توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل خدمت رساني دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل خدمت رساني،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل خدمت رساني :

خدمت‌رسانی

نهضت خدمت‌رسانی در همه ساحت‌های مختلف اسلام از جمله اخلاق اسلامی، مورد تاکید فراوان قرار گرفته و در نظام دینی موضوع خدمت‌رسانی به‌صورت نهادینه شده مطرح می‌گردد. فلسفه وجودی حکومت دینی، برقراری عدالت و خدمت به مردم، و واگذاری و پذیرش مسئولیت‌ها نیز در همین راستاست. ازاین‌رو، هرچه مسئولیت، مهم‌تر و بالاتر باشد، وظیفه خدمت‌رسانی نیز سنگین‌تر می‌شود. مقاله، در ادامه مطالب فوق، ارزشی و فعل اخلاقی بودن خدمت‌رسانی از دیدگاه اسلام را مورد بررسی قرار می‌دهد و معیارهای ارزشمندی آن را به بحث می‌گذارد. پس از آن آداب خدمت ارزشمند و آثار اخلاقی، تربیتی آن را مطرح می‌کند و بدین‌ترتیب با خاتمه و نتیجه‌گیری پایان می‌یابد.

فهرست مندرجات

1 - مقدمه بحث
2 - مفهوم خدمت‌رسانی
3 - مسئولیت‌ها و خدمت‌رسانی حکومت دینی
4 - ارزش اخلاقی خدمت‌رسانی
5 - معیارهای ارزشمندی خدمت‌رسانی
5.1 - ارزش ذاتی
5.2 - حسّ نوع دوستی
5.3 - بهره‌های دنیایی
5.4 - پاداش‌های اخروی
5.5 - قرب الهی
5.6 - هماوردی با اعمال عبادی
6 - آداب خدمت‌رسانی
6.1 - اخلاص
6.2 - توکّل
6.3 - عبودیت و بندگی
6.4 - محبت به مردم
6.5 - عدل و انصاف با مردم
6.6 - ارتباط مستقیم با مردم
6.7 - تواضع و گشاده‌رویی
6.8 - استقامت در کار
6.9 - تحمّل نیش و نوش‌ها
6.10 - وفا به عهد و پیمان
6.11 - پرهیز از منّت‌گذاری
6.12 - پرهیز از مردم‌آزاری و ایجاد مزاحمت
6.13 - مشکل گشایی
6.14 - آداب دیگر
7 - آثار فردی خدمت‌رسانی
7.1 - پرورش روحی و تکامل معنوی
7.2 - نشاط معنوی
7.3 - جلوگیری از لغزش‌های ذلت‌بار
7.4 - حمایت الهی
7.5 - بزرگواری و سروری
7.6 - محبوبیت اجتماعی
8 - آثار اجتماعی خدمت‌رسانی
8.1 - شکوفایی اخلاق و معنویت مردم
8.2 - دمیدن روح امید
8.3 - رشد عزّت اسلامی
8.4 - ریشه‌کنی بسیاری از مفاسد اجتماعی
8.5 - برانگیختن حسّ سپاس‌گزاری
8.6 - اتحاد و همبستگی و استحکام روابط اجتماعی
8.7 - پرورش روحیه شهادت‌طلبی
9 - نتیجه‌گیری
10 - پانویس
11 - منبع

مقدمه بحث

خدمت‌رسانی در اسلام را می‌توان در ساحت‌های مختلفی مورد بحث قرار داد؛ خدمت‌رسانی در دیدگاه آیات، روایات و ادعیه، سیره معصومین (علیهم‌السّلام)، سیره فقها، خدمت‌رسانی در ادبیات و هنر و شعر شاعران، خدمت‌رسانی از منظر کلامی، فقهی و از جمله اخلاقی.
منظور ما از ارائه این مقاله، پاسخ به این پرسش است که آیا خدمت‌رسانی فعلی اخلاقی و ارزشی است یا خیر؟ و در صورت مثبت بودن پاسخ، معیارها، آداب و آثار آن چیست؟ بی‌تردید، با ثابت شدنِ ارزشی بودن بحث خدمت‌رسانی، ضرورت و اهمیت آن نیز روشن‌تر می‌شود و خدمت‌گزاران را در خدمت بیشتر و بهتر، با انگیزه جلب رضایت خداوند متعال شایق‌تر و در خودسازی، تهذیب نفس و قرب الهی بهره‌مند خواهد کرد.

