توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل دلالت حديث غدير بر ولايت اميرمؤمنان دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل دلالت حديث غدير بر ولايت اميرمؤمنان،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل دلالت حديث غدير بر ولايت اميرمؤمنان :

پاورپوینت کامل دلالت حديث غدير بر ولايت اميرمؤمنان

حدیث غدیر از احادیث متواتری است که در وادی غدیرخم در حجه‌الوداع از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) درباره امامت امام علی (علیه‌السّلام) نقل شده است؛ درباره منظور سخن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» ولایت و امامت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بوده و یا صرف محبت و دوستی آن حضرت، بحثی است اساسی که بین مورّخان، محدثان و متکلمان شیعه و سنی جریان داشته و دارد. در این‌جا مطلب را بررسی خواهیم کرد که آیا حدیث غدیر بر ولایت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) دلالت دارد یا نه؟

فهرست مندرجات

1 - مقدمه
2 - معنای مولی از دیدگاه اهل لغت
2.1 - مدعیان عدم دلالت مولی بر ولی
2.2 - قائلین دلالت مولی بر ولی
2.2.1 - کلبی
2.2.2 - فراء
2.2.3 - ابوعبیده
2.2.4 - ابواسحاق زجاج
2.2.5 - ابوبکر انباری
2.2.6 - صاحب بن عباد طالقانی
2.2.7 - دقیقی نحوی
2.2.8 - ابن‌منظور
2.2.9 - ابوالبقاء کفوی
2.2.10 - حسینی زبیدی
3 - معنای مولی از دیدگاه مفسران
3.1 - بخاری
3.2 - ابوعبدالرحمن سلمی
3.3 - ابوالقاسم قشیری
3.4 - علی بن احمد واحدی
3.5 - محمد بن فتوح حمیدی
3.6 - ابن‌عطیه‌ اندلسی
3.7 - بیضاوی
3.8 - ابوعبدالله قرطبی
3.9 - نسفی
3.10 - علاء‌الدین خازن
3.11 - سعدالدین تفتازانی
3.12 - فیروزآبادی
3.13 - ابن‌عادل حنبلی
3.14 - محمد بن احمد محلی
3.15 - محمدعلی شوکانی
3.16 - نتیجه
4 - استنباط امامت از حدیث غدیر از دیدگاه علمای اهل‌سنت
4.1 - ابوحامد غزالی
4.2 - سبط بن جوزی
4.3 - محمد بن طلحه شافعی
4.4 - ابراهیم بن سیار
5 - کلمه ولی در حدیث غدیر
5.1 - روایت نسائی از زید بن ارقم
5.2 - بزار از سعد بن ابی وقاص
5.3 - ابن‌ماجه قزوینی از براء بن عازب
6 - معنای واژه ولی در فرهنگ خلفا
6.1 - ادعای خلفا درباره ولی
6.1.1 - بررسی سند روایت
6.1.1.1 - مالک بن اوس
6.1.1.2 - ابن‌شهاب زهری
6.1.1.3 - معمر بن راشد
6.2 - ادعای ابوبکر درباره ولی
6.3 - انتصاب عمر به عنوان ولی
6.4 - ادعای عمر درباره ولی
7 - آرزوی‌های عمر برای تعیین جانشین
7.1 - واگذاری عمر درباره ولایت
7.2 - ادعای ابن‌مروان درباره عمر و عثمان
7.3 - انتصاب فرمانداران به عنوان والی
8 - شواهدی بر اراده ولایت از حدیث غدیر
8.1 - مقارنه ولایت پیامبر و ولایت امیرمؤمنان
8.1.1 - روایت ابن‌ماجه
8.1.2 - روایت ابن‌حنبل
8.1.3 - روایت حاکم نیشابوری
8.1.4 - روایت بزار
8.1.5 - روایت طبرانی
8.1.6 - روایت ابن‌حجر
8.1.6.1 - اشکال تفتازانی
8.2 - تفسیر النَّبِیُّ اَوْلی‌ بِالْمُؤْمِنینَ از نگاه اهل‌سنت
8.2.1 - طبری
8.2.2 - ابن‌کثیر دمشقی
8.2.3 - ظهیرالدین بغوی
8.2.4 - قاضی عیاض
8.2.5 - عبدالرحمن بن جوزی
8.2.6 - ابوالقاسم زمخشری
8.2.7 - ابی‌البرکات نسفی
8.2.8 - ابی‌حیان‌ اندلسی
8.2.9 - ابن‌قیم جوزیه
8.2.10 - ملا علی قاری
8.2.11 - شوکانی
8.2.12 - حسن خان فتوحی
8.3 - نزول آیه بلاغ قبل از قضیه غدیر
8.3.1 - روایت ابن‌ابی‌حاتم
8.3.2 - روایت حاکم حسکانی
8.3.3 - روایت ثعلبی
8.3.4 - روایت ثعلبی از امام باقر
8.3.5 - روایت واحدی
8.3.6 - روایت ابن‌عساکر
8.3.6.1 - بررسی سند
8.3.6.2 - نتیجه‌گیری
8.3.6.3 - جمع‌بندی بحث سندی
8.4 - نزول آیه اکمال بعد از قضیه غدیر
8.4.1 - روایات اهل‌سنت
8.4.2 - بررسی سند روایت
8.4.2.1 - ابن‌بشران
8.4.2.2 - دارقطنی
8.4.2.3 - حبشون بن موسی
8.4.2.4 - علی بن سعید رملی
8.4.2.5 - ضمره بن ربیعه قرشی
8.4.2.6 - عبدالله بن شوذب
8.4.2.7 - مطر وراق
8.4.2.8 - شهر بن حوشب
8.5 - تبریک و تهنیت مردم به امیرمؤمنان
8.5.1 - نقل غزالی
8.5.2 - نقل ذهبی
8.5.3 - نقل ابن‌عساکر
8.5.4 - بررسی سند روایت
8.5.4.1 - محمد بن عبدالباقی
8.5.4.2 - علی بن ابراهیم بن عیسی
8.5.4.3 - ابوبکر بن مالک قطیعی
8.5.4.4 - فضل بن صالح
8.5.4.5 - هدبه بن خالد
8.5.4.6 - حماد بن سلمه
8.5.4.7 - علی بن زید بن جدعان
8.5.4.8 - عدی بن ثابت
8.5.4.9 - ابی‌هارون عبدی
8.5.5 - وثاقت راویان صحیح بخاری و مسلم
8.5.6 - نتیجه بررسی
8.6 - استدلال امیرمؤمنان به حدیث غدیر
8.6.1 - نقل ابن‌حنبل
8.6.2 - استدلال امیرمؤمنان در جنگ جمل
8.7 - استدلال فاطمه زهرا به حدیث غدیر
8.8 - حدیث ثقلین در سیاق حدیث غدیر
8.9 - اهتمام خدا و رسول او به حدیث غدیر
8.9.1 - اعلان ولایت در جمع گسترده مسلمانان
8.9.2 - گرمای شدید هوا
8.10 - جمله اللهم وال من والاه وعاد من عاداه
9 - پانویس
10 - منبع

مقدمه

حدیث غدیر از احادیثی است که تواتر آن را بزرگان و دانشمندان علم رجال و حدیث اهل سنت تایید کرده‌اند؛ بنابراین نمی‌توان در اصل صدور آن تردید کرد که ما این مطلب در مقاله «تواتر حدیث غدیر از دیدگاه اهل‌سنت» به صورت کامل بررسی کرده‌ایم؛ اما این‌که منظور رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» ولایت و امامت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بوده و یا صرف محبت و دوستی آن حضرت، بحثی است اساسی که از گذشته تاریخ به شکلی مستمر بین مورّخان، محدثان و متکلمان شیعه و سنی جریان داشته و دارد.
شیعیان با پیروی از خاندان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، بر این عقیده هستند که طبق آیه مبارکه ابلاغ، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مامور بود که ولایت و امارت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را به تمامی مسلمانان ابلاغ نماید. آن حضرت نیز بنا بر وظیفه‌ای که داشت، با بلیغ‌ترین و صریح‌ترین کلمات، این وظیفه مهم را به انجام رساند؛ اما از آن طرف پیروان مکتب خلفا معتقدند که هدف رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فقط و فقط محبت و دوستی آن حضرت بوده و جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» نمی‌تواند ولایت و امامت علی (علیه‌السّلام) را ثابت کند؛ زیرا کلمه «مولی» هیچگاه به معنای «اولی» نمی‌آید.
بررسی این مطلب در قدم اول مستلزم مطالعه و مراجعه به آراء اهل لغت و آشنایان به اصطلاحات و ادبیات عرب است که می‌تواند بخش مهمی از برداشت‌های نادرست و غلط کسانی را که با عنادورزی سعی در تحریف حقایق تاریخی دارند افشاء نماید.
از این‌رو، لازم است تا به اظهارات برخی از صاحبان لغت و شعر و ادب مراجعه و توجه نمائیم، تا معلوم شود که برداشت‌های‌ اندیشمندان پیرو اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) از واژه‌های «مولی» و «ولی»، مستند به درک و فهم و تفسیر بزرگانی از دانشمندان اهل سنت است که در تاریخ، تفسیر، لغت و شعر معنای واقعی این الفاظ و کلمات را روشن کرده‌اند.
بنابراین ابتدا نگاه کوتاهی خواهیم داشت به آراء بزرگان و دانشمندانی از اهل سنت که از چهره‌های شاخص در ادبیات عرب محسوب می‌شوند و سپس از قرائن موجود در روایات غدیر و غیر آن اثبات خواهیم کرد که مفهومی غیر از ولایت، امامت و رهبری قابل استفاده نیست و انکار آن جز عناد و لجبازی نخواهد بود.

معنای مولی از دیدگاه اهل لغت

برخی از دانشمندان اهل‌سنت با توجه به رسوبات ذهنی و پیش‌فرض‌هایی که داشته‌اند، نه تنها «مولی» و «ولی» را در حدیث به معنای محبت و دوستی گرفته‌اند، بلکه ادعا کرده‌اند که به اجماع اهل لغت، لفظ «مولی» هیچ‌گاه به معنای «اولی» به کار نمی‌رود!.

مدعیان عدم دلالت مولی بر ولی

شیخ عبدالعزیز دهلوی، نویسنده کتاب التحفه الاثنا عشریّه در این‌باره می‌نویسد:
«و گویند که مولی به معنی اولی به تصرف است و اولی به تصرف بودن عین امامت است اول غلط در این استدلال آن است که اهل عربیه قاطبه انکار کرده‌اند که مولی به معنی اولی آمده باشد بلکه گفته‌اند که مفعل به معنی افعل هیچ‌جا در هیچ ماده نیامده چه جای این ماده علی‌الخصوص الا ابوزید لغوی که این را تجویز نموده».

[1] دهلوی، حافظ (عبدالعزیز) شاه ولی‌الله، تحفه اثنا عشری، باب هفتم: در امامت. صفحه 348 به بعد.

شهاب‌الدین آلوسی، می‌نویسد:
ووجه استدلال الشیعه بخبر «من کنت مولاه فعلی مولاه» ان المولی بمعنی الاولی بالتصرف، واولویه التصرف عین الامامه ولایخفی ان اول الغلط فی هذا الاستدلال جعلهم المولی بمعنی الاولی وقد انکر ذلک اهل العربیه قاطبه بل قالوا: لم یجیء مفعل بمعنی افعل اصلا ولم یجوز ذلک الا ابو زید اللغوی متمسکا بقول ابی عبیده فی تفسیر قوله تعالی: هی مولاکم‌ای اولی بکم.

روش استدلال شیعه به خبر «من کنت مولاه فعلی مولاه» این است که مولی به معنای اولی به تصرف است و اولویت به تصرف همان امامت است. روشن است که نخستن اشتباه شیعیان در این استدلال گرفتن مولی به معنای اولی است، در حالی که تمام لغت‌شناسان آن را انکار کرده‌اند و بلکه گفته‌اند: صیغه مفعل هیچگاه به معنای افعل نمی‌آید. این مساله را کسی دیگری جایز ندانسته غیر از ابوزید لغوی که استناد کرده به سخن ابوعبیده که در آیه «هی مولاکم» گفته به معنای اولیکم است.

[2] آلوسی بغدادی، سیدمحمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج6، ص195.

و قاضی عضدالدین ایجی در کتاب المواقف می‌گوید:
وان سلم ان هذا الحدیث صحیح فرواته‌ ای اکثرهم لم یرووا مقدمه الحدیث وهی «الست اولی بکم من انفسکم» فلا یمکن ان یتمسک بها فی ان المولی بمعنی الاولی والمراد بالمولی هو الناصر بدلیل آخر الحدیث وهو قوله وال من والاه. . الخ. ولان مفعل بمعنی افعل لم یذکره احد من ائمه العربیه.

حتی اگر به پذیریم که این حدیث صحیح نیز باشد، اکثر راویان، مقدمه حدیث یعنی جمله «الست اولی بکم من انفسکم» را نقل نکرده‌اند، پس امکان ندارد به آن تمسک کنیم و بگوییم که مولی به معنای اولی است، بلکه مولی به معنای ناصر است به دلیل آخر حدیث که فرمود: «وال من والاه....

[3] ایجی، عضدالدین، المواقف، ج8، ص361.

قائلین دلالت مولی بر ولی

حال با مراجعه به آراء دانشمندان و متخصصان دانش لغت و اعتراف آن‌ها به این‌که نه تنها در لغت عرب که حتی در آیات قرآن کریم نیز «مولی» به معنای «اولی» آمده، ارزش اجماعی که شاه ولی‌الله دهلوی ادعا کرده، روشن خواهد شد، از جمله این دانشمندان می‌توان به افراد ذیل اشاره کرد:

کلبی

محمد بن سائب کلبی (متوفی 146 هـ) از علمای پرآوازه لغت عرب در قرن دوم از کسانی است که تصریح کرده است که «مولی» به معنای «اولی» می‌آید.
فخر رازی، مفسر مشهور اهل سنت در تفسیر آیه «هی مولاکم وبئس المصیر»

[4] حدید/سوره57، آیه15.

می‌نویسد:
وفی لفظ المولی ههنا اقوال: احدها قال ابن عباس: «مَوْلَاکُمْ» ‌ای مصیرکم، وتحقیقه ان المولی موضع الولی، وهو القرب، فالمعنی ان النار هی موضعکم الذی تقربون منه وتصلون الیه.
والثانی: قال الکلبی: یعنی اولی بکم، وهو قول الزجاج والفراء وابی عبیده.

در لفظ (مولی) چند نظریه وجود دارد، یکی از آن سخنان از ابن‌عباس است که گفته است: (مولاکم) یعنی فرجام و عاقبت. توضیح آن این است که (مَولی) از (وَلِی) به معنی نزدیک بودن است، یعنی آتش جایگاه شما است که به آن نزدیک می‌شوید و به آن می‌رسید.
سخن دوّم از کلبی است که می‌گوید: (مولی) یعنی اولی و بر تر از شما به خود شما است.

[5] رازی شافعی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب، ج29، ص459.

بغوی و ابوحیان‌ اندلسی، نظر کلبی را این‌گونه نقل می‌کنند: (هو مولانا) ناصرنا وحافظنا وقال الکلبی هو اولی بنا من انفسنا فی الموت والحیاه.
(او مولای ما است) یاور و نگاهدار ما است، کلبی گفته است: مولی به معنای اولی و برتر از ما به جان ما در مرگ و زندگی است.

[6] بغوی، حسین بن مسعود، تفسیر البغوی، ج4، ص57.

[7] اندلسی، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، ج5، ص53.

شرح حال محمد بن سائب کلبی:
ذهبی درباره او گفته است: محمد بن السائب الکلبی. ت. بن بشیر بن عمرو وابو النضر الکلبی الکوفی الاخباری العلامه صاحب التفسیر. روی عن الشعبی وابی صالح باذام واصبغ بن نباته وطائفه... قال ابن عدی: لیس لاحد تفسیر اطول من تفسیر الکلبی.

