی است که زنان، ‌سر خود را با آن می‌پوشانیدند، و امروزه روسری نامیده می‌شود.

[115] فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، ص181.

...».)

[116] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص405، باب 28 من ابواب لباس المصلّی، ح4.

در روایت صحیحه دیگری، امام کاظم (علیه‌السّلام) فرموده است: دختربچه تا زمانی که به سن بلوغ و حیض نرسیده، لازم نیست در حال نماز سر خود را بپوشاند. «قالَ: لا تُغَطَّی رَاْسَها حَتّی تَحْرُمَ عَلَیهَا الصَّلاهُ».

[117] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج20، ص228، باب 126 من ابواب مقدمات النکاح، ح2.

جمله «حَتَّی تَحْرُمَ...» کنایه از رسیدن به سنّ بلوغ و حیض است.
روایاتی که ذکر شد و روایات دیگر

[118] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص408، باب 28 من ابواب لباس المصلّی، ح13.

[119] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص409-410، باب 29، ح3.

با ظهور یا مفهوم دلالت دارند بر این‌که پوشش سر در حال نماز برای دختران غیر بالغ شرط نیست.

اذان و اقامه توسط کودک

به اتفاق فقها، اذان و اقامه نماز، از کودک ممیّز صحیح است و افراد بالغ می‌توانند در اعلام وقت و در نماز جماعت به اذان و اقامه او اکتفا نمایند، امّا از غیرممیّز صحیح نیست.
مرحوم محقق حلی در این‌باره می‌نویسد: «مؤذّن باید عاقل، مسلمان و مرد باشد، ولی شرط نیست بالغ باشد، بلکه اگر کودک ممیّز باشد، کافی است».

[120] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص75.

قریب به این مضامین در عبارات بسیاری دیگر از فقیهان

[121] طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج1، ص281، مساله 23.

[122] ‌علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج3، ص65.

[123] علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج1، ص264.

[124] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج2، ص170.

[125] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج2، ص174-175.

دیده می‌شود، و دلیل آن علاوه بر اجماع

[126] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج9، ص54-55.

[127] فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج3، ص366.

و اطلاقات ادلّه، بعضی از روایات صحیح و معتبر است که به‌طور خاص در این‌باره وارد شده است. مانند آن که امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: اذان گفتن توسط کودک که به سن بلوغ نرسیده، منعی ندارد. «لا بَاْسَ اَنْ یُؤَذَّنَ الْغُلامُ الَّذِی لَمْ یَحْتَلِم»

[128] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج5، ص440، باب 32 من ابواب الاذان و الاقامه، ح1.

و روایات دیگر.

[129] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج5، ص440-441، باب 32 من ابواب الاذان و الاقامه، ح 3-4.

اطلاق این روایات اذان اعلام و نیز اذان برای نماز و هم‌چنین اقامه را شامل می‌شود، زیرا اذان خصوصیتی ندارد و هر دو مستحب می‌باشند و نیز از این روایات استفاده می‌شود، کودک می‌تواند برای نماز خودش، اذان و اقامه بگوید و برای او مستحب است.
در تمام آن‌چه ذکر شد، دختر نیز مانند پسر می‌باشد، بنابراین مستحب است در نماز خود، اذان و اقامه گوید و هم‌چنین در نماز زنان و مردانی که با او مَحرم می‌باشند، به اذان و اقامه او می‌توان اکتفا کرد.

[130] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج4، ص505 و بعد از آن.

انعقاد نماز جماعت با کودک

جایز است نماز جماعت با کودک ممیّز برپا شود، این مساله از اطلاق

[131] طوسی، محمد بن حسن، النهایه، ص111.

[132] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص92.

[133] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج4، ص239.

[134] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج4، ص428.

عبارات برخی از فقها و صریح

[135] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج7، ص178.

[136] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص279، مساله 2.

[137] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج8، ص19.

[138] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج7، ص402-403.

بعضی دیگر استفاده می‌شود. در روض الجنان آمده است: «نماز جماعت با دو نفر تشکیل می‌شود، هرچند یکی از آن دو کودک ممیّز باشد».

[139] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، روض الجنان، ج2، ص506.

هم‌چنین در عروه الوثقی بیان شده است: «کمترین تعدادی که نماز جماعت با آن برگزار می‌شود (غیر از نماز جمعه و عید فطر و قربان) دو نفر است که یکی از آن دو، امام جماعت است و دیگری ماموم، اعم از اینکه ماموم مرد باشد یا زن، بلکه اگر یکی از دو نفر، کودک ممیّز باشد، بنابر اقوی صحیح است».

[140] فاضل لنکرانی، محمد، العروه الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی، ج1، ص575.

و مستند آن، احادیثی است که در این زمینه وارد شده است مانند آن‌که در روایت صحیحه، حلبی نقل می‌کند از امام صادق (علیه‌السّلام) سؤال شد، آیا مرد می‌تواند امام جماعت زن واقع شود؟ فرمودند آری، و اگر خدمت‌گزار مرد با آنهاست (غلام) مقدم بر زنان بایستد. «قالَ: نَعَمْ، وَ اِنْ کانَ مَعَهُنَّ غِلْمانٌ، فَاَقِیمُوهُمْ بَینَ اَیدِیهنَّ وَاِنْ کانُوا عَبیِداً».

[141] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص343، باب 23 من ابواب صلاه الجماعه، ح9.

غلمان مطلق است و شامل بالغ و غیربالغ می‌باشد، به‌علاوه این که در روایات دیگر، غیربالغ بودن آنان صریحاً بیان شده است.

[142] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص341-342، باب 23 من ابواب صلاه الجماعه، ح3.

[143] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص342، باب 23 من ابواب صلاه الجماعه، ح5.

[144] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص298، باب 4، ح8.

هم‌چنین اطلاق ادلّه‌ای که در مورد نماز جماعت وارد شده، کودک ممیّز را، با فرض این که عبادات او مشروع و صحیح است، شامل می‌شود. مانند آن که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرموده است: اگر دو نفر نمازگزار یا بیش‌تر باشند، می‌توانند (سزاوار است) نماز را با جماعت به‌جا آورند. «قالَ: اَلْاثْنانِ فَما فَوْقَهُما جَماَعهٌ»

[145] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص297، باب 4 من ابواب صلاه‌ الجماعه، ح6.

و روایات دیگر.

[146] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص297، باب 4 من ابواب صلاه‌ الجماعه، ح4.

[147] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص347، باب 26، ح2.

[148] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص348، باب 26، ح5.

[149] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص315، باب 11، ح8.

باید یادآور شد که بر طبق دیدگاه مشهور فقها، قرار گرفتن کودکان در صفّ اوّل نماز جماعت مکروه است.

[150] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام، ج1، ص94.

[151] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج3، ص295.

[152] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج4، ص439.

[153] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج4، ص345.

[154] فاضل لنکرانی، محمد، العروه الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی، ج1، ص610.

البته برخی

[155] محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج2، ص429.

[156] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج13، ص264.

[157] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج8، ص171.

فتوی به کراهت نداده‌اند و با استناد به مضمون بعضی از روایات

[158] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج3، ص372، ح7.

[159] طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج3، ص265، ح751.

[160] سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، ج1، ص308، باب 96، ح674.

گفته‌اند: مستحب است دانشمندان و صاحبان خرد و فضیلت در صف اوّل قرار گیرند و بعد از آنان، کودکان باشند.

عدم انعقاد نماز جمعه با کودک

به اتفاق فقها، کمترین عدد لازم برای انعقاد نماز جمعه، پنج یا هفت نفر است که باید یکی از آن‌ها امام باشد و فقط توسط مردان منعقد می‌شود، البته زنان هم می‌توانند در آن شرکت کنند. به عبارت دیگر، در انعقاد نماز جمعه، بلوغ، عقل و مذکّر بودن شرط است بنابراین با کودکان به تنهایی هرچند ممیّز باشند منعقد نمی‌شود.

[161] علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب، ج5، ص336.

[162] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیه، ج1، ص186.

[163] فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج4، ص271-272.