مفهوم خدمت‌رسانی

مفهوم گسترده خدمت‌رسانی را در متون دینی می‌توان در لابه‌لای مفاهیمی از قبیل: تلاش در برآوردن نیازهای مؤمنان، ادخال سرور در قلوب آنان، احسان، اهتمام به امور مسلمانان، اعانت مسلمین، یاری رساندن به گرفتاران، گشودن گرفتاری مؤمنان و مانند آن جست‌و‌جو کرد.
این مفهوم گسترده شامل سود‌رسانی افراد نسبت به یکدیگر و یا هم‌نوعان می‌شود و به‌صورت وام دادن، سیر کردن، پوشاندن، رفع گرفتاری از یکدیگر و نیز همکاری زن و شوهر در محیط خانه و خدمات عام المنفعه از قبیل مدرسه سازی، تاسیس دانشگاه، ساختن خوابگاه‌های دانشجویی، وقف کردن اموال برای محرومان و اقشار آسیب‌پذیر و ... بروز می‌کند، چنان‌که خدمت‌گزاری به مردم در نظام دینی به صورت نهادینه شده نیز نوعی دیگر از مصادیق خدمت‌رسانی است.
آنچه در این نوشتار بیشتر مورد توجه است نوع اخیر خدمت‌رسانی است که خدمات کارگزاران، دولت‌مردان، مسئولان مملکتی در هر رده‌ای را دربرمی‌گیرد و هرکس بر اساس نوع مسئولیت و وظایف محوّله می‌بایست در یاری نظام و مردم از هیچ کوششی دریغ نورزد.

مسئولیت‌ها و خدمت‌رسانی حکومت دینی

فلسفه وجودی حکومت دینی و حاکمیّت اسلامی، برقراری عدالت و خدمت‌گزاری به مردم، به‌ویژه، محرومان و پابرهنگان است، تا اینکه تحت حمایت این حاکمیت، زندگی سالمی داشته، در آسایش و امنیت به سر برند؛ ستمی بر آنان روا نشود؛ حقی از آنها ضایع نگردد و به عزت و اقتدار اسلامی برسند.
واگذاری و پذیرش مسئولیت‌ها نیز در اسلام، در راستای استقرار و گسترش عدالت اجتماعی و خدمت‌رسانی به هم‌نوعان در همه عرصه‌های اجتماعی است و «مسئولیت» در نگرش اسلامی بار امانتی سنگین بر گرده افراد است که اگر نتوانند به شکل شایسته به مقصدش برسانند و حقش را ادا کنند، سخت مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. امام علی (علیه‌السّلام) به یکی از کارگزارانش نوشت: ... اِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَهٍ وَ لکِنَّهُ فی عُنُقِکَ اَمانَهٌ. همانا مسئولیت (و منصب) تو، طعمه و شکار نیست، بلکه بار امانتی در گردن تو است.

[1] امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، ص246، نامه5.

هر چه مقام و جایگاه بالاتر و مهم‌تر، وظیفه خدمت‌گزاری بیشتر و سنگین‌تر! بر همین مبنا وظیفه پیامبران الهی در قبال مردم بالاترین بود و خدماتشان شایان توجه‌تر. اولیای گرامی اسلام و پیشوایان دینی نیز این‌گونه بوده‌اند. زندگی آن بزرگواران مملو از خدمات شایسته به بشریت از زمان حضور و تا همیشه تاریخ است و هرکدام در این میدان صحنه‌هایی بس بزرگ و با شکوه از حماسه و ایثار خلق کرده‌اند.
رهبران الهی نیز که مشروعیت حاکمیت خویش را از کانال الهی دریافت کرده‌اند و بازوان اجرایی‌شان و زنجیره‌ای که به آنان وابسته است همه و همه بایستی این‌گونه باشند. چنان که بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی (رحمه‌الله‌علیه) این‌گونه بود و می‌فرمود:
من خادم شما هستم. من خادم ملت هستم، من آمده‌ام که بزرگواری شما را حفظ کنم. من آمده‌ام که دشمنان شما را زمین بزنم. من آمده‌ام که ملّت را یک ملّت مستقل کنم. ... به من اگر خدمت‌گزار بگویند بهتر از این است که رهبر.
سیل نیازهایی که از جانب آحاد مردم به سوی مسئولان مملکتی در هر رده‌ای سرازیر می‌شود، هدیه و نعمتی الهی است که شکرانه‌اش، تعهد، دلسوزی، وظیفه شناسی، تلاش پیگیر در رفع این نیازمندی‌ها و احساس ملامت و خستگی نکردن در خدمت‌رسانی شایسته به مردم است.
امام حسین (علیه‌السّلام) در بیان این نکته مهم چنین می‌فرماید: اِنَّ حَوائِجَ النّاسِ اِلَیْکُمْ مِنْ نِعَمِ اللّهِ عَلَیْکُمْ فَلا تَمُلُّوا النِّعَمَ. همانا نیازمندیهای مردم به شما از نعمتهای خدا برشماست. بنابراین از این نعمت‌ها دلگیر نشوید.