محمد بن سائب کلبی از کوفیان و فردی اخباری بود، وی صاحب تفسیر و با لقب علامه مشهور است، ابن‌عدی در حق وی گفته است: تفسیری به گسترده‌گی تفسیر کلبی از هیچ‌کس سراغ نداریم.

[8] ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، ج9، ص267، ناشر:دار الکتاب العربی - لبنان/ بیروت، الطبعه:الاولی، 1407ه - 1987م.

فراء

همان‌طور که گذشت، به شهادت فخر رازی، یحیی بن زیاد فراء (متوفای 207هـ) نیز از کسانی است که می‌گوید «مولی» به معنای «اولی» می‌آید: والثانی: قال الکلبی: یعنی اولی بکم، وهو قول الزجاج والفراء وابی عبیده.
تفسیر کلمه (مولی) به معنای اولی و برتر، از فراء نیز نقل شده است.

شرح حال فراء:
خطیب بغدادی درباره او می‌نویسد‌:
یحیی بن زیاد بن عبدالله بن منظور ابو زکریا الفراء مولی بنی اسد من اهل الکوفه نزل بغداد واملی بها کتبه فی معانی القران وعلومه... ویحکی عن ابی العباس ثعلب انه قال لولا الفراء لما کانت عربیه لانه خلصها وضبطها ولولا الفراء لسقطت العربیه لانها کانت تتنازع ویدعیها کل من اراد ویتکلم الناس فیها علی مقادیر عقولهم وقرائحهم فتذهب.

فراء نیز اهل کوفه بود که به بغداد آمد و آثارش را در موضوع علوم و معانی قرآن در همین شهر پدیدار کرد، از ابوالعباس ثعلب نقل است که گفت: اگر فراء نبود ادبیات عرب نابود می‌شد، چون او بود که آن را خالص نگه داشت و نوشت، اگر فراء نبود ادبیات عرب از طرف نااهلان رو به نابودی می‌گذاشت، چون هر کس به‌اندازه درک و فهمش از آن می‌گفت و می‌نوشت.

[9] خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج14، ص154، رقم:7467، ناشر:دار الکتب العلمیه – بیروت.

و ابومحمد یافعی متوفای 768 هـ او را این‌گونه معرفی می‌کند:
الامام البارع النحوی یحیی بن زیاد الفراء الکوفی اجل اصحاب الکسائی کان راسا فی النحو واللغه ابرع الکوفیین واعلمهم بفنون الادب....
فراء از بزرگترین و با ارزش‌ترین شاگردان کسائی است، که در دانش نحو و لغت سر آمد کوفیان و نسبت به فنون ادبیات عرب داناترین است.

[10] یافعی، عبدالله بن اسعد، مرآه الجنان وعبره الیقظان، ج2، ص29، ناشر:دار الکتاب الاسلامی - القاهره - 1413ه - 1993م.

ابوعبیده

علاوه بر آن‌چه از فخر رازی نقل شد، ابوعبیده معمر بن مثنی (متوفای 210هـ) در کتاب مجاز القرآن درباره معنای کلمه مولی در آیه «هی مولاکم» می‌گوید: «هِیَ مَوْلاَکُمْ» اولی بکم.
این مولای شما است، یعنی اولی و برتر است به شما.

[11] تیمی، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، ج2، ص254.

شرح حال ابوعبیده:
شمس‌الدین ذهبی درباره او می‌گوید: ابو عبیده معمر بن المثنی التیمی البصری اللغوی الحافظ صاحب التصانیف... قال الجاحظ: لم یکن فی الارض خارجی ولا جماعی اعلم بجمیع العلوم من ابی عبیده وذکره بن المدینی فصحح روایاته.
ابوعبیده از بصریان و لغت‌شناس و حافظ (کسی که احادیث فروانی حفظ باشد)، دارای آثار علمی است. جاحظ درباره او گفته: در روی زمین کسی آگاه تر از ابوعبیده به همه دانش‌ها نبوده است.

[12] ذهبی، محمد بن احمد، تذکره الحفاظ، ج1، ص272، ناشر:دار الکتب العلمیه - بیروت، الطبعه:الاولی.

و جلال‌الدین سیوطی می‌گوید: وکان فی العصر ثلاثه هم ائمه الناس فی اللغه والشعر وعلوم العرب لم یُرَ قبلهم ولا بعدهم مثلهم، عنهم اخذ جل ما فی ایدی الناس من هذا العلم، بل کله، وهم: ابو زید، وابو عبیده والاصمعی، وکلهم اخذوا عن ابی عمرو اللغه والنحو والشعر.
در لغت و شعر و علوم قرآن سه نفر مقام پیشوائی آن را دارند که مانند آنان قبل و بعد از ایشان دیده نشده است. آنچه از این دانش‌ها در دسترس مردم است از اینان گرفته شده است. این سه تن عبارتند از ابوزید، ابوعبیده، و اصمعی، و این سه نفر آنچه داشته‌اند از ابوعمر گرفته‌اند.

[13] سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، المزهر فی علوم اللغه وانواعها، ج2، ص344، ناشر:دار الکتب العلمیه - بیروت، الطبعه:الاولی، 1418ه 1998م.

ابواسحاق زجاج

به شهادت فخر رازی، ابواسحاق زَجّاج (متوفای 311هـ) نیز از کسانی است که «مولی» را به معنای «اولی» گرفته است: والثانی: قال الکلبی: یعنی اولی بکم، وهو قول الزجاج والفراء وابی عبیده.
زجاج نیز در تفسیر و توضیح کلمه (مولی) گفته است: یعنی اولی و برتر به شما است.

شرح حال زَجّاج:
خطیب بغدادی درباره او می‌گوید: ابراهیم بن السری بن سهل ابو اسحاق النحوی الزجاج صاحب کتاب معانی القرآن کان من اهل الفضل والدین حسن الاعتقاد جمیل المذهب وله مصنفات حسان فی الادب.
زجاج، صاحب کتاب معانی قرآن است، وی اهل فضل و دین بود و اعتقاداتی نیکو داشت، و در ادبیات عرب آثاری نیکو به جای گذاشت.

[14] خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج6، ص87، ناشر:دار الکتب العلمیه – بیروت.

ابوبکر انباری

ویکون المولی: الاولی. قال الله (عزّوجلّ): «النارُ هی مولاکُمْ» معناه: هی اولی بکم. انشدنا ابو العباس للبید: فَغَدَتْ کلا الفَرْجَیْنِ تحسبُ اَنّه• مولی المخافهِ خَلْفُها وامامُها.
معناه: اولی بالمخافه خلفها وامامها....
ابوبکر انباری گفته: مولی به معنای اولی است، و این فرمایش خداوند: (النار هی مولاکم)، یعنی نار اولی است برای شما. در شعر لبید هم به معنای اولی آمده است: دو گروه متخاصم گمان بردند که ترسناک‌تر و سزاوارتر برای ترس و وحت پشت سر و روبرو است.

[15] انباری، محمد بن قاسم، الزاهر فی معانی کلمات الناس، ج1، ص125، ناشر:مؤسسه الرساله - بیروت، الطبعه:الاولی، 1412 ه -1992.

شرح حال ابن‌انباری:
ذهبی درباره او می‌نویسد: ابن الانباری الامام الحافظ اللغوی ذو الفنون ابو بکر محمد بن القاسم بن بشار ابن الانباری المقرئ النحوی وسمع فی صباه باعتناء ابیه من محمد بن یونس الکدیمی واسماعیل القاضی واحمد بن الهیثم البزاز وابی العباس ثعلب وخلق کثیر.
قال ابو علی القالی کان شیخنا ابو بکر یحفظ فیما قیل ثلاث مئه الف بیت شاهد فی القرآن. قلت هذا یجیء فی اربعین مجلدا.
وقال محمد بن جعفر التمیمی ما راینا احدا احفظ من ابن الانباری ولا اغزر من علمه وحدثونی عنه انه قال احفظ ثلاثه عشر صندوقا... وقیل ان من جمله محفوظه عشرین ومئه تفسیر باسانیدها.
قال ابو بکر الخطیب کان ابن الانباری صدوقا دینا من اهل السنه صنف فی علوم القرآن والغریب والمشکل والوقف والابتداء. وقال غیره کان من اعلم الناس وافضلهم فی نحو الکوفیین واکثرهم حفظا للغه اخذ عن ثعلب واخذ الناس عنه.

ابن‌انباری امام و لغت‌شناس و آشنا به همه دانش‌ها بود، در کودکی از افراد زیادی کسب دانش نمود، گفته شده است: حافظ سه هزار شعر بود که برای مفاهیم قرآن از آن استفاده کرد.
محمد بن جعفر تمیمی درباره وی گفته: در قدرت حافظه و دانش فراوان کسی مانند او ندیدیم، و شنیدم که گفته است: سیزده صندوق کتاب را حافظم، که از جمله محفوظاتش صد و بیست تفسیر با سند آن است.
خطیب درباره وی گفته است: ابن انباری راستگو دیندار و از اهل سنت بود، در دانش قرآن، و رشته‌های سخت علمی و وقف آثاری بر جای گذاشت.
دیگران درباره وی گفته‌اند: ابن‌انباری از دانشمند‌ترین مردم و برترین آنان در دانش نحو و لغات فراوانی را حافظ بود، او دانشش را از ثعلب گرفت و دیگران از او.

[16] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج15، ص274، ناشر:مؤسسه الرساله - بیروت، الطبعه:التاسعه، 1413ه.

صاحب بن عباد طالقانی

وتکونُ بمَعْنی الاُوْلی؛ کقَوْلِه عَزَّ ذِکْرُه: «هِیَ مَوْلاَکُم» ‌ای هیَ اَوْلی بکم.
مولی به معنای اولی است، مانند این فرمایش خداوند متعال: (هی مولاکم)؛ یعنی این آتش برای شما سزاوارتر است.

[17] طالقانی، اسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغه، ج10، ص380، ناشر:عالم الکتب - بیروت/ لبنان، الطبعه:الاولی، 1414ه - 1994م.

شرح حال صاحب بن عباد:
ابن‌خلکان درباره او می‌نویسد: الصاحب بن عباد. الصاحب ابو القاسم اسماعیل بن ابی الحسن عباد بن العباس بن عباد بن احمد ابن ادریس الطالقانی کان نادره الدهر واعجوبه العصر فی فضائله ومکارمه وکرمه اخذ الادب عن ابی الحسین احمد بن فارس اللغوی صاحب کتاب المجمل فی اللغه واخذ عن ابی الفضل ابن العمید وغیرهما.
وقال ابو منصور الثعالبی فی کتابه الیتیمه فی حقه لیست تحضرنی عباره ارضاها للافصاح عن علو محله فی العلم والادب وجلاله شانه فی الجود والکرم وتفرده بالغایات فی المحاسن وجمعه اشتات المفاخر لان همه قولی تنخفض عن بلوغ ادنی فضائله ومعالیه وجهد وصفی یقصر عن ایسر فواضله ومساعیه.

صاحب بن عباد در فضائل و سجایای اخلاقی و جود و کرم، اعجوبه و یگانه روزگار بود، دانش صرف و نحو را از احمد بن فارس، لغت‌شناس و صاحب کتاب المجمل در لغت و از ابن‌عمید و غیر این دو آموخت.
ثعالبی در کتابش الیتیمه می‌نویسد: تعبیری که به تواند پرده از مقام والا و ارجمند صاحب بن عباد بر دارد و جایگاه دانش و ادب او و جود و کرم و محاسن اخلاقی وی را برساند نزد من نیست و عبارات کوتاه‌تر از آن است که گوشه‌ای از برتری‌های وی را بازگو کند.

[18] ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ج1، ص228، ناشر:دار الثقافه – لبنان.

دقیقی نحوی

دقیقی نحوی (متوفای614هـ)، که از بزرگان علم لغت در قرن هفتم به شمار می‌ورد، تصریح می‌کند که «مولی» به معنای «اولی» می‌آید: وقال تعالی: «ماواکم النار هی مولاکم» ‌ای اولی بکم.
خداوند فرمود: جایگاه شما آتش است، یعنی آتش اولی و برتر است برای شما.

[19] دقیقی نحوی، سلیمان بن بنین، اتفاق المبانی وافتراق المعانی، ج1، ص138، ناشر:دار عمار - الاردن، الطبعه:الاولی، 1405ه 1985م.

شرح حال دقیقی نحوی:
ذهبی درباره او می‌گوید: سلیمان بن بنین بن خلف. ابو عبد الغنی المصری، الدَّقیقی، النحوی، الادیب. سمع من: اسماعیل الزَّیات، وعبدالله بن برَّی، وشیر بن علی، وخلق من طبقتهم. ولزم ابن برِّی مده فی النحو. وصنّف فی النحو، والعروض، والرَّقائق، وغیر ذلک. روی عنه: الزَّکی عبد العظیم.
دقیقی نحوی، ادب شناسی است که از اسماعیل زیات و عبدالله بن بری و شیرین بن علی و دیگران استفاده برده است و برای مدتی همنشین ابن برّی برای استفاده در علم نحو شد، و در نحو و عروض و رقائق و غیر آن کتاب نوشت.

[20] ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، ج44، ص198، ناشر:دار الکتاب العربی - لبنان/ بیروت، الطبعه:الاولی، 1407ه - 1987م.

ابن‌منظور

ابن‌منظور مصری (متوفای 711هـ)، که کتاب لسان العرب او از برترین کتاب‌های لغت به شمار می‌رود، با استشهاد به شعر معروف لبید تصریح می‌کند که «مولی» در این شعر به معنای «اولی» است:
واما قول لبید: فعدت کلا الفرجین تحسب انه مولی المخافه خلفها وامامها فیرید انه اولی موضع ان تکون فیه الحرب.
(ترجمه شعر قبلا ذکر شد) در شعر لبید: از (مولی المخافه) این چنین قصد شده است که: سزاورتر و بر‌ترین مکان که در آن جنگ خواهد بود، پشت سر و رو برو است.

[21] ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج15، ص410، ناشر:دار صادر - بیروت، الطبعه:الاولی.

شرح حال ابن‌منظور:
سیوطی درباره او می‌نویسد: محمد بن مکرم بن علی - وقیل رضوان - بن احمد ابن ابی القاسم بن حقه بن منظور الانصاری الافریقی المصری جمال الدین ابو الفضل، صاحب لسان العرب فی اللغه، الذی جمع فیه بین التهذیب والمحکم والصحاح وحواشیه والجمهره والنهایه... وخدم فی دیوان الانشاء مده عمره، وولی قضاء طرابلس، وکان صدراً رئیساً، فاضلاً فی الادب، ملیح الانشاء، روی عنه السبکی والذهبی. وقال: تفرد فی العوالی؛ وکان عارفاً بالنحو واللغه والتاریخ والکتابه.

ابن‌منظور صاحب کتاب لسان العرب در لغت است، وی از چندین کتاب بهره برد، و عمرش را در نویسندگی گذراند و قاضی شهر طرابلس شد، وی مقامی والا داشت و در ادب عربی برتر بود و بسیار زیبا می‌نوشت، آشنا به دانش نحو، لغت، تاریخ و نویسندگی بود.

[22] سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، بغیه الوعاه فی طبقات اللغویین والنحاه، ج1، ص248، ناشر:المکتبه العصریه - لبنان/ صیدا.

ابوالبقاء کفوی

ابوالبقاء کفوی (متوفای 1094هـ) از بزرگان لغت در قرن یازدهم است. وی در کتاب مشهورش الکلیات درباره کلمه (مولی) می‌نویسد: «ماواکم النار هی مولاکم» ‌ای: هی اولی بکم.
جایگاه شما آتش است، یعنی اولی و سزاوار تر برای شما است.