بعضی در این‌باره ادّعای اجماع

[164] محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج2، ص289.

[165] محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج2، ص292.

[166] حسینی عاملی، سیدجواد، مفتاح الکرامه، ج8، ص336.

[167] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج11، ص277.

نموده‌اند، زیرا دلیلی بر جواز آن وارد نشده

[168] طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج1، ص628، مساله 400.

و مقتضای اصل، عدم جواز

[169] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج3، ص348.

است.

افزون بر این، متبادر از روایاتی که دلالت دارند در اقامه نماز جمعه، عدد معینّی از ماموم شرط است، غیر کودک است، زیرا در غیر این صورت، لازم می‌آید کودک نیز مکلّف به حضور در نماز جمعه باشد، با این‌که چنین نیست.

[170] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج3، ص348.

امامت کودک در نماز واجب

به اجماع فقها، امامت کودک غیرممیّز در نماز جماعت، صحیح نیست، و امّا در مورد کودک ممیّز، دو دیدگاه مطرح است:

جواز امامت

برخی قائل به جواز آن می‌باشند.

[171] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص154.

[172] طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج1، ص553، مساله 295.

[173] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج3، ص295.

مستند این قول بعضی از اخبار است. مانند آن‌که، در روایت معتبر، ‌غیاث بن ابراهیم، از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل نموده که فرموده است: جایز است کودکی که به سنّ بلوغ نرسیده، امامت نماز گروهی را به‌عهده بگیرد و برای آنها اذان بگوید: «قالَ لابَاْسَ بِالْغُلامِ الَّذی لمَْ یَبْلُغِ الْحُلُمَ اَنْ یَؤُمَّ الْقَوْمَ وَ اَنْ یُؤَذَّنَ».

[174] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص321، باب 14 من ابواب صلاه الجماعه، ح3.

در روایت دیگری، آن حضرت همین مضمون را از جدّش امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: «لابَاْسَ اَنْ یُؤَذَّنَ الْغُلامُ الَّذِی لَمْ یَحْتَلِمْ وَ اَنْ یَؤُمَّ».

[175] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص323، باب 14 من ابواب صلاه الجماعه، ح8.

از این روایات جواب داده شده به این که به قرینه جمله «لَمْ یبْلُغَ الْحُلُمَ» و «لَمُ یحْتَلِمْ» باید حمل شوند به موردی که کودک از حیث احتلام بالغ نشده، ولی از جهت سن به حد بلوغ رسیده است، به‌علاوه چون فقها از این روایات اعراض نموده و بر طبق آن فتوی نداده‌اند، بر امامت کودک در نماز مستحب حمل می‌شود.

[176] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها4، ص534.

عدم جواز امامت

دیدگاه دوّم که در بین فقها شهرت دارد و اکثر آنان اعمّ از متقدّمین

[177] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص94.

[178] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره‌ الفقهاء، ج4، ص276.

[179] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج4، ص385.

[180] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، روض الجنان، ج2، ص506.

[181] صیمری بحرانی، شیخ مفلح، غایه المرام، ج1، ص216.

تا معاصرین،

[182] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص288.

[183] فاضل لنکرانی، محمد، العروه‌ الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی، ج1، ص600.

آن را پذیرفته‌اند، این است که امامت کودک در نمازهای واجب صحیح نیست.
مستند این دیدگاه، اصل است، به این معنی که به مقتضای اصل اوّلی قرائت حمد و سوره در نماز جماعت از نمازگزار ساقط نمی‌شود، مگر این‌که علم به سقوط آن پیدا کند و با فرض این‌که امام جماعت کودک باشد، این علم پیدا نمی‌شود.

[184] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج4، ص348.

به‌عبارت دیگر، اطلاقاتی که بر صحّت نماز جماعت دلالت دارد، منصرف است به موردی که امام جماعت بالغ شد و چنان‌چه غیربالغ، امام جماعت شود، اصالت عدم ضمان جاری است،

[185] شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصلاه، ج2، ص244-245.

یعنی با امامت او بعضی از اجزای نماز مثل حمد و سوره از ماموم ساقط نمی‌شود.

مستند دیگر هم خبر اسحاق بن عمّار است. وی از امام صادق (علیه‌السّلام) و او از جدّش امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) روایت نموده که فرموده است: منعی ندارد که کودک قبل از بلوغ، اذان بگوید، ولی نباید امامت نماز را به‌عهده بگیرد، اگر چنین شد نماز خودش صحیح و نماز کسانی که با او جماعت خوانده‌اند، باطل است. «اَنَّ عَلِیّاً (علیه‌السّلام) کانَ یَقُولُ: لا بَاْسَ اَنْ یُؤَذِّنَ الْغُلامُ قَبْلَ اَنْ یَحْتَلِمَ وَلا یَؤُمُّ حَتّی یَحْتَلِمَ فَاِنْ اَمَّ جازَتْ صَلاتُهُ وَفَسَدَتْ صَلاهُ مِنْ خَلْفَهُ».

[186] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص322، باب 14 مِن ابواب صلاه الجماعه، ح7.

این روایت به صراحت بر مدّعا دلالت دارد و ضعف سند آن به دلیل این‌که مشهور فقها به مضمون آن فتوی داده‌اند، جبران می‌گردد.

[187] همدانی، آقارضا، مصباح الفقیه، ج2، ص676.

بنابراین بین این روایت و روایاتی که دلالت بر صحّت امامت کودک در نماز دلالت داشت، تعارض واقع نمی‌شود، زیرا آن دسته از روایات
به دلیل این‌که مشهور فقها از آنها اعراض نموده و به مضمون آنها فتوی نداده بودند، از حجیّت ساقط می‌شود.

[188] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج4، ص538-539.

از این رو یکی از شرایط در امامت نماز واجب، بلوغ است.

امامت کودک در نماز مستحب

پرسش دیگر این است که آیا امامت کودک در نمازهای مستحبّی که جماعت در آنها صحیح است، مانند نماز استسقاء (طلب باران) برای افراد بالغ جایز است؟ در این مساله نیز دو دیدگاه مطرح شده است.
برخی قائل به جواز می‌باشند؛

[189] طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج1، ص553، مساله 295.

[190] علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج1، ص313.

[191] فخرالمحققین، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج1، ص149.

[192] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیه، ج1، ص219.

[193] فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام، ج4، ص440.

زیرا نماز مستحبی از کودک صحیح است.

[194] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج4، ص386.

در مقابل این دیدگاه، برخی معتقدند: امامت او برای افراد بالغ حتّی در نماز مستحبّی جایز نیست،

[195] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج2، ص497.

[196] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضه البهیّه، ج1، ص792.

[197] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج4، ص245.

[198] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج4، ص248.

[199] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج13، ص325.

زیرا ادلّه‌ای که دلالت بر عدم جواز امامت کودک در نماز دارد، عام است و نماز‌های مستحبی را نیز شامل می‌شود، افزون بر این ممکن است ادّعا شود ادلّه‌ای که دلالت بر استحباب جماعت در نماز‌های غیر واجب دارد، مربوط به مکلّفین است و انصراف به آنان دارد.

[200] شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصلاه، ج2، ص246.

[201] همدانی، آقارضا، مصباح الفقیه (طبع قدیم)، ج2، ص676.

امامت کودک در نماز مستحبی برای غیربالغ

این پرسش مطرح است که آیا کودک می‌تواند در نمازهای مستحبی برای مثل خودش امامت کند؟ در این‌باره نیز دو دیدگاه مطرح است:
برخی قائل به عدم جواز آن می‌باشند،

[202] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج4، ص246.

[203] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص288.

[204] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الصلاه، ج17، ص370.

زیرا ادلّه‌ای که بلوغ را در نماز جماعت شرط می‌داند مطلق است و در این‌باره فرقی بین ماموم بالغ و غیربالغ نیست.

[205] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج8، ص138.

[206] شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصلاه، ج2، ص246.

عدّه‌ای دیگر، قائل به جواز آن شده‌اند،

[207] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیّه، ج1، ص219.

[208] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، روض الجنان، ج2، ص507.