[2] امین، سیدمحسن، أعیان الشیعه، ج1، ص615.

[3] نمازی، علی، مستدرک سفینه البحار، ج2، ص457.

[4] حلوانی، حسین بن نصر، نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، ج1، ص81.

[5] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص369.

[6] مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج78، ص121.

[7] شوشتری، قاضی نورالله، إحقاق الحق و إزهاق الباطل، ج11، ص591.

[8] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص238.

دانی که خدا چرا تو را داده دو دست؟ من معتقدم که‌اندر آن سرّی هست
یک دست به کار خویشتن پرداختن با دست دگر ز بی کسان گیری دست

ارزش اخلاقی خدمت‌رسانی

بدون تردید خدمت به بندگان خدا یک ارزش صددرصد اسلامی و اخلاقی است. آیات و روایات فراوانی درباره‌اش وارد شده است. سیره عملی رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امامان معصوم (علیهم‌السّلام) نیز به‌خوبی گویای آن است و شاید عملی ارزشمندتر از خدمت به خلق در گفتار و سیره آن بزرگواران نیابیم. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آن را در ردیف ایمان به خدا آورده، می‌فرماید:
دو خصلت است که چیزی بالاتر از آن دو نیست: یکی ایمان به خدا، دیگری سود رساندن به بندگان خدا.

[9] مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج77، ص139.

[10] ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ج1، ص35.

[11] پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، ج1، ص457.

[12] نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج2، ص226.

[13] امین، سیدمحسن، أعیان الشیعه، ج1، ص295.

[14] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج2، ص1423.

[15] فیض کاشانی، ملامحسن، المحجه البیضاء، ج3، ص405.

حضرت علی (علیه‌السّلام) نیز می‌فرماید:
به همه مردم نیکی کن؛ چرا که ارزش هیچ عملی در پیشگاه خداوند سبحان با فضیلت کارهای نیک برابری نمی‌کند.
بنابراین، از نظر ارزشی و حسن فعلی کمتر عملی به پای خدمت به مردم می‌رسد. از نظر حسن فاعلی نیز هرکس برای اجتماع و مردم سودمندتر باشد از بهترین مردم به حساب می‌آید. از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پرسیدند: خدا چه کسی را بیشتر دوست دارد؟ فرمود: کسی که برای دیگران سودمندتر باشد.

[16] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج2، ص431.

[17] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص390.

علی (علیه‌السّلام) می‌فرماید:
اَفْضَلُ النّاسِ اَنْفَعُهُمْ لِلنّاسِ. بهترین مردم کسی است که برای مردم مفیدتر باشد.

[18] لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ج1، ص118.

[19] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص192.