[23] کفوی حنفی، ایوب بن موسی، الکلیات معجم فی المصطلحات والفروق اللغویه، ج1، ص870، ناشر:مؤسسه الرساله - بیروت - 1419ه - 1998م.

حسینی زبیدی

حسینی زبیدی (متوفای 1205هـ) با استشهاد به شعر لبید، می‌نویسد: وقول لبیدٍ: فَغَدَتْ کِلا الفَرْجَیْن تَحْسَبُ انَّه• مَوْلی المَخافهِ خَلْفُها واَمامُها. فانَّه اَرادَ اَولی مَوْضِع یکونُ فیه الخَوْف.

[24] حسینی زبیدی، محمدمرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج40، ص254، تحقیق:مجموعه من المحققین، ناشر:دار الهدایه.

شرح حال زبیدی:
عبدالرحمن جبرتی درباره او می‌نویسد: وحضر دروس اشیاخ الوقت کالشیخ احمد الملوی والجوهری والحفنی والبلیدی والصعیدی والمدابغی وغیرهم وتلقی عنهم واجازوه وشهدوا بعلمه وفضله وجوده حفظه واعتنی بشانه اسماعیل کتخدا عزبان ووالاه بره حتی راج امره وترونق حاله واشتهر ذکره عند الخاص والعام ولبس الملابس الفاخره ورکب الخیول المسومه...
واجتمع باکابر النواحی وارباب العلم والسلوک وتلقی عنهم واجازوه واجازهم وصنف عده رحلات فی انتقالاته فی البلاد القبلیه والبحریه تحتوی علی لطائف ومحاورات ومدائح نظما نثرا لو جمعت کانت مجلدا ضخیما.

در درس‌های بزرگان و اساتید وقت مانند: شیخ احمد ملوی، جوهری، حنفی، بلیدی، صعیدی، مدابغی و غیر آنان شرکت کرد و نکته‌ها آموخت و اجازه روایت گرفت، به دانش و فضل و تیز هوشی و قوه حافظه‌اش همه گواهی دادند، اسماعیل کدخدا عزبان او را گرامی داشت تا شهرتی به دست آورد و آوازه‌اش به گوش خاص و عام رسید، لباس‌های گران قیمت می‌پوشید و مرکب‌های خوب سوار می‌شد...
در جمع بزرگان دانش و عرفان حضور یافت و از آنان کسب فیض نمود، یادداشت‌هائی فراهم ورد که حاوی نکاتی دقیق و گفتگوهای شیرین و در ستایش‌ها به شعر و نثر است که اگر جمع‌آوری شود یک جلد قطور خواهد شد.

[25] جبرتی، عبدالرحمن بن حسن، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم والاخبار، ج2، ص104، ناشر:دار الجیل – بیروت.

آنچه از نظر شما گذشت بخشی از آراء و‌ اندیشه‌های بزرگانی از قافله علم و ادب، لغت، تاریخ و غیر آن بود که در تفسیر کلمه مولی از آنان در کتب تاریخ و لغت و غیر آن به ثبت رسیده است.
حال از وجدان قلم بدستان و مبلغان حقیقت‌جو می‌پرسیم که: آیا باز هم جائی برای ادعای اجماع شما باقی می‌ماند که گفتند: اجماع‌ اندیشمندان عرب اعم از لغت‌شناس و مورخ و دیگران بر این است که کلمه (مولی) به معنای (اولی) استعمال و تفسیر نشده است؟

معنای مولی از دیدگاه مفسران

نه تنها اهل لغت تصریح کرده‌اند که کلمه «مولی» به معنای «اولی» می‌آید، بلکه اکثر دانشمندان و بزرگانی که در تشریح و تفسیر آیات کتاب مقدس ما مسلمانان قرآن کریم قلم فرسائی کرده و زحماتی ارزشمند متحمل شده‌اند نیز بر این مطلب تصریح کرده‌اند، که نام پانزده تن از آنان را مشاهده می‌کنید.

بخاری

محمد بن اسماعیل بخاری (متوفای 256هـ) در تفسیر سوره حدید می‌نویسد: باب تفسیر سُورَهُ الْحَدِیدِ قال مُجَاهِدٌ... «مَوْلَاکُمْ» اَوْلَی بِکُمْ.
مجاهد گفته است: (مولاکم) به معنای (اولی) و برتر به شما است.

[26] بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، ج6، ص146.

ابن‌حجر عسقلانی در شرح این مطلب می‌نویسد: قوله مولاکم اولی بکم قال الفراء فی قوله تعالی «ماواکم النار هی مولاکم» یعنی اولی بکم وکذا قال ابو عبیده وفی بعض نسخ البخاری هو اولی بکم وکذا هو فی کلام ابی عبیده.
فراء در توضیح آیه شریفه: (ماواکم النار هی مولاکم) گفته است: مولی به معنای اولی و برتر به شما است، ابوعبیده نیز چنین گفته است و در بعضی از نسخه‌های بخاری به معنای «او اولی به شما است» آمده است، و همچنین است در سخن ابوعبیده.

[27] عسقلانی شافعی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج8، ص628، ناشر:دار المعرفه - بیروت.

و عینی نیز در عمده القاری مولا را به معنای اولی تفسیر کرده و می‌نویسد: مَوْلاکُمْ اوْلَی بِکُمْ. اشار به الی قوله تعالی: «ماواکم النار هی مولاکم»

[28] حدید/سوره57، آیه15.

‌ ای: (اولی بکم) کذا قاله الفراء وابو عبیده وفی بعض النسخ: مولاکم هو اولی بکم، وکذا وقع فی کلام ابی عبیده.

[29] عینی، بدرالدین محمود بن احمد (متوفای855ه)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج19، ص222، ناشر:دار احیاء التراث العربی – بیروت.

ابوعبدالرحمن سلمی

ابوعبدالرحمن سلمی (متوفای 412هـ)، که از مشاهیر قرن پنجم هجری به حساب می‌آید در تفسیر آیه «هی مولاکم» می‌نویسد: «ماواکم النار هی مولاکم» ‌ای اولی الاشیاء بکم واقربها الیکم.
جایگاه شما آتش است، یعنی سزاوارتر و نزدیکترین چیزها به شما است.

[30] سلمی، محمد بن حسین، تفسیر السلمی وهو حقائق التفسیر، ج2، ص309، ناشر:دار الکتب العلمیه - لبنان/ بیروت، الطبعه:الاولی، 1421ه - 2001م.

ابوالقاسم قشیری

ابوالقاسم قشیری (متوفای 465هـ) نیز در تفسیر آیه «هی مولاکم» مولا را به اَولی معنی کرده است:
و «هی مولاکم» ‌ای هی اوْلَی بکم.

[31] قشیری نیسابوری، عبدالکریم بن هوازن، تفسیر القشیری المسمی لطائف الاشارات، ج3، ص380، ناشر: دار الکتب العلمیه - بیروت/لبنان، الطبعه: الاولی، 1420هـ ـ 2000م.

علی بن احمد واحدی

علی بن احمد واحدی (متوفای 468هـ)، مفسر مشهور اهل سنت در این‌باره می‌نویسد: ماواکم النار (منزلکم النار) هی مولاکم (اولی بکم)
جایگاه و منزل شما است، یعنی آتش سزاوار و اولی برای شما است.

[32] واحدی، علی بن احمد، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج1، ص1068، ناشر:دار القلم، الدار الشامیه - دمشق، بیروت، الطبعه:الاولی، 1415ه.

محمد بن فتوح حمیدی

محمد بن فتوح حمیدی (متوفای 488هـ)، محدث و مفسر سنی، صاحب کتاب الجمع بین الصحیحین درباره معنای کلمه مولی می‌گوید:
ومنه قوله «ذلک بان الله مولی الذین آمنوا» ‌ای ولیهم والقائم بامورهم والمولی الاولی بک ودلیله قوله «ماواکم النار هی مولاکم» ‌ای هی اولی بکم.

از مواردی که مولی به معنای اولی آمده این آیه است که فرمود: » این به خاطر آن است که خداوند مولای مؤمنان است»؛ یعنی سرپرست و مسؤول کارهای شما است، و مولی در این آیه به معنای اولی و سزاوار به تو است، دلیل بر این معنی سخن خداوند در این آیه است، جایگاه شما آتش است، آتش مولای شما است؛ یعنی اولی و برتر و شایسته برای شما است.

[33] حمیدی ازدی، محمد بن ابی‌نصر، تفسیر غریب ما فی الصحیحین البخاری ومسلم، ج1، ص322، ناشر:مکتبه السنه - القاهره - مصر، الطبعه:الاولی، 1415ه – 1995م.

ابن‌عطیه‌ اندلسی

ابن‌عطیه‌ اندلسی، مفسر و ادیب نامور سنی در تفسیرش می‌نویسد: وقوله «هی مولاکم» قال المفسرون: معناه هی اولی بکم.
مفسران درباره (هی مولاکم) گفته‌اند: معنای آن این است که آتش برای شما اولی است.

[34] اندلسی، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج5، ص263، ناشر:دار الکتب العلمیه - لبنان، الطبعه:الاولی، 1413ه- 1993م.

بیضاوی

عبدالله بن عمر بیضاوی (متوفای 685هـ) در تفسیر آیه «هی مولاکم» آن را به اولی گرفته و می‌نویسد:
«هی مولاکم» هی اولی بکم کقول لبید: فغدت کلا الفرجین تحسب• انه مولی المخافه خلفها وامامها.

[35] بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل واسرار التاویل (تفسیر البیضاوی)، ج5، ص187، ناشر:دار الفکر – بیروت.

ابوعبدالله قرطبی

ابوعبدالله قرطبی (متوفای 671هـ)، مفسر پرآوازه اهل سنت، از کسانی است که «مولی» را به معنای «اولی» گرفته و تصریح می‌کند که مولی به معنای کسی است که سرپرست و متولی مصالح انسان باشد، سپس درباره کسی که همراه چیزی باشد استعمال شده است:
(هی مولاکم) ‌ای اولی بکم والمولی من یتولی مصالح الانسان ثم استعمل فیمن کان ملازما للشیء.

[36] انصاری قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج17، ص248، ناشر:دار الکتب المصریه – القاهره.

نسفی

نسفی (متوفای 710هـ)، مفسر مشهور اهل سنت و صاحب کتاب عقائد النسفیه که از کتاب‌های درسی حوزه‌های علمیه اهل سنت است، کلمه «مولی» را به اولی تفسیر کرده و می‌گوید:
«هی مولاکم» هی اولی بکم.

[37] نسفی، عبدالله ابن احمد، تفسیر النسفی، ج3، ص437.

علاء‌الدین خازن

علاء‌الدین خازن (متوفای 725هـ) در تفسیر آیه «هی مولاکم» می‌گوید: «هی مولاکم» ‌ای ولیکم وقیل هی اولی بکم.
این مولای شما است یعنی سرپرست، و گفته شده اولی و برتر به شما است.

[38] علاء‌الدین خازن، علی بن محمد، تفسیر الخازن المسمی لباب التاویل فی معانی التنزیل، ج4، ص249.

سعدالدین تفتازانی

سعدالدین تفتازانی (متوفای791هـ)، ادیب، مفسر و متکلم نام‌آور سنی از کسانی است که تصریح می‌کند آمدن «مولی» به معنای «اولی» در کلام عرب شایع بوده و بسیاری از بزرگان علم لغت به آن تصریح کرده‌اند:
ولفظ المولی قد یراد به المعتق والمعتق والحلیف والجار وابن العم والناصر والاولی بالتصرف قال الله تعالی: «ماواکم النار هی مولاکم» ‌ای اولی بکم. ذکره ابو عبیده وقال النبی صلی الله علیه وسلم ایما امراه نکحت نفسها بغیر اذن مولاها‌ای الاولی بها والمالک لتدبیر امرها ومثله فی الشعر کثیر وبالجمله استعمال المولی بمعنی المتولی والمالک للامر والاولی بالتصرف شائع فی کلام العرب منقول عن کثیر من ائمه اللغه.

[39] تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد فی علم الکلام، ج5، ص273.

فیروزآبادی

فیروزآبادی (متوفای 817هـ)، مفسر و لغوی معروف اهل سنت در تفسیر آیه «هی مولاکم» می‌نویسد: «هی مولاکم» اولی بکم النار.
یعنی اولی و برتر به شما است.

[40] فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، تنویر المقباس من تفسیر ابن عباس، ج1، ص457-458، ناشر:دار الکتب العلمیه – لبنان.

ابن‌عادل حنبلی

ابن‌عادل حنبلی (متوفای880هـ) نیز در تفسیر آیه «هی مولاکم» می‌گوید: وقوله: «هِیَ مَوْلاَکُمْ» یجوز ان یکون مصدراً‌ای: ولایتکم، ‌ای: ذات ولایتکم.
جایز است که مولاکم مصدر و به معنای ولایت باشد.

[41] ابن‌عادل دمشقی، عمر بن علی، اللباب فی علوم الکتاب، ج18، ص477، ناشر:دار الکتب العلمیه - بیروت/ لبنان، الطبعه:الاولی، 1419 ه 1998م

محمد بن احمد محلی

جلال‌الدین محمد بن احمد محلی، در تفسیر جلالین که از نوشته‌های مشترک او و جلال‌الدین سیوطی است، «مولاکم» را به معنای اولی به شما معنی کرده است:
«ماواکم النار هی مولاکم» اولی بکم.

[42] محلی شافعی، محمد بن احمد، تفسیر الجلالین، ج1، ص721، ناشر:دار الحدیث، الطبعه:الاولی، القاهره.

محمدعلی شوکانی

«هی مولاکم» ‌ای هی اولی بکم والمولی فی الاصل من یتولی مصالح الانسان ثم استعمل فیمن یلازمه.

[43] شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر الجامع بین فنی الروایه والدرایه من علم التفسیر، ج5، ص205.

حتی خود آلوسی در موردی دیگر از کتابش تصریح می‌کند و می‌نویسد: کلبی، زجاج، فراء و ابوعبیده که چهارتن از برترین دانشمندان علم لغت هستند، «مولی» را به معنای «اولی» گرفته‌اند:
وقال الکلبی والزجاج والفراء وابو عبیده: ‌ای اولی بکم کما فی قول لبید یصف بقره وحشیه نفرت من صوت الصائد: فغدت کلا الفرجین تحسب انه مولی المخافه خلفها وامامها‌ای فغدت کلا جانبیها الخلف والامام تحسب انه اولی بان یکون فیه الخوف.

[44] آلوسی بغدادی، سیدمحمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج14، ص178.

در این‌جا بار دیگر اشکال آلوسی بر حدیث غدیر را نقل می‌کنیم تا مشخص شود که تعصب، چگونه دانشمندانی همچون آلوسی را به دوگانه‌گویی وادار کرده است:
ولایخفی ان اول الغلط فی هذا الاستدلال جعلهم المولی بمعنی الاولی وقد انکر ذلک اهل العربیه قاطبه بل قالوا: لم یجیء مفعل بمعنی افعل اصلا ولم یُجَوِّز ذلک الا ابو زید اللغوی....

[45] آلوسی بغدادی، سیدمحمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج6، ص195، ناشر:دار احیاء التراث العربی – بیروت.