[209] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج8، ص34.

[210] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج13، ص327.

[211] فاضل لنکرانی، محمد، العروه الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی، ج1، ص602.

به نظر می‌رسد باید دیدگاه اخیر را پذیرفت، زیرا:
اوّلاً: ادلّه منع منصرف از این مورد است.

[212] همدانی، آقارضا مصباح الفقیه (طبع قدیم)، ج2، ص676.

و ثانیاً: ممکن است ادّعا شود سیره متشرّعه از گذشته تا به حال، امامت کودک در نماز مستحبی برای غیربالغ را جایز می‌دانسته و این خود، قرینه است بر این‌که باید روایاتی

[213] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص321، باب 14 من ابواب صلاه الجماعه، ح3.

[214] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص323، باب 14 من ابواب صلاه الجماعه، ح8.

که دلالت بر جواز امامت کودک در نماز دارد و پیش‌تر بدان اشاره شد را بر این مورد حمل نمود.

[215] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج8، ص138.

حکم قضای نماز میّت نسبت به کودک

بر طبق دیدگاه مشهور فقها، اگر پدر نماز یا روزه خود را به‌جهت عذری که داشته باشد، انجام نداده باشد، بر پسر بزرگتر واجب است بعد از مرگ پدر به‌جا ‌آورد،

[216] ابن ادریس، محمد بن منصور، السرائر، ج1، ص399.

[217] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، ج2، ص65.

[218] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضه البهیّه، ج1، ص746.

یا برای او اجیر بگیرد. هم‌چنین به نظر برخی از فقها احتیاط واجب است که نماز و روزه فوت شده مادر را نیز قضا نماید.

[219] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج2، ص448.

[220] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص228.

[221] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج5، ص269.

حال این پرسش مطرح است که اگر پسر بزرگتر در زمان مرگ پدر صغیر بود، آیا بعد از آن‌که به حدّ بلوغ رسید، قضاء نماز پدر و مادر بر او واجب است یا خیر؟

عدم وجوب قضا

برخی قائل به عدم وجوب می‌باشند و معتقدند در صورتی که ولیّ میّت (پسر بزرگتر) در حین مرگ پدر، کبیر باشد، بر او واجب می‌شود؛

[222] فخرالمحققین، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج1، ص237.

[223] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج3، ص78.

زیرا صغیر تکلیفی ندارد،

[224] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، ذکری الشیعه، ج2، ص449.

به علاوه اصل برائت نیز جاری است.

[225] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضه البهیّه، ج1، ص747.

وجوب قضا

نظریّه دیگری که بین فقها مشهور است این که کبیر بودن پسر بزرگتر در حین فوت پدر شرط نیست.

[226] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص228-229.

[227] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج10، ص467.

[228] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج14، ص301.

[229] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج17، ص40 و 42.

[230] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج17، ص42.

امام خمینی در این باره می‌نویسد: «شرط نیست پسر بزرگتر در زمان مرگ پدر، بالغ و عاقل باشد، بنابراین بر کودک زمانی که بالغ شد و بر مجنون آنگاه که عاقل گردید، قضای نماز پدر و مادر واجب است».

[231] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص237-238، مساله 16.

قریب به این مضمون را نیز مرحوم آیت‌الله فاضل لنکرانی فرموده است.

[232] فاضل لنکرانی، محمد، العروه‌ الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللکنرانی، ج1، ص568، مساله 4.

ادلّه دیدگاه عدم اشتراط بلوغ در قضای نماز میّت:
اطلاق ادّله، توضیح این‌که در روایت صحیحه، از امام عسکری (علیه‌السّلام) سؤال شده، مردی از دنیا رفته در حالی که ده روز روزه رمضان بدهکار بوده و دو نفر ولی داشته، آیا هر دو نفر، هر کدام پنج روز روزه بگیرند؟ حضرت فرمود: باید فرزند بزرگتر ده روز روزه بگیرد. «یَقْضیِ عَنْهُ اَکْبَرُ وَلِییَّهُ عَشَرَهَ اَیّامٍ وِلاءً».

[233] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص330، باب 23 من ابواب احکام شهر رمضان، ح3.

در روایت دیگری آمده است: «یَقْضِی عَنْهُ اَوْلَی النّاسَ بِمِیراثِهِ».

[234] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص330-331، باب 23 من ابواب احکام شهر رمضان، ح5-6.

باید کسی که نسبت به میراث او اولویت دارد، قضا کند.
این روایات مطلق و غیر بالغ را نیز شامل می‌شود. به عبارت دیگر، ظاهر این روایات حکم وضعی است، به‌ویژه این‌که در بعضی از آنها، تعبیر به دَیْن‌ شده است. مانند آن‌که ابن عباس نقل می‌کند، ص«جاءَ رجل الی النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فقال: یا رسول الله، انّ امی ماتت وعلیها صَوْم شَهْر افاقضیته عنها؟ قال نعم، فدَین الله احق ُ اَن یُقْضی.

[235] بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، ج3، ص35، باب 42 (من مات وعلیه صوم)، ح1953.

قریب به این مضمون نیز حمّاد بن عثمان از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل نموده است.

[236] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص331، باب 23 من ابواب احکام شهر رمضان، ح6.

صاحب جواهر در این‌باره می‌نویسد: «ادلّه این حکم اطلاق دارد و در هیچ‌کدام از آنها ظهوری نیست که وجوب قضا به ذمّه ولی (پسر بزرگتر) از حین مرگ پدر است، هم‌چنین در ادلّه نیامده است که باید پسر بزرگتر در آن موقع کبیر باشد، بلکه از ظاهر روایات استفاده می‌شود که وجوب قضا از باب اسباب است، مثل این‌که گفته شود: هر کس جنب شد باید غسل کند یا هر کس مال دیگری را اتلاف کند ضامن است، بنابراین وجوب قضا بعد از بلوغ بر پسر بزرگتر که در حین فوت پدر صغیر است، منافاتی با رفع قلم از صغیر و مجنون ندارد».

[237] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج17، ص42.

در ادلّه، عنوان «اولی الناس بمیراثه» یعنی هر کس به میراث میّت اولویت دارد، قضا بر او واجب است، متعلّق حکم قرار گرفته است و این عنوان بعد از بلوغ، بر صغیر صدق می‌کند. به‌عبارت دیگر، وجوب قضا بر کسی که اولویت به میراث میّت دارد، مانند دیگر تکالیف، آنگاه که شرایط آن، از جمله بلوغ و عقل تحقّق یافت، منجّز می‌شود، بنابراین وقتی کودک به حدّ بلوغ و رشد رسید، تکلیف مذکور در حق وی منجّز می‌گردد.

[238] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه‌ الامام الخویی، کتاب الطهاره، ج16، ص280-281.

ادلّه دیگری نیز ذکر شده است که به دلیل طولانی بودن، از ذکر آنها خودداری می‌گردد.

[239] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج7، ص336.

[240] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج7، ص145.

[241] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال وادلّتها، ج4، ص560-561.

نیابت نمودن کودک در نماز و روزه

بعد از مرگ انسان جایز است برای نماز و عبادت‌های دیگر او که در زمان حیات خود انجام نداده است، شخص مکلّفی را اجیر کنند، حال این پرسش مطرح است که آیا جایز است کودک ممیّز با اذن ولیّش اجیر شود؟ در این مساله چند دیدگاه مطرح گردیده است:
الف‌: بعضی معتقدند، مطلقاً صحیح است، زیرا عدم مشروعیت عبادت صبی و تمرینی بودن آن به معنای این است که امر به آن نشده است، ولی منافات با صحت عمل و نیابت ندارد.

[242] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج7، ص344.

[243] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج7، ص125.

لیکن این نظریّه صحیح نیست، زیرا بنابر این‌که پاورپوینت کامل عبادات کودک، صرف تمرین باشد، امر مستحبی متوجه کودک نیست و فعل او عبادت محسوب نمی‌شود تا به نیابت از دیگری انجام دهد.