این‌جا است که باید به تقوی و حقیقت‌بیینی این‌گونه افراد آفرین گفت.
نگاهی به تعدد آراء و اقوال ارباب لغت و مفسران، خود گویای کذب سخن آلوسی و هم فکران او است، زیرا هر خواننده و پژوهشگر منصفی می‌پرسد: آیا باز هم جائی برای انکار افرادی همچون آقای آلوسی باقی می‌ماند که بگوید: مردم عرب قبول ندارند، بلکه اصلا در لغت عرب مفعل به معنای افعل نیامده است و آن را جائز ندانسته است جز یک نفر؟

نتیجه

با مراجعه به آثار علمی اعم از لغت و تفسیر و تاریخ و مشاهده آراء و انظار‌ اندیشمندان عرب، ادعای برخی از علمای عرب مانند آلوسی و دیگران کاملا باطل می‌شود، چرا که یکی از مشکلات اساسی پیروان مکتب خلفا در عدم پذیرش حدیث غدیر، تفسیر کلمه مولی به اولی است، و شما مشاهده کردید که تفسیر کلمه «مولی» به معنای «اولی» نه تنها منعی ندارد، بلکه افراد زیادی همین معنی را از آن در یافته و در مقام کاربرد هم هیچ ایرادی ندارد و دانشمندان بزرگ لغت و تفسیر اهل سنت از قرن دوم هجری تاکنون بر این مطلب تصریح کرده‌اند.

استنباط امامت از حدیث غدیر از دیدگاه علمای اهل‌سنت

برخی از علمای اهل سنت که با دیده انصاف به حدیث غدیر نگریسته‌اند، بر این مطلب تصریح کرده‌اند که مراد رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» امامت و خلافت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) بوده است.
سخنان چهار تن از آنان را در ذیل می‌خوانید:

ابوحامد غزالی

ابوحامد غزالی در کتاب سرّ العالمین می‌نویسد:
واجمع الجماهیر علی متن الحدیث من خطبته فی یوم عید یزحم باتفاق الجمیع وهو یقول: «من کنت مولاه فعلی مولاه» فقال عمر بخ بخ یا ابا الحسن لقد اصبحت مولای ومولی کل مولی فهذا تسلیم ورضی وتحکیم ثم بعد هذا غلب الهوی تحب الریاسه وحمل عمود الخلافه وعقود النبوه وخفقان الهوی فی قعقعه الرایات واشتباک ازدحام الخیول وفتح الامصار وسقاهم کاس الهوی فعادوا الی الخلاف الاول: فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمناً قلیلا.

از خطبه‌های رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خطبه غدیرخم است که همه مسلمانان بر متن آن اتفاق دارند. رسول خدا فرمود: هر کس من مولا و سرپرست او هستم، علی مولا و سرپرست او است. عمر پس از این فرمایش رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به علی (علیه‌السّلام) این‌گونه تبریک گفت: «مبارک، مبارک، ‌ای ابوالحسن، تو اکنون مولا و رهبر من و هر مولای دیگری هستی.»
این سخن عمر حکایت از تسلیم او در برابر فرمان پیامبر و امامت و رهبری علی (علیه‌السّلام) و نشانه رضایتش از انتخاب علی (علیه‌السّلام) به رهبری امت دارد، اما پس از گذشت آن روز‌ها، عمر تحت تاثیر هوای نفس و علاقه به ریاست و رهبری خودش قرار گرفت و استوانه خلافت را از مکان اصلی تغییر داد و با لشکر کشی‌ها، برافراشتن پرچم‌ها و گشودن سرزمین‌های دیگر، راه امت را به اختلاف و بازگشت به دوران جاهلی هموار کرد و (مصداق این آیه قرآن شد:)
پس، آن (عهد) را پشتِ سرِ خود‌ انداختند و در برابر آن، بهایی ناچیز به دست آوردند، و چه بد معامله‌ای کردند.

[46] غزالی، محمد بن محمد، سر العالمین وکشف ما فی الدارین، ج1، ص18، ناشر: دار الکتب العلمیه - بیروت/ لبنان، الطبعه: الاولی، 1424هـ 2003م.

سبط بن جوزی

سبط بن جوزی از بزرگان اهل سنت و حنفی‌مذهب، در کتاب تذکره الخواص، درباره حدیث غدیر و معنای کلمه «مولی» بحث مفصلی دارد و بعد از نقل تمامی معانی کلمه «مولی» و رد آن‌ها، ‌این‌گونه نتیجه‌گیری می‌کند که غیر از اولویت و امامت چیز دیگری را نمی‌توان از این حدیث استفاده کرد:
فاما قوله من کنت مولاه، فقال علماء العربیه لفظه المولی ترد علی وجوه احدها بمعنی المالک... والعاشر بمعنی الاولی قال الله تعالی «... هی مولاکم» ‌ای اولی بکم واذا ثبت هذا لم یجز حمل لفظه المولی فی هذا الحدیث علی مالک الرق لان النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) لم یکن مالکا لرق علی (علیه‌السّلام) حقیقه ولا علی المولی المعتِق لانه لم یکن معتقاً لعلی ولا علی المعتَق لان علیا کان حراً ولا علی ابن العم لانه کان ابن عمه ولا علی الحلیف لان الحلف یکون بین الغرماء للتعاضد والتناصر وهذا المعنی موجود فیه ولا علی المتولی لضمان الجریره لما قلنا انه انتسخ ذلک و لا علی الجار لانه یکون لغواً من الکلام وحوشی منصه الکریم من ذلک ولا علی السید المطاع لانه کان مطیعاً له یقیه بنفسه ویجاهد بین یدیه و المراد من الحدیث الطاعه المحضه المخصوصه فتعین الوجه العاشر وهو الاولی ومعنا من کنت اولی به من نفسه فعلی اولی به.
وقد صرح بهذا المعنی الحافظ ابو الفرج یحیی بن السعید الثقفی الاصبهانی فی کتابه المسمی بمرج البحرین فانه روی هذا الحدیث باسناده الی مشایخه وقال فیه فاخذ رسول ا لله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بید علی (علیه‌السّلام) فقال من کنت ولیه واولی به من نفسه فعلی ولیه فعلم ان جمیع المعانی راجعه الی الوجه العاشر ودل علیه ایضاً قوله (علیه‌السّلام) الست اولی بالمؤمنین من انفسهم وهذا نص صریح فی اثبات امامته وقبول طاعته.

دانشمندان عرب در تفسیر کلمه (مولی) در فرمایش رسول خدا که فرمود: (من کنت مولاه) وجوهی ذکر کرده‌اند که یکی از آن‌ها به معنای مالک است و... معنای دهمین آن اولی و برتر است، خداوند فرمود: این مولای شما است، به این معنا است که او اولی و برتر به شما است، و چون ثابت شد که مولی به معنای اولی است، پس حمل لفظ مولی در این حدیث بر کسی که مالک بنده‌ای باشد جائز نخواهد بود، چون پیامبر مالک علی و علی بنده رسول خدا و آزاد شده او نبود، و نیز حمل آن بر کسی که پسر عموی دیگری است جایز نیست، زیرا او پسر عمویش بود. و نه بر هم پیمان، چون این قضیه مربوط به کسانی است که ضرر دیده‌اند و پیمان بر کمک و همراهی می‌بندند. و نه بر یاری و کمک، زیرا این معنی در خود کلمه موجود است. و نه بر کسی که سر پرستی (ضمان جریره) را دارد و نه بر همسایه که چنین حملی لغو است و نه بر آقا و سروری که اطاعتش لازم است.
پس مقصود از کلمه مولی در این حدیث غیر از معنای دهم آن که اطاعت محض و مخصوص، یعنی همان حمل بر اَولی نخواهد بود، و معنایش این می‌شود: کسی که من اولی و برتر از جان وی به خود او هستم پس علی هم اولی و برتر از جان او به او است. من در این معنی و تفسیر تنها نیستم، بلکه ابوالفرج اصفهانی نیز در کتابش مرج البحرین این حدیث را از اساتیدش نقل کرده و می‌گوید: رسول خدا دست علی را گرفت و فرمود: کسی که من ولی و سرپرست او و برتر از جانش به وی هستم؛ پس علی سرپرست او است.
از این تعابیر فهمیده می‌شود که همه معانی کلمه مولی در نهایت بازگشت به وجه دهم آن دارد که جمله: آیا من بر جان مؤمنان برتر از خودشان نیستم؟ و این نص آشکاری است در اثبات امامت و پذیرفتن طاعت و پیشوائی.

[47] سبط بن جوزی، یوسف بن فرغلی، تذکره الخواص، ص37-39.

محمد بن طلحه شافعی

محمد بن طلحه شافعی (متوفای 658هـ) در کتاب کفایه الطالب که آن را درباره مناقب امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) نگاشته است، بعد از نقل روایت «ولو کنت مستخلفاً احداً لم یکن احد احق منک لقدمک فی الاسلام وقرابتک من رسول الله، وصهرک...؛ اگر بنا بود جانشین برگزینم هیچ کس سزاوارتر از تو به جهت پیشگامی‌ات در اسلام و نزدیک بودن به پیامبر خدا و داماد او بودن نیست) می‌نویسد:
وهذا الحدیث وان دل علی عدم الاستخلاف، لکن حدیث غدیر خم دلیل علی التولیه وهی الاستخلاف، وهذا الحدیث اعنی حدیث غدیر خم ناسخ لانه کان فی آخر عمره (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم).

این حدیث اگر چه از ظاهر آن بر می‌آید که رسول خدا جانشین تعیین نکرد، ولی حدیث غدیرخم دلیل بر تعیین سرپرست است که همان جانشینی رسول خدا است، بنابراین حدیث غدیرخم ناسخ حدیث قبل می‌شود، چون حدیث غدیر در آخر عمر مبارک رسول الله ایراد شده و متاخر است.

[48] گنجی شافعی، محمد بن یوسف، کفایه الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب، ص166-167، ناشر:دار احیاء تراث اهل البیت (علیه‌السّلام)، طهران، الطبعه الثالثه، 1404ه.

ابراهیم بن سیار

نظام معتزلی (متوفای 220هـ به بعد)، از کسانی است که اعتقاد داشته است، رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را به جانشینی خود برگزید، اما خلیفه دوم عمر بن خطاب، با کتمان این مطلب در سقیفه به نفع خلیفه اول از مردم بیعت گرفت. متاسفانه اعتراف ایشان به این مطلب، آن‌هم در اواخر عمرش سبب شد که بزرگان اهل سنت علیه او موضع تندی بگیرند و گفتن همین مطلب را دلیل بر ضعف و عدم اعتماد بر او تلقی نمایند.!
قال: اولا: لا امامه الا بالنص والتعیین ظاهراً مکشوفاً وقد نص النبی صلی الله علیه وسلم علی علی رضی الله عنه فی مواضع واظهر اظهاراً لم یشتبه علی الجماعه الا ان عمر کتم ذلک وهو الذی تولی بیعه ابی بکر یوم السقیفه.

امامت محقق نمی‌شود، مگر با نص (سخن صریح از طرف خدا یا پیامبر) و مشخص نمودن به شکل واضح و روشن، و به تحقیق که رسول خدا تصریح کرد بر امامت علی در موارد گوناگون آن هم به صورتی آشکار و واضح که امر بر مردم مشتبه نشود، ولی عمر آن را در روز سقیفه که در آن روز بیعت گرفتن بر خلافت ابوبکر را عهده‌دار بود انکار کرد.

[49] شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل والنحل، ج1، ص57، ناشر:مؤسسه الحلبی.

کلمه ولی در حدیث غدیر

از همه آنچه که گفته شد اگر صرف نظر نمائیم و فرض کنیم که مولی به معنای دوست، ناصر و... باشد، ولی باید بگوئیم: حدیث غدیر فقط با جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» نقل نشده است، بلکه در برخی از روایات با سند‌های صحیح نقل شده است که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در حدیث غدیر از کلمه «ولی» استفاده کرده است. که به سه روایت اشاره می‌کنیم:

روایت نسائی از زید بن ارقم

اخبرنا محمد بن المثنی قال حدثنی یحیی بن حماد قال حدثنا ابو عوانه عن سلیمان قال حدثنا حبیب بن ابی ثابت عن ابی الطفیل عن زید بن ارقم قال لما رجع رسول الله صلی الله علیه وسلم عن حجه الوداع ونزل غدیر خم امر بدوحات فقممن ثم قال کانی قد دعیت فاجبت و انی قد ترکت فیکم الثقلین احدهما اکبر من الآخر کتاب الله وعترتی اهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما فانهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض ثم قال ان الله مولای وانا ولی کل مؤمن ثم اخذ بید علی فقال من کنت ولیه فهذا ولیه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه فقلت لزید سمعته من رسول الله صلی الله علیه وسلم فقال ما کان فی الدوحات احد الا رآه بعینیه وسمعه باذنیه.

ابوطفیل از زید بن ارقم نقل کرده است: هنگامی که پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از حجّه الوداع بازمی‌گشت، در محل غدیر خم منزل کرد و به درختان چندی که در آن نزدیکی بود اشاره کرد. اصحاب بلافاصله زیر آن درخت‌ها را تمیز کرده و سایبانی برای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ساختند. حضرت رسول (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در زیر آن سایبان قرار گرفت و خطاب به حاضران فرمود:
روزگار من به پایان رسیده و خدا مرا دعوت کرده‌ است، دعوت او را اجابت کرده‌ام. اینک، دو اثر گرانبها در میان شما به جای می‌گذارم که یکی از آن دو، مهمتر از دیگری است و آن دو اثر گرانبار، کتاب خدا و عترت (اهل بیت) من است، اینک بنگرید تا پس از رحلت من با آن‌ چگونه رفتار خواهید کرد. بدیهی است این دو یادگار از یکدیگر دور نخواهند شد تا اینکه در کنار حوض کوثر با من ملاقات نمایند. سپس فرمود:
«انّ اللّه مولای و انا ولیّ کلّ مؤمن»
خداوند مولا و سرپرست من، و من سرپرست هر مؤمن می‌باشم.
سپس دست علی (علیه‌السّلام) را گرفت و فرمود:
«من کنت ولیّه فهذا ولیّه اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه»
کسی که من مولا و سرپرست اویم پس این علی سرپرست او است.
ابوطفیل گوید: از زید پرسیدم: آیا تو از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) این جملات را شنیده‌ای؟ زید در پاسخ گفت: آری! همه آن‌ها که در اطراف درختان حضور داشتند آن حضرت را دیدند و سخن ایشان را شنیدند.

[50] نسائی، احمد بن شعیب، خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، ج1، ص96، ح79، ناشر:مکتبه المعلا - الکویت الطبعه:الاولی، 1406 ه.

حاکم نیشابوری بعد از نقل روایت می‌گوید: هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه بطوله.
این حدیث با شرائطی که بخاری و مسلم در صحت روایت قائل هستند، صحیح است، ولی آن را با تفصیل نقل نکرده‌اند.

[51] حاکم نیسابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص118،الناشر:دار الکتب العلمیه بیروت، ط1، 1411ه 1990م.

ابن‌کثیر دمشقی سلفی (متوفای774هـ) بعد از نقل روایت می‌گوید‌: قال شیخنا ابو عبدالله الذهبی وهذا حدیث صحیح.
استاد ما ابوعبدالله ذهبی گفته است: این حدیث صحیح است.

[52] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، ج5، ص228.

بزار از سعد بن ابی وقاص

حدثنا هلال بن بشر قال نا محمد بن خالد بن عثمه قال نا موسی بن یعقوب قال نا مهاجر بن مسمار عن عائشه بنت سعد عن ابیها ان رسول الله اخذ بید علی فقال (الست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟ من کنت ولیه فان علیا ولیه.

عائشه دختر سعد از پدرش نقل کرده است که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دست علی (علیه‌السّلام) را گرفت و فرمود: آیا من از مؤمنین نسبت به خودشان سزاوارتر نیستم؟ هر کس که من مولای او هستم، علی مولای او است.

[53] بزار، احمد بن عمرو، البحر الزخار (مسند البزار)، ج4، ص41، ح1203، ناشر:مؤسسه علوم القرآن، مکتبه العلوم والحکم - بیروت، المدینه الطبعه:الاولی، 1409 ه.

هیثمی بعد از نقل روایت می‌گوید: رواه البزار ورجاله ثقات.
این روایت را بزار نقل کرده و راویان آن مورد اعتماد هستند.

[54] هیثمی، علی بن ابی‌بکر، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج9، ص107.

ابن‌ماجه قزوینی از براء بن عازب

حدثنا عَلِیُّ بن مُحَمَّدٍ ثنا ابو الْحُسَیْنِ اخبرنی حَمَّادُ بن سَلَمَهَ عن عَلِیِّ بن زَیْدِ بن جُدْعَانَ عن عَدِیِّ بن ثَابِتٍ عن الْبَرَاءِ بن عَازِبٍ قال اَقْبَلْنَا مع رسول اللَّهِ صلی الله علیه وسلم فی حَجَّتِهِ التی حَجَّ فَنَزَلَ فی بَعْضِ الطَّرِیقِ فَاَمَرَ الصَّلَاهَ جَامِعَهً فَاَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ فقال اَلَسْتُ اَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ من اَنْفُسِهِمْ قالوا بَلَی قال اَلَسْتُ اَوْلَی بِکُلِّ مُؤْمِنٍ من نَفْسِهِ قالوا بَلَی قال فَهَذَا وَلِیُّ من انا مَوْلَاهُ اللهم وَالِ من وَالَاهُ اللهم عَادِ من عَادَاهُ.

عدی بن ثابت از براء بن عازب نقل کرده است که در «حجه الوداع» که افتخار همراهی با رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را داشتیم، در بازگشت، در یکی از مسیرها دستور داد برای نماز جمع شویم سپس دست علی (علیه‌السّلام) را گرفت و فرمود: «الست اَوْلی‌ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ؟»
آیا من به مؤمنان از خود آنها سزاوارتر نیستم؟ همه تصدیق کردند. باز هم فرمود: «الست اولی بکلّ مؤمن من نفسه»
آیا من نسبت به تک تک مؤمنان از خود آن‌ها سزاوارتر نیستم؟.
باز هم تصدیق کرده و بله گفتند. سپس اشاره به حضرت علی (علیه‌السّلام) کرده و فرمود:
«فهذا ولیّ من انا مولاه»؛ اکنون که مرا تصدیق کردید، بدانید که علی به هر مؤمنی همان مقام اولویت را دارد که من نسبت به آن مؤمن دارم.
سپس فرمود: «پروردگارا! دوست علی را دوست بدار، و دشمن او را خوار و ذلیل فرما.

[55] ابن‌ماجه قزوینی، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، ج1، ص43، ح116، ناشر:دار إحیاء الکتب العربیه.

البانی بعد از نقل این روایت می‌گوید: صحیح.

[56] البانی، محمّدناصر، صحیح ابن ماجه، ج1، ص118.

معنای واژه ولی در فرهنگ خلفا

با مطالعه خطبه‌ها، سخنان و نامه‌های مردم عصر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و قرون نخستین اسلامی، درمی‌یابیم که آن‌ها همواره از واژه «ولی» استفاده و از آن امامت، خلافت، سرپرستی و اولویت را اراده و استنباط می‌کرده‌اند. خلیفه اول و دوم در خطبه‌های متعددی که داشته‌اند، خود را «ولی امر مسلمین»، «ولی رسول خدا» و... می‌دانسته‌اند. و نیز وقتی جانشین خود را انتخاب و یا شخصی را به حکومت یک منطقه‌ای نصب می‌کردند‌، به او عنوان «والی» داده و در حکم او از کلمه «ولی» استفاده می‌کردند.

ادعای خلفا درباره ولی

ابوبکر و عمر خود را «ولی رسول خدا» می‌دانستند:
مسلم بن حجاج نیشابوری در صحیحش به نقل از خلیفه دوم می‌نویسد:
فَلَمَّا تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ -صلی الله علیه وسلم- قَالَ اَبُو بَکْرٍ اَنَا وَلِیُّ رَسُولِ اللَّهِ -صلی الله علیه وسلم- فَجِئْتُمَا تَطْلُبُ مِیرَاثَکَ مِنَ ابْنِ اَخِیکَ وَیَطْلُبُ هَذَا مِیرَاثَ امْرَاَتِهِ مِنْ اَبِیهَا فَقَالَ اَبُو بَکْرٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ -صلی الله علیه وسلم- «مَا نُورَثُ مَا تَرَکْنَا صَدَقَهٌ». فَرَاَیْتُمَاهُ کَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا وَاللَّهُ یَعْلَمُ اِنَّهُ لَصَادِقٌ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تُوُفِّیَ اَبُو بَکْرٍ وَاَنَا وَلِیُّ رَسُولِ اللَّهِ -صلی الله علیه وسلم- وَوَلِیُّ اَبِی بَکْرٍ فَرَاَیْتُمَانِی کَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا.

پس از وفات رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ابوبکر گفت: من جانشین رسول خدا هستم، ‌ شما دو نفر (عباس و علی) آمدید و تو‌ ای عباس میراث برادرزاده‌ات را درخواست کردی و تو‌ ای علی میراث فاطمه دختر پیامبر را.
ابوبکر گفت: رسول خدا فرموده است: ما چیزی به ارث نمی‌گذاریم، آن‌چه می‌ماند صدقه است و شما او را دروغگو، گناه‌کار، حیله‌گر و خیانت‌کار معرفی کردید و حال آن که خدا می‌داند که ابوبکر راستگو، ‌ دین‌دار و پیرو حق بود.
پس از مرگ ابوبکر، ‌من جانشین پیامبر و ابوبکر شدم و باز شما دو نفر مرا خائن، دروغگو حیله‌گر و گناهکار خواندید.

[57] نیسابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج3، ص1377، ح 1757، ناشر:دار احیاء التراث العربی - بیروت.

در این روایت خلیفه دوم تصریح می‌کند که ابوبکر خود را ولی، خلیفه رسول خدا می‌دانست، ولی شما دو نفر او را تکذیب کرده و وی را خیانت‌کار و... می‌دانستید، من نیز خودم را ولی، خلیفه رسول خدا می‌دانم و شما دو نفر مرا دروغگو خیانت‌کار و... می‌دانید.

عبد الرزاق عن معمر عن الزهری عن مالک بن اوس بن الحدثان النصری... فلما قبض رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قال ابو بکر انا ولی رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بعده اعمل فیه بما کان یعمل رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فیها ثم اقبل علی علی والعباس فقال وانتما تزعمان انه فیها ظالم فاجر والله یعلم انه فیها صادق بار تابع للحق ثم ولیتها بعد ابی بکر سنتین من امارتی فعملت فیها بما عمل رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وابو بکر وانتما تزعمان انی فیها ظالم فاجر....

عمر گفت: و چون رسول خدا از دنیا رفت ابوبکر گفت: من ولی و جانشین پیامیرم، و همانگونه که او رفتار کرد من نیز چنان خواهم رفت، سپس عمر به علی و عباس گفت: شما خیال می‌کردید که ابوبکر ظالم و فاجر است... سپس من بعد از ابوبکر دو سال حکومت کردم و روش رسول و ابوبکر را ادامه دادم...

[58] ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف فی الاحادیث والآثار، ج5، ص469، ح9772، ناشر: مکتبه الرشد - الریاض، الطبعه: الاولی، 1409هـ.

نکته مهم در این روایت این است که ابوبکر می‌گوید: «انا ولی رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بعده» کلمه «بعده» مطلب را روشن‌تر و ما را بهتر به مقصود می‌رساند.
حال سؤال این‌جا است که چرا باید کلمه (ولی) و (مولی) که در سخن رسول باید با هزاران تاویل حمل بر غیر مراد متکلم شود ولی در سخن دیگران نیازی نباشد؟

بررسی سند روایت

اسناد این روایت را بررسی می‌کنیم.

مالک بن اوس

مالک بن اوس بن حدثان نصری از روات صحیح بخاری، مسلم و بقیه صحاح سته اهل سنت است و حتی بعضی‌ها اعتقاد داشته‌اند که او رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را نیز دیده است.
مزی در تهذیب الکمال درباره او می‌نویسد: ذکره محمد بن سعد فی "الصغیر "فی الطبقه الثامنه من الصحابه ممن ادرک النبی صلی الله علیه وسلم ورآه ولم یحفط عنه شیئا.
محمد بن سعد وی را در کتابش (الصغیر) در طبقه هشتم از صحابه ذکر می‌کند و می‌گوید: او از کسانی است که رسول خدا را درک کرد اما سخنی از حضرت نقل نکرده است.

[59] مزی، یوسف بن زکی، تهذیب الکمال، ج27، ص122، ناشر:مؤسسه الرساله - بیروت، الطبعه:الاولی، 1400ه – 1980م.

ابن‌شهاب زهری

محمد بن مسلم معروف به ابن‌شهاب زهری، از روات بخاری، مسلم و بقیه صحاح سته اهل سنت است.
ابن‌حجر درباره او می‌نویسد: الفقیه الحافظ متفق علی جلالته واتقانه وهو من رؤوس الطبقه الرابعه. فقیه و حافظ بود، بر بزرگی جایگاه او اتفاق نظر است و از سران طبقه چهارم است.

[60] عسقلانی، احمد بن علی، تقریب التهذیب، ج1، ص506، ناشر:دار الرشید - سوریا، الطبعه:الاولی، 1406 - 1986.

معمر بن راشد

معمر بن راشد، از روات بخاری، مسلم و بقیه صحاح سته اهل سنت.
ذهبی درباره او می‌نویسد: معمر بن راشد ابو عروه الازدی... وقال احمد لا تضم معمرا الی احد الا وجدته یتقدمه کان من اطلب اهل زمانه للعلم وقال عبد الرزاق سمعت منه عشره آلاف.

احمد گفته است: هیچ کس را نمی‌توان در ردیف معمر قرار داد بلکه او تقدم و برتری دارد، در زمان خودش بر همگان بر کسب دانش تقدم داشت، عبدالرزاق می‌گوید: ده هزار حدیث از وی شنیدم.

[61] ذهبی، محمد بن احمد، الکاشف فی معرفه من له روایه فی الکتب السته، ج2، ص282، ناشر:دار القبله للثقافه الاسلامیه، مؤسسه علو - جده، الطبعه:الاولی، 1413ه - 1992م.

بنابراین، سند روایت نیز قطعی است و هیچ مشکلی ندارد.

ادعای ابوبکر درباره ولی

ابوبکر خود را «ولی امر مسلمین» می‌دانست:
ابوبکر بعد از به خلافت رسیدن در خطبه‌هایی که برای صحابه ایراد کرده، با استفاده از کلمه «ولی» خود را «ولی امر مسلمین» خوانده است.
بلاذری در انساب الاشراف، ابن قتیبه دینوری در عیون الاخبار، طبری و ابن کثیر در تاریخشان و بسیاری دیگر از بزرگان اهل سنت، ‌ نخستین خطبه ابوبکر را این گونه نقل کرده‌اند:
لما ولی ابو بکر رضی الله تعالی عنه، خطب الناس فحمد الله واثنی علیه ثم قال: اما بعد ایها الناس فقد ولیتُکم ولستُ بخیرکم.
و چون ابوبکر به خلافت رسید برای مردم سخنرانی کرد و پس از حمد و ثنای الهی گفت: ‌ای مردم من رهبر شما شده‌ام، ولی بهترین شما نیستم.

[62] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج1، ص590.

[63] ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، عیون الاخبار، ج2، ص254.

[64] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج3، ص210.

این خطبه با سند‌های صحیح نقل شده است؛ ابن کثیر دمشقی سلفی، بعد از نقل این خطبه می‌نویسد: وهذا اسناد صحیح.
سند این حدیث صحیح است.

[65] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، ج5، ص269.

ابن‌قتیبه دینوری، یعقوبی و ابوسعد آبی، نقل می‌کنند که خلیفه اول خطبه‌ای خواند و گفت:
فحمد الله ابو بکر واثنی علیه ثم قال ان الله بعث محمدا صلی الله علیه وسلم نبیا وللمؤمنین ولیا فمنّ الله تعالی بمقامه بین اظهرنا حتی اختار له الله ما عنده فخلی علی الناس امرهم لیختاروا لانفسهم فی مصلحتهم متفقین غیر مختلفین فاختارونی علیهم والیا ولامورهم راعیا وما اخاف بعون الله وهنا ولا حیره ولا جبنا وما توفیقی الا بالله العلی العظیم علیه توکلت والیه انیب.
خداوند محمد را پیامبر و سرپرست و پیشوای مؤمنان قرار داد، و به وجود او بر ما منت گذاشت تا آن که او را نزد خودش خواند، مردم را آزاد گذاشت تا خودشان بر اساس مصلحت‌ها پیشوا بر گزینند، پس مرا به سرپرستی بر گزیدند، به کمک خدا نه از چیزی می‌ترسم و نه سرگردانی احساس می‌کنم.

[66] ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه والسیاسه، ج1، ص21.

[67] یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج2، ص125، ناشر:دار صادر – بیروت.

[68] آبی، منصور بن حسین، نثر الدر فی المحاضرات، ج1، ص279، ناشر:دار الکتب العلمیه - بیروت/لبنان، الطبعه:الاولی، 1424ه - 2004م.

محمد بن سعد در طبقات، سیوطی در تاریخ الخلفاء و ابن‌حجر هیثمی در الصواعق و بسیاری دیگر از بزرگان اهل سنت، خطبه دیگری را از خلیفه دوم نقل کرده‌اند که پس از به خلافت رسیدن آن را ایراد کرده است:
لما بویع ابو بکر قام خطیبا فلا والله ما خطب خطبته احد بعد فحمد الله واثنی علیه ثم قال اما بعد فانی ولیت هذا الامر وانا له کاره ووالله لوددت ان بعضکم کفانیه....

وقتی که با ابوبکر بیعت شد خطبه‌ای خواند که به خدا سوگند بعد از او چنین خطبه‌ای خوانده نشد، پس از حمد و ثنای الهی گفت: من به امر رهبری شما برگزیده شدم؛ ولی از آن خوشنود نیستم، دوست داشتم یکی از شما این مسؤولیت را می‌پذیرفت...

[69] زهری، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج3، ص212، ناشر:دار صادر - بیروت.

[70] سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، تاریخ الخلفاء، ج1، ص58.

[71] هیثمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض والضلال والزندقه، ج1، ص37، ناشر:مؤسسه الرساله - لبنان، الطبعه:الاولی، 1417ه - 1997م.

انتصاب عمر به عنوان ولی

خلیفه اول وقتی که احساس کرد عمرش به پایان رسیده، عمر را به جانشینی و ولایت بعد از خودش منصوب کرد و در این انتصاب صریحاً از واژه «ولی» استفاده کرد و به صحابه اعلام کرد که عمر «ولی» مسلمین بعد از من است.
ابن‌حبان بستی در کتاب الثقات خود می‌نویسد:
ثم قال لعثمان اکتب هذا ما عهد علیه ابو بکر بن ابی قحافه الی المسلمین اما بعد ثم اغمی علیه فذهب عنه فکتب عثمان اما بعد فقد استخلفت علیکم عمر بن الخطاب ولم آلکم خیرا.
ثم افاق ابو بکر فقال اقرا علی فقرا علیه ذکر عمر فکبر ابو بکر فقال جزاک الله عن الاسلام خیرا.
ثم رفع ابو بکر یدیه فقال اللهم ولیته بغیر امر نبیک ولم ارد بذلک الا صلاحهم وخفت علیهم الفتنه فعملت فیهم بما انت اعلم به وقد حضر من امری ما قد حضر فاجتهدت لهم الرای فولیت علیهم خیرهم لهم واقواهم علیهم واحرصهم علی رشدهم ولم ارد محاماه عمر فاجعله من خلفائک الراشدین یتبع هدی بنی الرحمه وهدی الصالحین بعده واصلح له رعیته.
وکتب بهذا العهد الی الشام الی المسلمین الی امراء الاجناد ان قد ولیت علیکم خیرکم ولم آل لنفسی ولا للمسلمین خیرا.