ب‌: برخی دیگر معتقدند، مطلقاً صحیح نیست، زیرا عبادات توقیفی است و مشروعیت آن نیاز به امر دارد و نسبت به کودک چنین امری ثابت نشده است، به علاوه اگر کودک اجیر شود، بعد از انجام عمل، این تردید وجود دارد که آیا ولی میّت فارغ الذّمه شده یا خیر؟ مقتضای ادلّه، عدم تفریغ ذمّه به نسبت تکلیفی است که متوجّه ولیّ و یا وصّی می‌باشد و نباید به آن اکتفا نمود. هم‌چنین مقتضای اصل عملی نیز اشتغال ذمّه ولی است؛ زیرا شک در تحقّق فراغ ذمّه و امتثال دارد، با این‌که علم به تکلیف، حاصل است.

[244] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الصلاه، ج16، ص237-238.

امّا از این استدلال جواب داده شده ‌که پاورپوینت کامل عبادات کودک مشروعیّت دارد و اوامر استحبابی متوجّه کودک است، ادلّه نیابت نیز عمومیّت دارد و کودک ممیّز را شامل می‌شود.

[245] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال ادلّتها، ج4، ص564-565.

ج‌: دیدگاه سوّم که قوی‌تر به‌نظر می‌رسد، قائل به تفصیل شده و معتقد است بنابر مشروعیّت پاورپوینت کامل عبادات کودک، نیابت او صحیح است، هرچند احتیاط بر این است که بلوغ را در شخص نائب، شرط بدانیم،

[246] حسینی، سیدمیرعبدالفتاح، العناوین، ج2، ص665.

[247] محقّق بجنوری، سیدمحمدحسن، القواعد الفقهیّه، ج4، ص123.

[248] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص86، مساله 11.

[249] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص240.

زیرا عبادت کودک ممیّز مشمول اطلاق ادلّه

[250] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص281، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح22-24.

صحّت نیابت می‌باشد.

آیت‌الله فاضل لنکرانی در این‌باره می‌نویسد: «پاورپوینت کامل عبادات کودک بنابر مشروعیّت آن، صحیح است، زیرا واجد تمام شرایطی است که در صحّت عبادت معتبر است؛ بنابراین جایز است به نیابت از دیگری واقع شود، اعمّ از این‌که دیگری زنده باشد یا مرده، و اعمّ از این‌که در مقابل اجرت واقع شود یا بدون اجرت» و این نظریّه که نیابت کودک صحیح نیست، مورد قبول نمی‌باشد، زیرا دلیلی مبنی بر عدم صحّت آن وارد نشده است».

[251] فاضل لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیّه، ج1، ص344.

استحباب انجام عبادات به‌نیابت از والدین

مستحب است فرزندان چه کودک و چه بالغ، نماز، روزه، صدقه و دیگر عبادات را به نیابت از والدین خود خواه زنده و خواه مرده، انجام دهند.
در روایات بر این مساله تاکید شده است به‌عنوان نمونه:
1. امام صادق (علیه‌السّلام) فرموده است: هیچ چیز مانع نشود فردی از شما، به پدر و مادر خود نیکی کند، زنده باشد یا مُرده. به نیابت از آنها نماز بخواند، صدقه بدهد، حج انجام دهد، روزه بگیرد، آن‌چه را که انجام می‌دهد برای پدر و مادرش می‌باشد و همان‌اندازه برای خود او نیز می‌باشد و خداوند متعال به‌جهت این نیکی و صله، به او اجر و ثواب بسیار خواهد داد. «قال: ما یَمْنَعُ الرَّجُلَ مِنْکُمْ ان یَبَرَّ والِدَیْهِ حَیَّیْنِ وَمَیِّتَیْنِ یُصَلِّی عَنْهُما وَیَتَصَدَّقُ عَنْهُما وَیَحُجَّ عَنْهُما وَیَصُومَ عَنْهُما فَیَکُونُ الَّذیِ صَنَعَ لَهُما وَلَهُ مِثْلُ ذلِکَ فَیَزِیدُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِبِرِّهِ وَصِلَتِهِ خَیْراً کَثِیراً».

[252] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص276-277، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح1.

2. در روایت دیگری، آن حضرت می‌فرماید: نماز، روزه، صدقه، حج، عمره و هر عمل نیک که به نیابت میّت انجام شود، از آن منتفع می‌شود، حتّی اگر در عالم برزخ ناراحتی داشته باشد، برطرف می‌شود و به او گفته می‌شود این به‌جهت کاری است که فرزندت فلانی انجام داد یا برادر دینی تو انجام داد. «هذَا بِعَمَلِ ابْنِکَ فُلانٍ وَبِعَمَلِ اَخِیکَ فُلانٍ اَخُوکَ فِی الدِّینِ».

[253] الصلاه حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص280، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح15.

3. در حدیث دیگری از آن حضرت سؤال شده آیا برای میّت، نماز، دعا، صدقه، روزه و ... انجام دهیم؟ حضرت فرمود: آری. به حضرت عرض شد آیا میّت متوجّه می‌شود چه کسی برای او، این اعمال انجام داده؟ فرمود: آری. سپس فرمود: و اگر از او ناراحت باشد، راضی می‌شود. «قالَ: نَعَمْ، ثُمَّ قالَ: یَکُونُ مَسْخُوطاً عَلَیْهِ فَیُرْضَی عَنْهُ».

[254] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص278، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح7.

و روایات دیگری

[255] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص277، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح4.

[256] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص278، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح8.

[257] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص281، باب 12 من ابواب قضاء الصلوات، ح23-24.

[258] علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج6، ص293، باب 10 (ما یلحق الرجل بعد موته...)، ح1.

[259] علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج6، ص294، باب 10 (ما یلحق الرجل بعد موته...)، ح3-4.

که اطلاق آنها شامل کودک ممیّز می‌باشد.

تبعیّت کودک از والدین در وطن

بین فقها، اختلافی نیست که کودک در وطن، تابع والدین خویش است. این حکم، از اطلاق کلام برخی از فقیهان استفاده می‌شود

[260] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیّه، ج1، ص209.

[261] صیمری بحرانی، شیخ مفلح، غایه المرام، ج1، ص225.

[262] محقّق کرکی، علی بن حسین، رسائل، ج1، ص122.

و برخی دیگر به آن تصریح نموده‌اند.

[263] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص474.

[264] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص111.

[265] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج9، ص238.

[266] فاضل لنکرانی، محمد، العروه الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی، ج1، ص708.

امام خمینی (قدّس‌سرّه) می‌نویسد: ظاهراً تابع (کسی که در اراده و اداره زندگی خود استقلال ندارند، مانند کودک) از متبوع خود (کسی که اداره زندگی وی به‌دست اوست، مانند پدر) تبعیّت می‌کند، بنابراین وطن متبوع (پدر) وطن تابع (فرزند) نیز می‌باشد، اعمّ از این‌که فرزند صغیر باشد یا کبیر، چنان‌که غالباً این‌گونه می‌باشد، یا این‌که شرعاً کبیر باشد چنان‌که گاه برای اولاد ذکور و غالباً برای اولاد اُناث به‌ویژه از اوائل بلوغ واقع می‌شود». ایشان در ادامه می‌نویسد: «میزان، تبعیّت و عدم استقلال است و این مساله اختصاص به والدین و فرزندان ندارد».

[267] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص270، مساله 3.

دلیل این حکم روشن است، زیرا وطن از نظر عرف در دو معنی به کار می‌رود: 1. جایگاه، محل اقامت دائم و مسکن اصلی، 2. زادگاه شخص به اعتبار تبعیّت از والدین. بر محلّی که برای زندگی انتخاب می‌شود و شخص از مقرّ اصلی خود به آن مکان منتقل و آن‌را اقامتگاه و محل سکونت دائمی خود قرار می‌دهد و بی‌تردید بعد از صدق عنوان وطن، حکم مترتب می‌شود، اعم از این‌که منشا آن، اراده تفصیلی شخص باشد، چنان‌که در مورد مردان غالباً این‌گونه است یا منشا آن اراده اجمالی و تبعی باشد، مثل زنان و کودکان ممیّز که وطن پدر خانواده، وطن آنان نیز محسوب می‌شود.
به‌هر صورت وطن والدین، وطن کودک ممیّز نیز می‌باشد و تا زمانی‌که در وطن آنهاست، عنوان مسافر بر او صادق نیست، اعمّ از این‌که وطن و زادگاه اصلی آنان باشد یا محلّی که برای زندگی انتخاب نموده‌اند.
بنابراین صدق عنوان وطن بر محل اقامت فرزندان، نیاز به قصد ندارد و آنها در وطن تابعند، هرچند غافل و بی‌توجّه بوده باشند. افزون بر این، سیره مستمرّه بین متدیّنین و عقلا بر این است‌که کودکان در احکام وطن تابع والدین خود می‌باشند، منعی نسبت به این سیره وارد نشده است.

اعراض کودک از وطن والدین

این پرسش مطرح است که اگر کودک ممیّز از وطن والدین خود اعراض نماید، به این معنی که قصد کند در شهر دیگری به‌طور مستقل زندگی نماید، اثری بر آن مترتب می‌باشد یا خیر؟ در این‌باره دو دیدگاه مطرح گردیده است:
برخی گفته‌اند: اعراض وی بی‌تاثیر است و محلّی که انتخاب نموده، وطن وی محسوب نمی‌شود؛ زیرا افعال کودک از دیدگاه شرع، نافذ نیست. به‌عبارت دیگر، شارع به کودک اجازه اداره امور خود را نداده و باید تحت ولایت ولیّ خویش باشد.

مؤید این دیدگاه، بعضی از روایات است که از امام (علیه‌السّلام) سؤال شده، چه زمانی کودک از حالتی که نیاز به سرپرست دارد و بتواند در امور خود تصمیم بگیرد، خارج می‌شود؟ فرمودند: تصمیم کودک در خرید و فروش نافذ نیست و از یُتم (حالتی که نیاز به سرپرست دارد) خارج نمی‌شود، مگر این‌که به سنّ بلوغ و پانزده سالگی برسد، «وَالْغُلامُ لایَجوُزُ اَمْرُهُ فِی الشَّراءِ وَالْبَیْع وَلایَخْرُجُ مِنَ الْیُتْمِ حَتّی یَبْلُغَ خَمْسَ عَشَرَهَ سَنَهً اَوْ یَحْتَلِمَ..».

[268] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج1، ص43، باب 4 من ابواب مقدمات العبادات، ح2.

[269] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخوئی، کتاب الصلاه، ج20، ص252.

لیکن بعضی دیگر بر این عقیده‌اند: کودک ممیّزی که می‌تواند مستقل از والدین خود زندگی کند و با قصد از وطن آنها اعراض نموده، عرفاً تابع والدین محسوب نمی‌شود.

[270] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص474-475.

ظاهراً نظریه دوّم صحیح باشد؛ زیرا ملاک در تبعیّت و عدم تبعیّت عرف است و بی‌شک عرف، کودک مزبور را تابع والدین خود در وطن نمی‌داند و وطن آنها، وطن وی محسوب نمی‌شود.

تبعیّت کودک از والدین در سفر

سفری که موجب شکسته شدن نماز می‌گردد، دارای شرایطی است. از جمله این که:
1. سفر کم‌تر از هشت فرسخ شرعی نباشد.
2. از اوّل قصد مسافت و هشت فرسخ را داشته باشد.
البته این مساله مورد توافق فقها بلکه اجماعی است که لازم نیست مسافر در سفر استقلال داشته باشد؛ بلکه اگر از دیگری تبعیّت کند، یعنی در قصد مسافت و سفر استقلال نداشته باشد، نیز مسافر محسوب می‌شود. بنابراین همسر، خدمت‌گزار، کودک ممیّز و به‌طور کلّی هر کس که در مسافرت، تابع و در اختیار دیگری باشد، با وجود شرایط دیگر سفر، باید نماز را شکسته بخواند.

[271] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیّه، ج1، ص209.

[272] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج3، ص370.

[273] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، روض الجنان، ج2، ص566-567.

[274] حسینی عاملی، سیدجواد، مفتاح الکرامه، ج10، ص471.

[275] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص425.

[[|آیت‌الله شیخ حسن نجفی]] می‌گوید: شرط دوّم برای تحقّق سفر، قصد مسافت است هر چند مسافر در سفر تابع دیگری باشد، در این مساله، اجماع محصّل و منقول وجود دارد.

[276] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج14، ص231.

[277] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج14، ص237-238.

دلیل این حکم، اطلاق ادلّه می‌باشد، یعنی مقتضای اطلاق ادلّه، عدم اعتبار استقلال در قصد سفر است. بنابراین مواردی که مسافر در اختیار دیگری است و از او تبعیّت می‌کند و خود در سفر استقلال ندارد، را شامل می‌گردد، مانند کودک ممیّز.

مؤیّد این نظریّه، سیره متشرّعه و تاریخ زندگی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمّه معصومین (علیهم‌السّلام) است. در تاریخ آمده است که در بعضی از سفرهای رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برخی از همسران آن حضرت با وی بودند و نماز خود را شکسته می‌خواندند،

[278] ابن هشام، عبدالملک بن هشام، سیره النبویّه، ج(4-3)، ص47 و بعد از آن.

با این‌که در سفر استقلال نداشتند. همچنین در سفر امام علی بن موسی الرضا (علیه‌السّلام) از مدینه تا مرو، آن حضرت نمازهای خود شکسته خواندند.

[279] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص539، باب 29 من ابواب صلاه المسافر، ح1.

نماز کودک در سفر

اگر کودک ممیّز بخواهد در سفر، نماز بخواند، در صورتی‌که قصد اقامت ده شبانه روز در محل معیّنی را نداشته باشد، باید شکسته بخواند.

[280] فاضل لنکرانی، محمد، العروه الوثقی مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی، ج1، ص689.

[281] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص419، مساله 11.

[282] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص21-22.

[283] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج9، ص149.

دلیل این حکم، اطلاق ادلّه می‌باشد و در این مورد فرقی بین کودک ممیّز و بالغ نیست، زیرا حکم با تحقّق موضوع آن، محقّق می‌گردد و بی‌تردید اگر کودک قصد مسافتی را که در سفر معتبر است و نماز با آن شکسته می‌شود بنماید، عنوان مسافر بر او صدق می‌کند و شامل حکم سفر می‌گردد.

[284] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال وادلّتها، ج4، ص583.

البتّه بر مکلّف واجب است در سفر، نماز را شکسته بخواند، لیکن بر کودک ممیّز همان‌گونه که نماز مستحب است، شکسته خواندن آن نیز، مستحب می‌باشد؛ امّا اگر تصمیم دارد ده شبانه روز متوالی در محلی بماند، باید نماز را تمام بخواند، هرچند در ماندن بی‌اختیار باشد و به تبعیّت از والدین، قصد اقامت داشته باشد، زیرا در این حکم، فرقی بین صغیر و کبیر نیست.

مرحوم سید یزدی در این‌باره می‌نویسد: «برای قصد اقامت ده شبانه روز، بلوغ شرط نیست، بنابراین اگر کودک غیربالغ، قصد نمود و در اثنای سفر بالغ شد، بر او واجب است نماز را تمام بخواند، هم‌چنین اگر قبل از بالغ شدن بخواهد نمازی که در حقّش مستحب است، به‌جا آورد، باید تمام بخواند؛

[285] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص486.

عبارات برخی دیگر از فقها نیز شبیه این می‌باشد.

[286] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص128.

[287] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الصلاه، ج20، ص289.

[288] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج9، ص257-258.

دلیل این مساله نیز اطلاق ادلّه می‌باشد. در روایت صحیحه، زراره می‌گوید: از امام باقر (علیه‌السّلام) سؤال نمودم، کسی که در شهری مسافر است، تا چند روز باید نماز را شکسته بخواند و چه زمانی تمام بخواند؟ فرمودند: هرگاه در محلّی وارد شدی و یقین داری ده شبانه روز در آن اقامت خواهی داشت، باید نماز را تمام بخوانی، «اِذا دَخَلْتَ اَرْضاً فَاَْیْقَنْتَ اَنَّّ لَکَ بِها مُقامَ عَشَرَهٍ اَیّامٍ فَاُتِمَّ الصَّلاهَ»

[289] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص498، باب 15 من ابواب صلاه المسافر، ح9.