ابوبکر به عثمان گفت بنویس: این سفارشی است به مسلمانان؛ اما بعد... سپس بیهوش شد، عثمان نوشته را ادامه داد، عمر بن خطاب را جانشین خودم بر شما قرار دادم، سپس ابوبکر به هوش آمد، گفت: آنچه نوشته‌ای برایم بخوان؟ عثمان خواند و نام عمر را برد، ابوبکر تکبیرگویان به عثمان گفت: خدا تو را پاداش نیکو دهد.
آنگاه ابوبکر دست‌ها را بلند کرد و گفت: خداوندا من عمر را بدون اجازه پیامبرت جانشین قرار دادم، جز صلاح آنان و جلوگیری از فتنه قصدی نداشتم، تو خود آگاه‌تری که من در آستانه سفرم، پس تلاش کردم تا بهترین و نیرومند‌ترین آنان را که حریص بر پیشرفت آنان باشد بر گزینم. او را از جانشینان هدایتگر که از پیامبر رحمت و صالحان پیروی نماید قرار ده، و مردم را شایسته رهبری او گردان.
و نیز این عهدنامه را برای مسلمانان شام و فرماندهان ارتش فرستاد و به آنان گوشزد نمود که: بهترین فرد از میان شما را امیر و رهبر شما قرار دادم.

[72] ابن‌حبان تمیمی، محمد بن حبان، الثقات، ج2، ص192-193.

ابن‌اثیر جزری می‌نویسد که خلیفه اول بعد از انتصاب عمر به جانشینی خود، به فرماندهان سپاه این چنین نوشت:
وکتَبَ اِلی اُمرَاءِ الاجنَادِ: وَلَّیْتُ علیکم عمرَ ولم آلُ نَفْسِی وَلا المُسْلِمین خیرا، ثم مَاتَ وَدُفِنَ لَیْلا.
ابوبکر در نامه‌ای به فرماندهان ارتش نوشت: عمر را بر شما جانشین قرار دادم، و در این کار جز خیرخواهی برای مسلمین نخواستم، سپس ابوبکر از دنیا رفت و شب بدنش دفن شد.

[73] ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد، معجم جامع الاصول فی احادیث الرسول، ج4، ص109.

استفاده از ماده «خلیفه» و «ولی» در این دو روایت، نشانگر آن است که در آن زمان مردم از این دو کلمه یک معنی استنباط می‌کرده‌اند و «ولی» همان معنایی داشته است که «خلیفه» داشته است.
نه تنها خلیفه اول برای انتصاب عمر از واژه «ولی» استفاده می‌کند، بلکه صحابه نیز در اعتراضی که به ابوبکر داشتند، از دو کلمه «ولی» و «خلیفه» در کنارهم استفاده کرده‌اند:

ابن‌ابی‌شیبه ‌می‌نویسد:
عن وکیع، وابن ادریس، عن اسماعیل بن ابی خالد، عن زبید بن الحرث، ان ابا بکر حین حضره الموت ارسل الی عمر یستخلفه فقال الناس: تستخلف علینا فظاً غلیظاً، ولو قد ولینا کان افظ واغلظ، فما تقول لربک اذا لقیته وقد استخلفت علینا عمر.
وقتی که مرگ ابوبکر فرا رسید کسی را نزد عمر فرستاد تا وی را جانشین خودش قرار دهد، مردم اعتراض کرده و گفتند: انسانی خشن و تندخو را جانشین می‌کنی؟ و اگر او را بر ما مسلط نمائی خشن‌تر هم خواهد شد، و چون خدا را دیدار کنی چه پاسخی برای جانشین قرار دادن عمر خواهی داشت؟

[74] ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف فی الاحادیث والآثار، ج7، ص434، ناشر:مکتبه الرشد - الریاض، الطبعه:الاولی، 1409ه.

[75] نمیری بصری، عمر بن شبه، تاریخ المدینه المنوره، ج2، ص671.

همچنبن ابن‌تیمیه حرانی، نظریه‌پرداز وهابیت و مؤسس فکری این فرقه می‌نویسد: لما استخلفه ابو بکر کره خلافته طائفه حتی قال طلحه ماذا تقول لربک اذا ولیت علینا فظا غلیظا.
زمانی که ابوبکر، عمر را به جانشینی انتخاب کرد، برخی از این انتخاب ناراحت شدند، طلحه گفت: جواب خدا را بر جانشین قرار دادن عمر چگونه خواهی داد، آن هنگامی که به ملاقات او بروی و از تو سؤال شود ‌که چرا فردی خشن و بد اخلاق را بر مردم مسلط کردی؟.

[76] ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنه النبویه، ج7، ص461، تحقیق د. محمد رشاد سالم، ناشر:مؤسسه قرطبه، الطبعه:الاولی، 1406ه.

در این دو روایت نیز از کلمات «استخلفه» و «ولیت» استفاده و یک معنا از آن اراده شده است.
و در جای دیگر می‌نویسد: وقد تکلموا مع الصدیق فی ولایه عمر وقالوا ماذا تقول لربک وقد ولیت علینا فظا غلیظا.
صحابه با ابوبکر درباره جانشینی عمر با او صحبت کردند و گفتند: چرا فردی خشن و تندخو را به خلافت برگزیده و بر مردم تحمیل کردی؟ فردا جواب خدا را چه خواهی داد؟

[77] ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنه النبویه، ج6، ص155، تحقیق د. محمد رشاد سالم، ناشر:مؤسسه قرطبه، الطبعه:الاولی، 1406ه.

ادعای عمر درباره ولی

عمر، خود را «ولی امر مسلمین» می‌دانست:
خلیفه دوم نیز بعد از بیعت گرفتن از مردم و در طول دوران خلافتش خطبه‌هائی خوانده که با استفاده از ماده «ولی» خود را «ولی امر مسلمین» خوانده است.
بلاذری در انساب الاشراف می‌نویسد:
خطب عمر بن الخطاب رضی الله عنه حین ولی فحمد الله واثنی علیه وصلی علی نبیه ثم قال: انی قد ولیت علیکم، ولولا رجائی ان اکون خیرکم لکم، واقواکم علیکم، واشدکم اضطلاعاً بما ینوب من مهم امرکم، ما تولیت ذلک منکم...
عمر پس از به خلافت رسیدنش خطبه خواند و بعد از حمد و ثنای الهی گفت: من بر شما خلیفه شده‌ام و اگر امید نداشتم که بهترین و نیرومندترین و سخت گیرترین در امور زندگی برای شما باشم این مسؤولیت را نمی‌پذیرفتم...

[78] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج10، ص363.

طبری می‌نویسد: وقفل عمر من الشام الی المدینه فی ذی الحجه وخطب حین اراد القفول فحمد الله واثنی علیه وقال الا انی قد ولیت علیکم وقضیت الذی علی فی الذی ولانی الله من امرکم ان شاء الله قسطنا بینکم.
عمر در ماه ذی‌حجه از شام بازگشت و هنگام مراجعت خطبه‌ای خواند و در آن پس از حمد و ثنای الهی گفت: بدانید بر شما ولایت یافته‌ام و با خودم عهد کرده‌ام که اگر خدا خواست بین شما به عدالت رفتار نمایم.

[79] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج4، ص65، ناشر:دار الکتب العلمیه – بیروت.

[80] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، ج7، ص92.

و نیز می‌نویسد: ذکر بعض خطبه رضی الله تعالی عنه... عن عروه بن الزبیر ان عمر رضی الله تعالی عنه خطب فحمد الله واثنی علیه بما هو اهله ثم ذکر الناس بالله (عزّوجلّ) والیوم الآخر ثم قال یا ایها الناس انی قد ولیت علیکم ولولا رجاء ان اکون خیرکم لکم واقواکم علیکم واشدکم استضلاعا بما ینوب من مهم امورکم ما تولیت ذلک منکم
عروه بن زبیر خطبه عمر را چنین نقل کرده است که وی پس از حمد و ثنای الهی گفت: ‌ای مردم اگر امیدوار به خدمت‌گذاری و اصلاح امور زندگی شما نبودم حکومت بر شما را نمی‌پذیرفتم.

[81] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج4، ص214، ناشر:دار التراث - بیروت.

آرزوی‌های عمر برای تعیین جانشین

زمانی که خلیفه دوم احساس کرد که ضربه چاقو کاری است و به زودی از دنیا خواهد رفت، به یاد کسانی افتاد که در انحراف خلافت از بنی‌هاشم و رسیدن آن به خلیفه اول و دوم نقش اساسی داشته و بر سر پیمانی که بسته بودند کاملاً وفادار ماندند، اما دنیا با آنان وفاداری نکرد. و لذا خلیفه دوم با یادآوری نام‌های آن‌ها می‌گوید: اگر زنده بودند آنان را «ولی امر مسلمین» قرار می‌دادم.
ابن‌قتیبه دینوری در الامامه والسیاسه می‌نویسد:
فلما احس بالموت قال لابنه اذهب الی عائشه واقرئها منی السلام واستاذنها ان اقبر فی بیتها مع رسول الله ومع ابی بکر فاتاها عبدالله بن عمر فاعلمها فقالت نعم وکرامه ثم قالت یا بنی ابلغ عمر سلامی وقل له لا تدع امه محمد بلا راع استخلف علیهم ولا تدعهم بعدک هملا فانی اخشی علیهم الفتنه فاتی عبدالله فاعلمه فقال ومن تامرنی ان استخلف لو ادرکت ابا عبیده بن الجراح باقیا استخلفته وولیته فاذا قدمت علی ربی فسالنی وقال لی من ولیت علی امه محمد قلت‌ای ربی سمعت عبدک ونبیک یقول لکل امه امین وامین هذه الامه ابو عبیده بن الجراح ولو ادرکت معاذ بن جبل استخلفته فاذا قدمت علی ربی فسالنی من ولیت علی امه محمد قلت‌ای ربی سمعت عبدک ونبیک یقول ان معاذ بن جبل یاتی بین یدی العلماء یوم القیامه ولو ادرکت خالد بن الولید لولیته فاذا قدمت علی ربی فسالنی من ولیت علی امه محمد قلت‌ای ربی سمعت عبدک ونبیک یقول خالد بن الولید سیف من سیوف الله سله علی المشرکین....

وقتی که عمر احساس کرد که در آستانه مرگ است به پسرش گفت: نزد عائشه برو، سلام مرا به وی برسان و از وی اجازه بگیر تا مرا در خانه‌اش در کنار رسول خدا و ابوبکر دفن کنند.
عبدالله بن عمر در خواست پدرش را با عائشه در میان گذاشت، عائشه استقبال کرد و گفت: فرزندم! سلام مرا به عمر برسان و بگو امت محمد را بدون چوپان وامگذار، جانشین تعیین کن، مردم را تنها رها مکن، من از بروز فتنه بعد از تو می‌ترسم، عبدالله سفارش عائشه را به پدرش منتقل کرد.
عمر گفت: چه کسی را دستور می‌دهی تا جانشین قرار دهم، اگر ابوعبیده جراح زنده بود او را جانشین قرار می‌دادم، و چون بر پروردگارم وارد می‌شدم و از من سؤال می‌شد: چه کسی را رهبر امت محمد قرار دادی؟ عرضه می‌داشتم: از بنده و فرستاده‌ات شنیدم که گفت: برای هر امتی امینی است و امین این امت ابوعبیده جراح بود، و اگر معاذ بن جبل زنده بود او را جانشین می‌کردم و وقت ورود به محضر پروردگار و سؤال از این‌که چه کسی را خلیفه بعد از خودت قرار دادی؟ در پاسخ می‌گفتم: از بنده و پیامبرت شنیدم که فرمود: معاذ بن جبل در قیامت پیشاپیش همه دانشمندان وارد محشر می‌شود، و اگر خالد بن ولید زنده بود او را به جای خویش منصوب می‌کردم و در پاسخ خدای متعال می‌گفتم: بنده و نبی تو گفته است: خالد بن ولید شمشیری از شمشیر‌های خدا است که بر مشرکین بیرون آمد.

[82] ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامه والسیاسه، ج1، ص41.

ابن‌خلدون نیز در مقدمه معروفش می‌نویسد که عمر گفت: لو کان سالم مولی حذیفه حیا لولیته. اگر سالم غلام (یا آزاد شده) حذیفه زنده بود او را جانشین قرار می‌دادم.

[83] ابن‌خلدون حضرمی، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ ابن خلدون، ج1، ص243.

واگذاری عمر درباره ولایت

عمر، ولایت بعد از خودش را به شوری واگذار کرد:
ابن‌حجر عسقلانی در شرح صحیح بخاری بعد از نقل قضیه سپردن خلافت به شوری توسط عمر می‌نویسد که خلیفه دوم آن‌ها را چنین نصیحت کرد:
یا علی لعل هؤلاء القوم یعلمون لک حقک وقرابتک من رسول الله صلی الله علیه وسلم وصهرک وما اتاک الله من الفقه والعلم فان ولیت هذا الامر فاتق الله فیه ثم دعا عثمان فقال یا عثمان فذکر له نحو ذلک ووقع فی روایه اسرائیل عن ابی اسحاق فی قصه عثمان فان ولوک هذا الامر فاتق الله فیه ولا تحملن بنی ابی معیط علی رقاب الناس...

عمر گفت: ‌ای علی! این مردم می‌دانند که تو حقی داری و نزدیک‌ترین فرد به رسول خدا و داماد او هستی و از دانش و فقه دین بهره‌مند می‌باشی، پس اگر رهبر این مردم شدی تقوای الهی را فراموش مکن، سپس عثمان را فرا خواند و گفت: اگر بر مردم خلیفه شدی فرزندان ابی‌معیط را بر مردم مسلط مکن.

[84] عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج7، ص68، ناشر:دار المعرفه - بیروت.

[85] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج5، ص501.

بلاذری در انساب الاشراف می‌نویسد که عمر گفت:
یا علی، لعل هؤلاء سیعرفون لک قرابتک من النبی صلی الله علیه وسلم وصهرک وما انا لک الله من الفقه والعلم، فان ولیت هذا الامر فاتق الله فیه، ثم دعا بعثمان فقال: یا عثمان، لعل هؤلاء القوم یعرفون لک صهرک من رسول الله وسنک، فان ولیت هذا الامر فاتق الله ولا تحمل آل ابی معیط علی رقاب الناس....

‌ای علی! این مردم می‌دانند که تو با پیغمبر نسبت فامیلی داری و داماد وی هستی و آنچه خدا از دانش و فقه به تو عنایت فرموده خبر دارند، پس اگر رهبر شدی خدا را فراموش مکن و تقوا را مراعات نما، سپس عثمان را طلبید و گفت: ‌ای عثمان! این مردم می‌دانند که تو داماد پیامبر و سنّ و سالت از دیگران بیشتر است، پس اگر خلافت به تو رسید از خدا به ترس و خاندان ابی‌معیط را بر مردم مسلط مکن.

[86] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج5، ص501.

ادعای ابن‌مروان درباره عمر و عثمان

عبدالملک بن مروان، عمر و عثمان را «ولی امر مسلمانان» می‌دانست:
استفاده از کلمه (ولیّ) در تاریخ اسلام و در قرون بعد نیز کاربرد داشته است و مردم با پیروی از خلفا، سلاطین و حاکمان را «ولی امر مسلمانان» می‌دانستند.
مسعودی در مروج الذهب، المرسی در المحکم والمحیط، ابن‌منظور در لسان العرب و احمد زکی صفوت در جمهره خطب العرب دانشمند معاصر سنی می‌نویسند که عبدالملک بن مروان در زمان خلافتش این چنین خطبه خواند:
فیا معشر قریش ولیکم عمر بن الخطاب فکان فظا غلیظا مضیقا علیکم فسمعتم له واطعتم ثم ولیکم عثمان فکان سهلا فعدوتم علیه فقتلتموه وبعثنا علیکم مسلما یوم الحره فقتلناکم فنحن نعلم یا معشر قریش انکم لا تحبوننا ابدا وانتم تذکرون یوم الحره ونحن لا نحبکم ابدا.