و دیگر روایات.

[290] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص500، باب 15 من ابواب صلاه المسافر، ح1.

[291] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص499، باب 15 من ابواب صلاه المسافر، ح4.

[292] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج8، ص502، باب 15 من ابواب صلاه المسافر، ح13.

مقتضای اطلاق این روایت این است که در اقامت ده شبانه روز، بین کسی که نماز بر او واجب است و کسی که واجب نیست، مانند کودک، فرقی نیست؛ زیرا این ادّله در حقیقت به منزله تخصیص نسبت به ادلّه‌ای است که کسر خواندن نماز در سفر را واجب می‌داند و این‌که اگر کسی تصمیم دارد ده شبانه‌روز در محلّی بماند، از موضوع آن حکم خارج است، اعمّ از این‌که نماز بر او واجب باشد یا مستحب.

[293] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال وادلّتها، ج4، ص585-586.

روزه کودک

این پرسش مطرح است که آیا روزه گرفتن برای کودک ممیّزی که توانایی آن را دارد، مستحب است و با انجام آن مستحقّ اجر و ثواب می‌باشد؟ یا این‌که صرف تمرین است؟ فقها در این باره دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند:

الف‌: برخی معتقدند، روزه برای کودک مستحب نیست و تنها جنبه تمرینی دارد. علاّمه حلّی در کتاب مختلف الشیعه

[294] علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه، ج3، ص386.

و فرزند ایشان در ایضاح الفوائد

[295] فخرالمحققین، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد، ج1، ص243.

و نیز محقّق کرکی

[296] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج3، ص82.

و برخی دیگر

[297] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، ج2، ص15.

[298] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج5، ص396.

، این دیدگاه را پذیرفته‌اند و مهم‌ترین دلیلی که ذکر نموده‌اند این است ‌که تکلیف مشروط به بلوغ است و با انتفای شرط، مشروط منتفی می‌گردد.

[299] علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه، ج3، ص487.

ب‌: عدّه‌ای دیگر گفته‌اند که روزه مستحب برای کودک، مستحب است و امّا روزه واجب مثل ماه رمضان، تمرینی است، زیرا خطاب اختصاص به مکلّفین دارد و به حکم حدیث رفع، وجوب از کودک برداشته شده و با برداشته شدن واجب، استحباب باقی نمی‌ماند، لیکن خطاب مستحبی شامل کودک نیز می‌باشد.

[300] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج10، ص337.

ج: دیدگاه سوم که بین فقها مشهور است و قوی‌تر هم به‌نظر می‌رسد و بسیاری از فقیهان، اعمّ از متقدّمین

[301] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص278.

[302] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص146.

و متاخرین

[303] شهید اول، محمد بن جمال‌الدین، الدروس الشرعیه، ج1، ص268.

[304] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضه البهیّه، ج2، ص101.

[305] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص42.

و معاصرین

[306] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص617.

[307] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص423-424.

[308] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الصوم ج21، ص501.

به آن معتقدند، این‌ است که روزه در حق کودک مستحب است و در صورتی‌که با نیّت انجام شود، صحیح و شرعی است.
آیت‌الله فاضل لنکرانی در این‌باره می‌نویسد: «بلوغ، شرط وجوب روزه می‌باشد نه صحّت و استحباب آن، بنابراین روزه کودک صحیح است، زیرا عبادات وی مشروع می‌باشد».

[309] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه، کتاب الصوم، ص208.

ادلّه استحباب روزه برای کودک

علاوه بر ادلّه‌ای که به‌طور عام بر مشروعیّت پاورپوینت کامل عبادات کودک دلالت دارد و بعضی از آنها در گفتار اوّل از همین بخش مورد اشاره قرار گرفت، روایات بسیاری از ائمّه معصومین (علیهم‌السّلام) رسیده که به‌طور خاص بر استحباب روزه در حق کودک دلالت دارد. در ادامه به چند نمونه از آن اشاره می‌شود:

روایت اول

در روایت معتبر، اسحاق بن عمّار از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: ... آنگاه که کودک توان و قدرت روزه گرفتن را دارد، واجب است روزه بگیرد. «... وَاِذا اَطاقَ الصَّوْمَ وَجَبَ عَلَیْهِ الصِّیامُ».

[310] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج4، ص19، باب 3 من ابواب اعداد الفرائض، ح4.

مقصود از روزه در این روایت، روزه ماه رمضان است و کلمه «وَجَبَ» در آن بر معنی لغوی، یعنی «ثبوت» حمل می‌گردد و چون کودک مکلّف نیست، با استناد به این روایت، استحباب روزه برای وی ثابت می‌گردد، مشروط به این‌که توان انجام را داشته باشد.

در روایت دیگری، سماعه می‌گوید: از امام صادق (علیه‌السّلام) سؤال کردم، کودک در چه زمانی روزه بگیرد؟ فرمود: آنگاه که توان انجام آن را داشته باشد. «قال: اِذا قَوِیَ عَلَی الصِّیامِ».

[311] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص236، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح10.

و روایات دیگر.

[312] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص235، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح5.

[313] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص236، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح9.

مرحوم شیخ حرّ عاملی بعد از نقل این دسته از روایات، از شیخ طوسی نقل نموده که آنها را حمل بر استحباب نموده است.

[314] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص236، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ذیل ح 9.

روایت دوم

روایاتی با مضامین مختلف

[315] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص236، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح1.

[316] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص235-236، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح4.

[317] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص237، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح14.

وارد شده که کودک به جهت نگرفتن روزه، مؤاخذه و تادیب می‌گردد. مانند آن‌که امام صادق (علیه‌السّلام) فرموده است: چنان‌چه کودک به سن نه سالگی رسیده باشد و برانجام روزه، توانایی دارد، اگر آن را ترک نماید مؤاخذه می‌شود. «قالَ: اَلصَّبِیُّ یُؤْخَذُ بِالصِّیامِ اِذا بَلَغَ تِسْعَ سِنِینَ عَلی قَدْرِ ما یُطِیقَهُ».

[318] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ص10، ص237، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح11.

این دسته از روایات، دلیل است بر این‌که ولی کودک حقّ دارد او را به‌جهت ترک روزه، در صورتی‌که توان انجام آن را داشته باشد، مؤاخذه و تادیب نماید، بدیهی است تادیب بر ترک روزه، در صورتی صحیح است که فعل آن، پسندیده و نیک باشد، در غیر این صورت صحیح نیست و از آنجا که بر کودک ممیّز به‌طور قطع روزه واجب نیست، بنابراین باید حمل بر استحباب مؤکّد گردد.

[319] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج5، ص18.

روایت سوم

در برخی از روایات آمده است: اولیای اطفال، آن را به انجام روزه امر نمایند، مانند آن‌که در حدیث معتبر، حلبی از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل نموده که فرموده است: ما کودکان خود را در صورتی که به سن هفت سالگی رسیده باشند، به انجام روزه، به آن‌اندازه که توانایی داشته باشند، امر می‌نماییم ... شما کودکان خود را در سن نُه سالگی به انجام روزه به آن‌اندازه که توانایی دارند امر نمایید و در صورتی که عطش بر آنها غلبه نمود و تشنه شدند، افطار نمایند. «اِنّا نَامُرُ صِبْیانَنا بِالصِّیامِ اِذا کانُوا بَنِیَ سَبْعَ سِنیِنَ بِما اَطاقُوا مِنْ صِیامِ الْیَوْمِ... فَمُرُوا صِبْیانِکُمْ اِذا کانُوا بَنِیَ تِسْعَ سِنیِنَ بِالصَّوْمِ ما اَطاقُوا مِنْ صِیامٍ فَاِذا غَلَبَهُمُ الْعَطَشُ، اَفْطَروُا».

[320] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص234، باب 29 من ابواب من یصّح منه الصوم، ح3.

آیت‌الله خویی می‌گوید: این دسته از روایات دلالت دارد بر این‌که عبادت کودک صحیح و شرعی است.

[321] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الطهاره، ج8، ص240.

روایت چهارم

بعضی از روایات دلالت دارند که روزه مطلوب و پسندیده و دارای فوائدی است؛

[322] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص395-396، باب 1 من ابواب الصوم المندوب، ح2.

[323] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص397، باب 1 من ابواب الصوم المندوب، ح5-7.

[324] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص8، باب 1 من ابواب وجوب الصوم ونیّته، ح3.

مانند این‌که امام صادق (علیه‌السّلام) می‌گوید: خداوند متعال فرموده است: روزه برای من است و من خود به آن پاداش خواهم داد. «قالَ: اِنَّ اللهَ تَعالی، یَقُولُ: اَلصَّوْمُ لیِ وَاَنَا اُجْزِی عَلَیْهِ».

[325] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص397، باب 1 من ابواب الصوم المندوب، ح7.

خطاب در این روایات، متوجه هر کسی است که قابلیت خطاب دارد و فرض بر این است، کودک ممیّز چنین قابلیّتی دارد، زیرا وی دارای فهمی که شرط تکلیف است، می‌باشد، بنابراین روزه برای وی مستحب است.

احکام روزه کودک

روزه دارای احکامی است، مثل این‌که واجب است روزه‌دار از وقت طلوع فجر تا وقت اذان مغرب، از خوردن و آشامیدن و ... اجتناب نماید، حال این پرسش مطرح است که آیا رعایت این احکام برای روزه کودک نیز شرط است؟ ظاهراً چنین است.
بنابراین، کودک نیز باید آن‌چه بر افراد مکلّف واجب است، در زمانی‌که روزه‌دار است، رعایت کند، زیرا شرایطی که در روزه معتبر است، مربوط به طبیعت روزه است. به‌عنوان نمونه، ابوبصیر از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که فرموده است: نسبت دادن دروغ به خدا و رسول او و ائمّه اطهار (علیهم‌السّلام) روزه را باطل می‌نماید. در این روایت، موضوع حکم، شخص روزه‌دار است و در این حکم فرقی بین کودک و بالغ نیست.
برخی از فقها در توضیح این نظریّه فرموده‌اند: «اگر چیزی در عبادت افراد بالغ به استناد دلیل عام، جزء یا شرط و یا مانع قرار گیرد، در غالب احکام، شامل کودک نیز می‌باشد، زیرا موضوع در عبادت کودک، همان عبادت بالغ است و گویا چنین گفته شده است: نماز کودک همانند افراد بالغ است، بنابراین آن‌چه در نماز فرد بالغ معتبر و شرط است، در نماز کودک نیز شرط می‌باشد، مگر این‌که حکمی اختصاص به‌عنوان مرد داشته باشد، در این صورت کودک را شامل نمی‌گردد».

[326] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الصلاه، ج12، ص322.

مفاد این نظریّه را نیز می‌توان از بعضی از روایات استفاده نمود، مانند روایت حلبی که پیش‌تر بدان اشاره شد.

[327] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص234، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح3.

از این روایت استفاده می‌گردد، کودک مانند بالغ است و شرط است در هنگام روزه، از خوردن و آشامیدن اجتناب ورزد و اگر عطش بر او غلبه نمود و آب آشامید، روزه‌اش باطل می‌شود. عنوان «افطروا» که در این روایت به‌کار رفته، دلیل است بر این‌که روزه استحبابی در حق کودک همان است که افراد مکلف آن را انجام می‌دهند و اجتناب از خوردن و آشامیدن شرط نیست. هم‌چنین از این روایت استفاده می‌شود خودداری از خوردن و آشامیدن تا ظهر یا بیشتر، برای تمرین و عادت نمودن کودک به روزه می‌باشد، ولی این اقدام مستحب نمی‌باشد.

[328] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج5، ص18.

باید یادآور شد که کودک باید به نیّت استحباب، روزه بگیرد و بهتر آن است که نیّت واجب یا مستحب ننماید و به قصد «قربهً الی الله» و نزدیکی به پروردگار متعال به انجام آن مبادرت ورزد.

عادت دادن کودک به روزه‌داری

این مساله مورد توافق فقها است که مستحب است ولی، کودک را به روزه گرفتن وادار نماید تا برای او عادت شود و بعد از آن‌که به سنّ بلوغ رسید، بدون مشقّت و ناراحتی به انجام آن مبادرت ورزد.
بسیاری از فقیهان به این مساله تصریح نموده‌اند

[329] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص147.

[330] علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج1، ص383.

[331] محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، ج3، ص84.

[332] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص160.

[333] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص424.

و دلیل آن، علاوه بر این‌که حکم، مورد توافق فقها و قطعی می‌باشد، اطلاقات ادلّه‌ای است که دلالت بر استحباب کمک بر انجام کارهای نیک و دعوت به آن دارد، مانند آیه شریفه «وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی

[334] مائده/سوره5، آیه2.

» بدون تردید، وادار نمودن کودک به روزه گرفتن در صورتی که توان آن را داشته باشد، از مصادیق برّ و نیکی در حقّ اوست. هم‌چنین بعضی از روایات که پیش‌تر ذکر شد، در این‌جا قابل استناد می‌باشند، مانند آن‌که در روایت صحیحه حلبی، امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: کودکان خود را در سن نُه سالگی، در صورتی‌که توانایی گرفتن روزه دارند، به انجام آن وادار نمایید. «فَمُرُّوا صِبْیانَکُمْ اِذا کانوُا بَنِیَ تِسْعَ سِنیِنَ بِالصَّوْمِ ما اَطاقُوا مِنْ صِیامٍ...».

[335] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص234، باب 29 من ابواب من یصح منه الصوم، ح3.

آغاز تمرین روزه‌گیری توسط کودک

در این‌که کودک در چه سنّی به روزه گرفتن وادار می‌شود، دیدگاه‌های مختلفی مطرح گردیده است:
الف: نزدیک بلوغ و آن‌گاه که توانایی گرفتن سه روز روزه پی‌درپی را داشته باشد.

[336] شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعه، ص360-361.

ب‌: شش سالگی.

[337] محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج2، ص685.

ج‌: هفت سالگی.

[338] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص147.

[339] علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه، ج3، ص486.

[340] علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، ج1، ص383.

د: نُه سالگی،

[341] طوسی، محمد بن حسن، النهایه، ص149.

[342] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص266.

[343] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص160.

[344] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضه البهیّه، ج2، ص105.

[345] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج10، ص338.

به شرط این‌که در سنین ذکر شده، توان انجام روزه را داشته باشد.
هـ‌: سنّ مشخّصی تعیین نشده است.

[346] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، ج2، ص50.

[347] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج16، ص348.

[348] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص425.

خاستگاه اصلی اختلاف دیدگاه‌ها، روایات وارد شده در این مساله می‌باشد و به‌نظر می‌رسد دیدگاه اخیر (عدم تعیین سنّ خاص) بهترین نظریّه می‌باشد، یعنی برای ولیّ کودک مستحب است هرگاه اطمینان یابد فرزندش توانایی روزه گرفتن را دارد، او را به انجام آن وادار نماید و در این مساله، سن معیّنی ملاک حکم قرار نگرفته است. مرحوم سیّدعلی طباطبایی در این‌باره می‌نویسد: آن‌چه از اخبار وارد شده در این زمینه استفاده می‌شود، این‌ است که اطفال در توان و ضعف جسمی برای گرفتن روزه، تفاوت دارند؛ رسیدن به سن نُه سالگی، بالاترین مرتبه‌ای است که امکان روزه در آن برای بعضی از کودکان می‌باشد و به‌راحتی می‌توانند روزه بگیرند، ولی در سنین قبل از آن این‌گونه نیست.
بنابراین، سنین هفت و نه سالگی و ... که در روایات ذکر شده، به اعتبار این است که برخی از کودکان در این سال‌ها می‌توانند روزه بگیرند و این‌گونه نیست که سال‌های قبل از آن، تمرین روزه در آن مستحب نباشد.

[349] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج5، ص403-404.

قریب به این مضمون در عبارت مرحوم آیت‌الله حکیم

[350] حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، ج8، ص425.