‌ای گروه قریش! عمر بن خطاب تندخو و خشن بود و بر شما خلافت کرد، او را تحمل کردید و نافرمانی نکردید، سپس عثمان کسی که نرم و مهربان بود بر شما ولایت یافت، با وی دشمنی کردید و او را به قتل رساندید، در واقعه حرَه فردی را به طرف شما روانه کردیم که با شما جنگید و افرادی از شما را کشت، ما می‌دانیم، شما ما را دوست ندارید و مدام حادثه حرَه را به یاد می‌آورید، ما هم شما را دوست نداریم.

[87] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج1، ص401.

[88] مرسی، علی بن اسماعیل، المحکم والمحیط الاعظم، ج1، ص514، ناشر:دار الکتب العلمیه - بیروت، الطبعه:الاولی، 2000م.

[89] ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج8، ص166، ناشر:دار صادر - بیروت، الطبعه:الاولی.

[90] صفوت، احمد زکی، جمهره خطب العرب، ج2، ص196، ناشر:المکتبه العلمیه - بیروت.

انتصاب فرمانداران به عنوان والی

استفاده از واژه «ولی» و اراده امامت، سرپرستی و حکومت از آن، کاربرد گسترده‌ای داشته است، تا جایی که در نامه‌ها و احکام فرمانداران و حاکمان دیگر مناطق اسلامی نیز در هنگام انتصاب از همین کلمه استفاده می‌شده است، از جمله ابن‌کثیر دمشقی متن حکم خلیفه دوم را هنگام انتصاب ابوموسی اشعری به حکومت بصره این‌گونه نقل می‌کند:
وکتب الی اهل البصره انی قد ولیت علیکم ابا موسی لیاخذ من قویکم لضعیفکم ولیقاتل بکم عدوکم ولیدفع عن دینکم....
عمر به مردم بصره نوشت: من ابوموسی را والی قرار دادم تا حق ضعیفان را از افراد قوی و نیرومند شما بگیرد و با دشمن شما به جنگد و از دین دفاع نماید...

[91] ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، ج7، ص94.

استفاده از این واژه اختصاص به خلیفه دوم نداشته، بلکه دیگر خلفا نیز به هنگام انتصاب فرماندارانشان از همین کلمه استفاده می‌کردند.
بلاذری در انساب الاشراف می‌نویسد: وولی عبد الملک قطن بن عبدالله الکوفه اربعین یوماً، ثم عزله وولی بشراً وقال: قد ولیت علیکم بشراً وامرته بالاحسان الی محسنکم....
عبدالملک شهر کوفه را به مدت چهل روز تحت رهبری قطن بن عبدالله قرار داد سپس او را عزل کرد و بشر را حاکم کرد و به مردم گفت: بشر را بر شما امارت دادم و دستور دادم تا به خوبان شما خوبی کند.

[92] بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج7، ص110.

طبری و ابن‌جوزی در تاریخشان می‌نویسند که معاویه بن ابوسفیان هنگام انتصاب عبیدالله بن زیاد خطاب به مردم بصره گفت: ثم قال قد ولیت علیکم ابن اخی عبید الله بن زیاد.
پسر برادرم عبید الله بن زیاد را والی قرار دادم.

[93] طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج5، ص300.

[94] ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، ج5، ص278-279.

شواهدی بر اراده ولایت از حدیث غدیر

درست است که از کلمه مولی معانی مختلفی اراده و استفاده شده است، اما با توجه به قرائن مقامیه و مقالیه‌ای که در کلام آن حضرت وجود دارد، برای اهل انصاف جای تردید نمی‌گذارد که مراد از کلمه مولی، ولایت و اولویت آن حضرت به تصرف در امور مسلمانان بوده نه صرف محبت و دوستی، و شواهدی قوی آن را تایید می‌کند.

مقارنه ولایت پیامبر و ولایت امیرمؤمنان

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قبل از جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه» از مردم اقرار گرفت که آیا من از خود شما به شما سزاوارتر نیستم؟ «الست اولی بکم من انفسکم». وقتی همه مردم سخن آن حضرت را تصدیق کردند، بلا فاصله بعد از آن فرمود: پس هرکس من مولای او هستم، علی نیز مولای او است.
بسیاری از روایات غدیر که از طریق اهل سنت نقل شده، جمله «الست اولی بالمؤمنین من انفسهم» را به همراه دارد که این‌جا فقط به شش روایت بسنده می‌کنیم:

روایت ابن‌ماجه

در روایت ابن‌ماجه آمده است که آن حضرت فرمود: فقال اَلَسْتُ اَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ من اَنْفُسِهِمْ قالوا بَلَی قال اَلَسْتُ اَوْلَی بِکُلِّ مُؤْمِنٍ من نَفْسِهِ قالوا بَلَی قال فَهَذَا وَلِیُّ من انا مَوْلَاهُ....
فرمود: آیا من از جان مؤمنان به آنان برتر نیستم؟ گفتند: آری چنین است، فرمود: آیا من نسبت به هر مؤمنی بر جان او برتر نیستم؟ گفتند: آری چنین است، فرمود: این علی رهبر و سرپرست هر کسی است که من مولای او هستم.... .

[95] ابن‌ماجه قزوینی، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، ج1، ص43، ح116، ناشر:دار إحیاء الکتب العربیه.

محمد ناصر البانی نیز بعد از نقل روایت می‌گوید: اخرجه ابن ماجه (121). قلت: و اسناده صحیح.

[96] البانی، محمّدناصر، سلسه الاحادیث الصحیحه‌، ج4، ص249، طبق برنامه المکتبه الشامله.

این روایت را ابن‌ماجه نقل کرده است و سند آن نیز صحیح است.

روایت ابن‌حنبل

در روایت احمد بن حنبل این چنین آمده است: ... فقال لِلنَّاسِ اَتَعْلَمُونَ انی اَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ من اَنْفُسِهِمْ قالوا نعم یا رَسُولَ اللَّهِ قال من کنت مَوْلاَهُ فَهَذَا مَوْلاَهُ...
آیا می‌دانید که من سزاوارتر به مؤمنان از خود آنها می‌باشم؟ همگی فرمایش رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را تصدیق کردند و به همین دلیل بود که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: «من کنت مولاه فهذا مولاه».

[97] شیبانی، احمد بن حنبل، مسند احمد بن حنبل، ج32، ص55.

البانی بعد از نقل این روایت می‌گوید: اخرجه احمد (4/ 370) و ابن حبان فی " صحیحه " (2205 - موارد الظمآن) و ابن ابی عاصم (1367 و 1368) و الطبرانی (4968) و الضیاء فی " المختاره " (رقم -527 بتحقیقی).
قلت: و اسناده صحیح علی شرط البخاری. و قال الهیثمی فی " المجمع " (9/ 104): " رواه احمد و رجاله رجال الصحیح غیر فطر بن خلیفه و هو ثقه ".
این روایت را احمد، ابن‌حبان در صحیحش، ابن‌ابی‌عاصم، طبرانی، مقدسی در المختاره نقل کرده‌اند.
سپس می‌گوید:
این روایت بر طبق شرائطی که بخاری برای صحت حدیث قائل است، صحیح است. هیثمی در مجمع الزوائد گفته است: احمد آن را نقل کرده است و راویان همان راویان صحیح بخاری هستند، غیر از فطر بن خلیفه که او نیز مورد اعتماد است.

[98] البانی، محمد ناصر، السلسله الصحیحه، ج4، ص249، طبق برنامه المکتبه الشامله.

روایت حاکم نیشابوری

در روایت حاکم نیشابوری آمده است که آن حضرت از مردم این‌گونه اعتراف گرفت: یا ایها الناس من اولی بکم من انفسکم؟ قالوا الله ورسوله اعلم. (قال): الست اولی بکم من انفسکم؟ قالوا: بلی قال من کنت مولاه فعلی مولاه.
‌ای مردم! چه کسی از جان و مال شما، از خود شما سزاوارتر است؟ گفتند: خدا و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) داناتر است، سپس فرمود: آیا من از خود شما سزاوارتر نیستم؟ همگی تایید کردند. آنگاه فرمود: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه».

حاکم نیشابوری بعد از نقل روایت می‌گوید: هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه.
سند این حدیث صحیح است اگر چه بخاری و مسلم آن را نقل نکرده‌اند.
و ذهبی نیز در تلخیص المستدرک سخن وی را تایید می‌کند.

[99] حاکم نیسابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین مع تضمینات الذهبی فی التلخیص، ج3، ص613، ح6272، ناشر:دار الکتب العلمیه بیروت، ط 1 1411ه 1990م.

روایت بزار

در روایت بزار آمده است که رسول خدا فرمود: الست اولی بالمؤمنین من انفسهم قالوا بلی یا رسول الله قال فاخذ بید علی فقال من کنت مولاه فهذا مولاه.
مگر نه این که من از جان مؤمنان سزاوارتر از خود آن‌ها هستم؟ مردم فرموده آن حضرت را تصدیق کردند. در این هنگام دست علی (علیه‌السّلام) را گرفت و فرمود: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه».

[100] بزار، احمد بن عمرو، البحر الزخار (مسند البزار) ج3، ص35، ح786، ناشر:مؤسسه علوم القرآن، مکتبه العلوم والحکم - بیروت، المدینه الطبعه:الاولی، 1409ه.

هیثمی بعد از نقل این روایت می‌گوید: رواه البزار ورجاله رجال الصحیح غیر فطر بن خلیفه وهو ثقه.
این روایت را بزار نقل کرده و راویان آن راویان صحیح بخاری هستند، غیر از فطر بن خلیفه که او نیز مورد اعتماد است.

[101] هیثمی، علی بن ابی‌بکر، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج9، ص105.

روایت طبرانی

طبرانی در المعجم الکبیر می‌نویسد:
حدثنا محمد بن عبدالله الحضرمی وَزَکَرِیَّا بن یحیی السَّاجیُّ قَالا ثنا نَصْرُ بن عبد الرحمن الْوَشَّاءُ ح وَحَدَّثَنَا اَحْمَدُ بن الْقَاسِمِ بن مُسَاوِرٍ الْجَوْهَرِیُّ ثنا سَعِیدُ بن سُلَیْمَانَ الْوَاسِطِیُّ قَالا ثنا زَیْدُ بن الْحَسَنِ الاَنْمَاطِیُّ ثنا مَعْرُوفُ بن خَرَّبُوذَ عن ابی الطُّفَیْلِ عن حُذَیْفَهَ بن اُسَیْدٍ الْغِفَارِیِّ قال لَمَّا صَدَرَ رسول اللَّهِ صلی اللَّهُ علیه وسلم من حَجَّهِ الْوَدَاعِ نهی اَصْحَابَهُ عن شَجَرَاتٍ بِالْبَطْحَاءِ مُتَقَارِبَاتٍ اَنْ یَنْزِلُوا تَحْتَهُنَّ ثُمَّ بَعَثَ اِلَیْهِنَّ فَقُمَّ ما تَحْتَهُنَّ مِنَ الشَّوْکِ وَعَمَدَ اِلَیْهِنَّ فَصَلَّی تَحْتَهُنَّ ثُمَّ قام فقال یا اَیُّهَا الناس انی قد نَبَّاَنِیَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ اَنَّهُ لم یُعَمَّرْ نَبِیٌّ اِلا نِصْفَ عُمْرِ الذی یَلِیهِ من قَبْلِهِ وَاِنِّی لاظن اَنِّی یُوشِکُ اَنْ ادعی فَاُجِیبَ وَاِنِّی مسؤول «مسئول» وَاِنَّکُمْ مسؤولون «مسئولون» فَمَاذَا اَنْتُمْ قَائِلُونَ قالوا نَشْهَدُ اَنَّکَ قد بَلَّغْتَ وجهدت «وجاهدت» وَنَصَحْتَ فَجَزَاکَ اللَّهُ خَیْرًا فقال اَلَیْسَ تَشْهَدُونَ ان لا اِلَهَ اِلا اللَّهُ وَاَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَاَنَّ جَنَّتَهُ حَقٌّ وَنَارَهُ حَقٌّ وَاَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَاَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَاَنَّ السَّاعَهَ آتِیَهٌ لا رَیْبَ فیها وَاَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ من فی الْقُبُورِ قالوا بَلَی نَشْهَدُ بِذَلِکَ قال اللَّهُمَّ اشهد ثُمَّ قال اَیُّهَا الناس اِنَّ اللَّهَ مَوْلایَ وانا مولی الْمُؤْمِنِینَ وانا اَوْلَی بِهِمْ من اَنْفُسِهِمْ فَمَنْ کنت مَوْلاهُ فَهَذَا مَوْلاهُ یَعْنِی عَلِیًّا اللَّهُمَّ وَالِ من وَالاهُ وَعَادِ من عَادَاهُ....

بعد از مراجعت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از حجه الوداع دستور داد تا زیر درختان را از خار و خاشاک پاک کنند سپس نماز به جا آورد و در خطبه‌اش فرمود: ‌ای مردم اجل من نزدیک شده است و باید دعوت را اجابت نمایم، من و شما مورد باز خواست قرار خواهیم گرفت، اگر از شما پرسیده شود چه جوابی دارید؟ گفتند: پاسخ خواهیم داد که تو رسالتت را به انجام رساندی و دلسوز بودی، خدا تو را جزای خیر دهد، آنگاه فرمود: آیا شهادت به وحدانیت خدا و بندگی و رسالت من و حق بودن بهشت و جهنم و مرگ و قیامت و زنده‌شدن مردگان می‌دهید؟ گفتند: آری شهادت می‌دهیم، فرمود: ‌ای مردم، خدا مولای من و من مولای مؤمنین و از خودشان بر جانشان سزاوارترم، پس هر کس من مولای او هستم علی مولای او است، خدایا دوست بدار آنکه او را دوست بدارد و دشمن بدار آنکه او را دشمن بدارد...

[102] طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ج3، ص180، ح3052.

این روایت از نظر سندی هیچ مشکلی ندارد، و تعجب از ابن‌حجر هیثمی در الصواعق المحرقه است که با توجه به نگارش کتابش بر ضد شیعه، درباره این حدیث می‌گوید: طبرانی و دیگران آن را با سند صحیح نقل کرده‌اند و گفته‌اند که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در غدیرخم خطبه خواند و در ضمن سخنانش فرمود: ‌ای مردم خدا مولای من و من مولای مؤمنان و از جانشان به خودشان سزاوارترم، پس هر کس ولایت مرا به پذیرد علی بعد از من مولای او است.
الطبرانی وغیره بسند صحیح انه صلی الله علیه وسلم خطب بغدیر خم تحت شجرات فقال (ایها الناس انه قد نبانی اللطیف الخبیر انه لم یعمر نبی الا نصف عمر الذی یلیه من قبله... ثم قال: یا ایها الناس ان الله مولای وانا مولی المؤمنین وانا اولی بهم من انفسهم فمن کنت مولاه فهذا مولاه یعنی علیا.

[103] هیثمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض والضلال والزندقه، ج1، ص108، ناشر:مؤسسه الرساله - لبنان، الطبعه:الاولی، 1417ه - 1997م.

روایت ابن‌حجر

در روایت ابن‌حجر آمده است: قال: «الستم تشهدون ان الله تبارک وتعالی ربکم؟ » قالوا: بلی. قال صلی الله علیه وسلم: «الستم تشهدون ان الله ورسوله اولی بکم من انفسکم وان الله تعالی ورسوله اولیاؤکم؟». فقالوا: بلی. قال: «فمن کان الله ورسوله مولاه فان هذا مولاه....
آیا شما گواهی می‌دهید که خدا پروردگار شما است؟ گفتند: آری، فرمود: آیا گواهی می‌دهید که خد و رسولش بر جان مؤمنان سزاوارترند؟ گفتند: آری، فرمود: پس هر کس خدا و رسولش مولا و سرپرست او است این علی هم مولا وسرپرست او است.