و برخی دیگر از فقیهان

[351] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج10، ص227.

[352] آملی، محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح العروه الوثقی، ج8، ص316.

دیده می‌شود. لازم به یادآوری است که پسر و دختر در احکامی که در این‌ گفتار ذکر شد، مشترک می‌باشند.

[353] جمعی از نویسندگان، موسوعه احکام الاطفال و ادلّتها، ج5، ص34 و بعد از آن.

بلوغ کودک در ماه رمضان

اگر پسر یا دختر در ماه رمضان به حدّ بلوغ شرعی برسند، مانند آن‌که پسر، پانزده‌ ساله شود یا در طول روز محتلم شود و یا دختر به سن نُه سال تمام برسد، آیا روزه روزی که در آن بالغ شده‌اند بر آنها واجب است یا اگر افطار نمودند، قضای روزه بر آنها واجب می‌باشد؟ در این مساله چند صورت متصوّر است:
صورت اوّل: کودک قبل از طلوع فجر بالغ شود و امکان تحصیل طهارت نیز داشته باشد، در این فرض به اتفاق فقها واجب است آن روز را روزه‌ بگیرد.

[354] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص‌286.

[355] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج6، ص147.

[356] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص620.

[357] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص310، مساله 3.

صورت دوّم: همان فرض اوّل است، با این تفاوت که امکان تحصیل طهارت نباشد، در این صورت احتمال دارد روزه، واجب نباشد، زیرا از شرایط صحّت روزه، جُنب نبودن روزه‌دار است. احتمال دیگر این است که روزه بر او واجب باشد، زیرا طهارت قبل از فجر شرط اختیاری است برای کسی که امکان تحصیل آن را داشته باشد، امّا کسی که قادر به انجام طهارت نیست، رعایت این شرط بر وی لازم نیست.

[358] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص563.

[359] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص299.

[360] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصوم)، ص8081.

صورت سوّم: کودک بعد از ظهر بالغ شود، در این فرض به اتفاق فقها روزه آن روز واجب نیست.

[361] طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج2، ص203.

[362] قمی، میرزا ابوالقاسم، غنایم الایّام، ج5، ص68.

[363] شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصوم، ص217.

صورت چهارم: قبل از ظهر بالغ شود، در این صورت این مساله مطرح است که اگر با قصد استحباب، نیّت روزه نموده، آیا واجب است با تجدید نیّت و قصد وجوب، روزه خود را به اتمام رساند؟ بعضی واجب دانسته‌اند،

[364] محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج2، ص711.

[365] موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام، ج6، ص193.

[366] بحرانی، شیخ‌یوسف، الحدائق الناضره، ج13، ص181.

زیرا امکان روزه گرفتن کودک وجود دارد و وقت تجدید نیّت باقی است، ولی به نظر مشهور فقها، در فرض مزبور روزه آن روز واجب نیست.

[367] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص149.

[368] ابن ادریس، محمد بن منصور، السرائر، ج1، ص403.

[369] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج6، ص147.

[370] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج17، ص9.

آیت‌الله فاضل لنکرانی می‌گوید: «شرط بلوغ نسبت به وجوب روزه در تمام ساعات و لحظات روز محاسبه می‌شود، بنابراین اگر کودک در اثنای روز بالغ شده، در حالی‌که مقداری از روز را با قصد استحباب روزه سپری نموده، روزه آن روز بر او واجب نمی‌شود».

[371] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصوم)، ص207.

به عبارت دیگر، روزه در تمام ساعات روز یک تکلیف بیش‌تر نیست که با قصد استحباب یا وجوب واقع می‌شود و اگر مقداری از آن با قصد استحباب انجام شد، مقدار دیگر نمی‌تواند با قصد وجوب به اتمام رسد.

[372] خوئی، سیدابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، کتاب الصوم، ج22، ص3.

صورت پنجم: کودک قبل از ظهر بالغ شود، در حالی‌که از خوردن و آشامیدن پرهیز نموده و در عین‌حال نیّت روزه نیز نکرده است، در این فرض روزه بر او واجب نیست، ولی مستحب می‌باشد.

[373] علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکره الفقهاء، ج6، ص147.

[374] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص621.

[375] شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الصوم، ص221.

اعتکاف کودک

اعتکاف در لغت به معنی درنگ و ماندن در مکان مخصوص است،

[376] ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج9، ص255.

[377] فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، ص424.

[378] جمعی از نویسندگان، معجم الوسیط، ج2، ص619.

و در اصطلاح فقها عبارت از درنگی است مخصوص عبادت

[379] محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر، ج2، ص725.

[380] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج5، ص350.

[381] طباطبایی، سیدعلی، ریاض المسائل، ج5، ص513.

[382] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص667.

و توسط مکلّف مسلمان در مساجد جامع که با داشتن نیّت و گرفتن روزه انجام می‌شود و مدّت آن سه روز یا بیش‌تر است.

دلیل بر استحباب آن، آیاتی از قرآن است، مانند آن‌که می‌فرماید: ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان و مجاوران و رکوع‌کنندگان و سجده‌کنندگان (نمازگزاران) پاکیزه دارید. «وَعَهِدْنا اِلی‌ اِبْراهیمَ وَاِسْماعیلَ اَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطّائِفینَ وَالْعاکِفینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ

[383] بقره/سوره2، آیه125.

».

هم‌چنین روایات متواتر بر استحباب آن دلالت دارد. امام صادق (علیه‌السّلام) می‌فرماید: روش رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چنین بود که در دهه آخر ماه مبارک رمضان در مسجد اعتکاف می‌نمود. «کانَ رَسُولُ الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) اِذا کانَ الْعَشْرُ الاَواخِرُ اِعْتَکَفَ فیِ الْمَسْجِدِ».

[384] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص533-534، باب 1 من ابواب اعتکاف، ح1‌‌3.

حکم اعتکاف کودک ممیّز

البته در این‌که آیا اعتکاف کودک ممیّز، صحیح است یا خیر؟ دیدگاه‌های مختلفی مطرح گردیده است:
الف‌: برخی از فقها معتقدند، شرط صحّت اعتکاف، تکلیف است، بنابراین انجام آن از غیربالغ صحیح نیست.

[385] طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج1، ص289.

[386] ابن ادریس، محمد بن منصور، السرائر، ج1، ص421.

[387] بیهقی کیدری، قطب‌الدین، اصباح الشیعه، ص145.

[388] محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج1، ص158.

ب: برخی دیگر گفته‌اند، به‌عنوان تمرین بر عبادت، صحیح است.

[389] شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، ج2، ص92.

[390] نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه، ج10، ص546.

ج: قول سوّم که قوی‌تر به‌نظر می‌رسد این است که اعتکاف کودک ممیّز صحیح است و با انجام آن، مستحق اجر و پاداش می‌باشد،

[391] علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب، ج9، ص470.

[392] مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان، ج5، ص364.

[393] طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی مع تعلیقات عده من الفقهاء، ج3، ص685.

[394] سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام، ج10، ص388.

[395] امام خمینی، سیدروح‌الله، تحریر الوسیله، ج1، ص323.

زیرا پاورپوینت کامل عبادات کودک مشروع و صحیح است.
آیت‌الله فاضل لنکرانی در این‌باره می‌نویسد: «در صحّت اعتکاف، بلوغ شرط نیست، چرا که پاورپوینت کامل عبادات کودک شرعی است نه تمرینی، و اعتکاف در هیچ وقتی از اوقات، خودش واجب نیست تا وجوب آن از کودک برداشته شود.

[396] فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعه (کتاب الصوم)، ص359.

افزون بر این، اطلاق ادلّه‌ای که بر استحباب اعتکاف

[397] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص533، باب 1 من ابواب الاعتکاف، ح1‌‌3‌.

[398] حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج10، ص534، باب 1 من ابواب الاعتکاف، ح5.

دلالت دارد، کودک ممیّز را نیز شامل می‌شود.

اتمام اعتکاف در روز سوّم

اعتکاف مستحب است، ولی با نذر و عهد و