ابن‌حجر بعد از نقل این روایت می‌گوید: (هذا اسناد صحیح)، وحدیث غدیر خم قد اخرج النسائی من روایه ابی الطفیل عن زید بن ارقم، وعلی، وجماعه من الصحابه رضی الله عنهم، وفی هذا زیاده لیست هناک، واصل الحدیث اخرجه الترمذی ایضا.
سند این روایت صحیح است. حدیث غدیر خم را نسائی از طریق ابو طفیل از زید بن ارقم و نیز از علی (علیه‌السّلام) و گروهی از صحابه نقل کرده‌ است. و در این نقل اضافاتی است که در نقلهای دیگر نیست، و اصل حدیث را ترمذی نیز نقل کرده است.

[104] عسقلانی، احمد بن علی، المطالب العالیه بزوائد المسانید الثمانیه، ج16، ص142، ح3943، ناشر:دار العاصمه/ دار الغیث - السعودیه، الطبعه:الاولی، 1419ه.

استفاده از فای تفریع در این روایت «فمن کان الله ورسوله مولاه فان هذا مولاه» به صراحت این مطلب را ثابت می‌کند که ولایت امیرمؤمنان همان ولایت رسول خدا است و مسلمانان همان‌طور که وظیفه دارند از فرمان‌های رسول خدا در همه حال اطاعت نمایند‌، واجب است که ولایت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) را نیز بپذیرند و از او اطاعت کنند.
اگر معنای کلمه «مولی» در جمله «فمن کان الله ورسوله مولاه فان هذا مولاه» با معنای کلمه «اولی» در جمله «الستم تشهدون ان الله ورسوله اولی بکم من انفسکم» چیز دیگری باشد، لازم می‌آید که انسجام و تناسب دو جمله بهم بخورد و این بر خلاف فصاحت و بلاغت خواهد بود.

اشکال تفتازانی

با این توضیح، بطلان اشکال برخی از علمای اهل سنت که ادعا می‌کنند مقدمه حدیث، یعنی جمله «الست اولی بالمؤمنین من انفسهم» صحت ندارد و اکثر روات آن را نقل نکرده‌اند ‌نیز روشن می‌شود. همانگونه که سعدالدین تفتازانی در جواب حدیث غدیر گفته است:
والجواب منع تواتر الخبر فان ذلک من مکابرات الشیعه کیف وقد قدح فی صحته کثیر من اهل الحدیث ولم ینقله المحققون منهم کالبخاری ومسلم والواقدی واکثر من رواه لم یرو المقدمه التی جعلت دلیلا علی ان المراد بالمولی الاولی.
متواتر بودن حدیث غدیر صحت ندارد و از دروغگوئی‌های شیعه است، زیرا بیشتر محدثان در صحت آن تردید کرده و اهل تحقیق از آنان مانند بخاری و مسلم و واقدی آن را نقل نکرده‌اند وبشتر راویان هم بدون مقدمه آن که آن را دلیل بر اراده اولی از مولی گرفته‌اند نقل کرده‌اند.

[105] تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد فی علم الکلام، ج5، ص274.

در پاسخ جناب تفتازانی باید گفت: چنانچه گذشت بسیاری از بزرگان اهل سنت مقدمه حدیث را نقل کرده و بر صحت آن تصریح کرده‌اند.

تفسیر النَّبِیُّ اَوْلی‌ بِالْمُؤْمِنینَ از نگاه اهل‌سنت

سؤال رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از مردم با این جمله «الست اولی بکم» و اعتراف گرفتن از آنان، همان اولویت و ولایتی را ثابت می‌کند که خداوند در آیه «النَّبِیُّ اَوْلی‌ بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ اَنْفُسِهِم‌؛

[106] احزاب/سوره33، آیه6.

پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است‌» برای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ثابت نموده و صاحب اختیاری آن حضرت را نسبت به تمامی مؤمنان گوشزد فرموده است.
اولویت در این آیه به این معنی است که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هر تصرفی را که به خواهد و هر تدبیری را که صلاح بداند می‌تواند در حق مسلمین انجام دهد و مسلمانان وظیفه دارند که از او در تمام امور اطاعت نمایند، چنانچه مفسران بزرگ اهل سنت از این آیه همین مطلب را استنباط کرده‌اند که نام چند تن از آن‌ها را ذکر می‌کنیم.

طبری

محمد بن جریر طبری (متوفای 310هـ)، مفسر مشهور اهل سنت درباره این آیه می‌نویسد:
النبی اولی بالمؤمنین... یقول تعالی ذکره النبی محمد اولی بالمؤمنین یقول احق بالمؤمنین به من انفسهم ان یحکم فیهم بما یشاء من حکم فیجوز ذلک علیهم.
کما حدثنی یونس قال اخبرنا بن وهب قال قال بن زید النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم کما انت اولی بعبدک ما قضی فیهم من امر جاز کما کلما قضیت علی عبدک جاز.
در این آیه: النبی اولی بالمؤمنین... خداوند پیامبر را سزاوارتر از مؤمنان بر جانشان دانسته و او را شایسته‌تر می‌داند تا آنچه لازم می‌داند در حق آنان انجام دهد.

[107] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آی القرآن، ج20، ص208.

ابن‌کثیر دمشقی

ابن‌کثیر دمشقی سلفی (متوفای774هـ) در تفسیر این آیه می‌نویسد:
النبی اولی بالمؤمنین... قد علم تعالی شفقه رسوله صلی الله علیه وسلم علی امته ونصحه لهم فجعله اولی بهم من انفسهم وحکمه فیهم کان مقدما علی اختیارهم لانفسهم کما قال تعالی «فلا وربک لا یؤمنون حتی یحکموک فیما شجر بینهم ثم لا یجدوا فی انفسهم حرجا مما قضیت ویسلموا تسلیما».
خداوند مهربانی و دلسوزی رسولش را درباره امتش می‌داند و لذا او را سزاوارتر از خود آنان می‌داند و فرمان او را در حق آنان مقدم دانسته است.

[108] ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ج3، ص476.

ظهیرالدین بغوی

ظهیرالدین بغوی شافعی (متوفای516هـ) که از او با عنوان «محیی السنه» یاد می‌کنند، در تفسیر آیه می‌گوید:
قوله (عزّوجلّ) «النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم» یعنی من بعضهم ببعض فی نفوذ حکمه فیهم ووجوب طاعته علیهم وقال ابن عباس وعطاء یعنی اذا دعاهم النبی صلی الله علیه وسلم ودعتهم انفسهم الی شیء کانت طاعه النبی صلی الله علیه وسلم اولی بهم من انفسهم قال ابن زید النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم فیما قضی فیهم کما انت اولی بعبدک فیما قضیت علیه وقیل هو اولی بهم فی الحمل علی الجهاد وبذل النفس دونه.

فرمان رسول خدا بر افراد امت از فرمان بعضی از آنان نسبت به دیگری نافذتر و اطاعتش بر همگان واجب است، ابن‌عباس و عطاء گفته‌اند: معنای آیه این است که چون رسول خدا آنان را به کاری فرا خواند و نفس آنان به چیزی دیگر پس اطاعت رسول بر آنان واجب و مقدم است، ابن زید گفته است: اولویت رسول خدا در قضاوت و حکم او است همانگونه که دستور ارباب نسبت به بنده‌اش تقدم و اولویت دارد، و گفته شده است: اولویت دفاع و تقدیم جانشان در راه او است.

[109] بغوی، حسین بن مسعود، تفسیر البغوی، ج6، ص318.

قاضی عیاض

قاضی عیاض (متوفای 544هـ) در کتاب مشهور الشفاء «اولی بالمؤمنین» را این‌گونه تفسیر می‌کند: قال اهل التفسیر: اولی بالمؤمنین من انفسهم: ‌ای ما انفذه فیهم من امر فهو ماض علیهم کما یمضی حکم السید علی عبده.
مفسران اولویت رسول خدا را در نفوذ فرمانش مانند اطاعت برده از اربابش دانسته‌اند.

[110] قاضی عیاض، عیاض بن موسی، الشفا، ج1، ص134.

عبدالرحمن بن جوزی

عبدالرحمن بن جوزی (متوفای 597 هـ) در تفسیر این آیه می‌نویسد:
قوله تعالی «النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم» ‌ای احق فله ان یحکم فیهم بما یشاء قال ابن عباس اذا دعاهم الی شئ ودعتهم انفسهم الی شئ کانت طاعته اولی من طاعه انفسهم وهذا صحیح فان انفسهم تدعوهم الی ما فیه هلاکهم والرسول یدعوهم الی ما فیه نجاتهم.

این سخن خداوند که فرموده است: النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم، به معنای سزاوارتر است، یعنی رسول خدا هرگونه که به خواهد می‌تواند درباره آنان فرمان دهد، ابن‌عباس گفته است: اگر رسول خدا مردم را به چیزی و نفس آنان به چیزی دیگر فرمان داد پیروی رسول مقدم و اولی است، سپس می‌گوید: این سخنی است صحیح، چرا که نفس مردم آنان را به چیزی می‌خواند که هلاکت و نابودی در آن است ولی رسول خدا به آنچه در آن نجات است دعوت می‌کند.

[111] ابن‌جوزی، عبدالرحمن، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج3، ص448.

ابوالقاسم زمخشری

ابوالقاسم زمخشری (متوفای 538هـ) مفسر و ادیب پرآوازه اهل سنت در تفسیر آیه می‌نویسد:
«النَّبِیُّ اَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ (فی کل شیء من امور الدین والدنیا) منْ اَنفُسِهِمْ» ولهذا اطلق ولم یقید، فیجب علیهم ان یکون احبّ الیهم من انفسهم، وحکمه انفذ علیهم من حکمها، وحقه آثر لدیهم من حقوقها، وشفقتهم علیه اقدم من شفقتهم علیها، وان یبدلوها دونه ویجعلوها فداءه اذا اعضل خطب، ووقاءه اذا لقحت حرب، وان لا یتبعوا ما تدعوهم الیه نفوسهم ولا ما تصرفهم عنه، ویتبعوا کل ما دعاهم الیه رسول الله صلی الله علیه وسلم وصرفهم عنه، لانّ کل ما دعا الیه فهو ارشاد لهم الی نیل النجاه والظفر بسعاده الدارین وما صرفهم عنه، فاخذ بحجزهم لئلا یتهافتوا فیما یرمی بهم الی الشقاوه وعذاب النار.

رسول خدا در تمام مسائل مربوط به دنیا و آخرت مردم بر آنان اولویت دارد، به همین جهت هم بدون هیچگونه قیدی بیان شده است، بنابراین بر امت واجب است که رسول خدا محبوب‌تر از خودشان نزد آنان باشد و دستور و حکم او نافذتر و حقوق او برتر و مهربانی به او مقدم و جانشان را نثارش نمایند و در هنگام جنگ او را محافظت کنند و از خواهش‌های نفسانی و آنچه که آنان را از وی دور کند پیروی نکنند و از هر آنچه که آنان را به او فرا خواند متابعت نمایند زیرا او آنان را به سعادت دنیا و آخرت دعوت می‌کند و از عذاب آتش دور می‌نماید.

[112] زمخشری خوارزمی، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق التنزیل وعیون الاقاویل فی وجوه التاویل، ج3، ص523.

ابی‌البرکات نسفی

ابی‌البرکات نسفی (متوفای 710هـ) می‌گوید: «النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم» ‌ای احق بهم فی کل شیء من امور الدین والدنیا وحکمه انفذ علیهم من حکمها فعلیهم ان یبذلوها دونه ویجعلوها فداءه.
پیامبر اولی به مؤمنان از جان آنان است معنای آن این است که در همه چیز از امور دنیا و آخرت بر آنان تقدم و برتری دارد و دستور و حکم او نافذتر است، پس بر آنان واجب است جانشان را فدای او کنند.

[113] نسفی، عبدالله ابن احمد، تفسیر النسفی، ج3، ص297.

ابی‌حیان‌ اندلسی

ابی‌حیان‌ اندلسی (متوفای 745هـ) در تفسیر آیه می‌گوید: «اَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ: » ‌ای فی کل شیء، ولم یقید. فیجب ان یکون احب الیهم من انفسهم، وحکمه انفذ علیهم من حکمها، وحقوقه آثر، الی غیر ذلک مما یجب علیهم فی حقه.
پیامبر بر مؤمنان در همه چیز بدون هیچ تقییدی برتری دارد، پس واجب است از جانشان نزد آن محبوب‌تر و حکمش نافذتر و حقوقش رعایت بیشتری داشته باشد.

[114] اندلسی، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، ج7، ص208، ناشر:دار الکتب العلمیه - لبنان/ بیروت، الطبعه:الاولی، 1422ه -2001م.

ابن‌قیم جوزیه

زرعی دمشقی، معروف به ابن‌قیم جوزی (متوفای 751هـ)، ادیب، مفسر، فقیه، متکلم و محدث مشهور حنبلی که از شاگردان ابن‌تیمیه و ناشر افکار او به شمار می‌رود، در کتاب زاد المهاجر در تفسیر این آیه می‌نویسد:
وقال تعالی «النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم» وهو دلیل علی ان من لم یکن الرسول اولی به من نفسه فلیس من المؤمنین وهذه الاولویه تتضمن امورا:
منها: ان یکون احب الی العبد من نفسه لان الاولویه اصلها الحب ونفس العبد احب له من غیره ومع هذا یجب ان یکون الرسول اولی به منها واحب الیه منها فبذلک یحصل له اسم الایمان.
ویلزم من هذه الاولویه والمحبه کمال الانقیاد والطاعه والرضا والتسلیم وسائر لوازم المحبه من الرضا بحکمه والتسلیم لامره وایثاره علی ما سواه.
ومنها ان لایکون للعبد حکم علی نفسه اصلا بل الحکم علی نفسه للرسول صلی الله علیه وسلم یحکم علیها اعظم من حکم السید علی عبده او الوالد علی ولده فلیس له فی نفسه تصرف قط الا ما تصرف فیه الرسول الذی هو اولی به منها.

النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم، دلیل بر این است که هر کس پیامبر خدا را بر خودش مقدم نداند مؤمن نیست و این اولویت مستلزم چند امر است:
1. باید رسول خدا را از خودش بیشتر دوست داشته باشد، چون اولویت و برتری دادن اساس آن به محبت و دوستی است و طبیعی است که هر کس نفس خودش را بیش از دیگران دوست دارد و وقتی که رسول خدا را در دوست داشتن بر خودش مقدم بداند مؤمن بودن هم تحقق پیدا می‌کند، و نشان پیروی و رضایت و تسلیم در برابر فرمان او خواهد بود.
2. خودش را در برابر رسول خدا چیزی نداند بلکه دستور او را مهمتر از فرمان ارباب به بنده‌اش یا پدر نسبت به فرزندش بداند، و هیچگونه حقی برای خودش در برابر فرمان رسول خدا قائل نباشد.

[115] ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر، الرساله التبوکیه زاد المهاجر الی ربه، ج1، ص29، ناشر:مکتبه المدنی - جده.

ملا علی قاری

ملا علی هروی مشهور به قاری (متوفای 1014هـ) می‌گوید:
«اولی بالمؤمنین من انفسهم» ‌ای اولی فی کل شیء من امور الدین والدنیا، ولذا اطلق ولم یقید فیجب علیهم ان یکون احب الیهم من انفسهم وحکمه انفذ علیهم من حکمها، وحقه آثر لدیهم من حقوقها وشفقتهم علیه اقدم من شفقتهم علیها.

رسول خدا در همه امور اعم از دین و دنیا برتر است، به همین جهت هم مطلق آمده است و هیچ قیدی در آن ن