امام صادق (علیه‌السّلام) کسانی را که مرجع مردم در گرفتاری‌ها و مشکلات هستند، مؤمن حقیقی شمرده، می‌فرماید: خداوند در روی زمین بندگانی دارد که مردم در انجام خواسته‌های دنیایی و آخرتی خود به آنان پناه می‌برند. آنها مؤمنان حقیقی و روز قیامت در امان‌اند.
خدمت‌رسانی در آثار مکتوب علمای اخلاق نیز در شمار فضیلتی اخلاقی مورد بحث قرار گرفته است. از جمله مرحوم نراقی در کتاب جامع السعادات روایات متعددی درباره این موضوع آورده و در مقابل، بی اعتنایی به امور مسلمانان، ترک یاری و سهل‌انگاری در آن را از صفات رذیله و دلیل ضعف ایمان دانسته و آن را نتیجه کینه و دشمنی، کسالت، حسادت، بخل و ضعف نفس انسان شمرده است.

معیارهای ارزشمندی خدمت‌رسانی

بیان شد که خدمت‌رسانی کاری اخلاقی و ارزشی است. حال سؤال این است که چرا چنین فعلی ارزشی است؟ آیا اصل آن ذاتاً خوب و پسندیده است؟ یا خوب بودنش جهات دیگری دارد؟ در ارزشمندی خدمت‌رسانی می‌توان معیارهای زیر را برشمرد:

ارزش ذاتی

براساس بیان آیات و روایات اصل خدمت‌رسانی کاری پسندیده، عقلایی و تحسین برانگیز، همچنین کاری ماندگار و دارای اثری جاودان است، از قرآن کریم استفاده می‌شود که آنچه به سود مردم باشد جاودانی و آنچه سودمند نباشد، همانند کف روی آب از بین رفتنی است:
«... فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ اَمّا ما یَنْفَعُ النّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الاَْرْضِ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللّهُ الاْمْثالَ؛

[20] رعد/سوره13، آیه17.

اما کف به کناری می‌افتد و نابود می‌شود، ولی آنچه به مردم سود می‌رساند (مثل آب یا فلز خالص) در زمین می‌ماند. خداوند این‌گونه مثال می‌زند».
امام صادق (علیه‌السّلام) در تفسیر آیه شریفه «وَ جَعَلَنی مُبارَکاً اَیْنَ ما کُنْتُ...» که درباره حضرت عیسی (علیه‌السّلام) نازل گشته، می‌فرماید: مقصود از «جَعَلَنی مُبارَکاً»، این است خداوند او را برای مردم بسیار سودمند قرارداد.

[21] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص165، حدیث 11.

[22] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج71، ص341.

[23] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج11، ص563.

[24] حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج3، ص333.

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) این سودرسانی را عملی شایسته و ریشه عقلانیت شمرده، می‌فرماید: ریشه عقلانیت، پس از دین (و ایمان به خدا) عبارت است از بشر دوستی و نیکی به مردم؛ اعم از نیک و بد.

[25] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج3، ص2054.

[26] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج8، ص353.

[27] قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج6، ص294.

[28] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص392.

[29] فیض کاشانی، ملامحسن، المحجه البیضاء، ج3، ص364.

حسّ نوع دوستی

معیار دیگر ارزشمندی خدمت‌رسانی، حس نوع‌دوستی و غیرخواهی است. عواطف انسان دوستانه حکم می‌کند که خدمت به هم‌نوعان، به فریاد آنان رسیدن، رفع گرفتاری آنان و شاد کردن آنان کاری بسیار پسندیده و اخلاقی است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌فرماید:
اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ فی تَراحُمِهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ بِمَنْزِلَهِ الْجَسَدِ الْواحِدِ اِذَا اشْتَکی مِنْهُ عُضْوٌ واحِدٌ تَداعی لَهُ سائِرُ الْجَسَدِ بِالْحُمّی وَالسَّهَرِ.
مؤمنان از نظر مهرورزی و عطوفت نسبت به یکدیگر مانند یک پیکرند که هر گاه عضوی از آن دچار درد می‌شود سایر اعضا از راه تب و بیداری و ناراحتی همدردی خود را با آن عضو ابراز می‌دارند و به کمکش می‌شتابند.

[30] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص300.

[31] قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج1، ص56.

[32] شیخ طوسی، محمد بن حسن، تفسیر التبیان، ج1، ص332.

[33] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج10، ص385.

[34] پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، ج1، ص382.

و به قول سخن‌سرای شیراز:
بنی آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بی غمی نشاید که نامت نهند آدمی
سخن گهربار رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز در همین راستاست که فرمود:
مَنْ اَصْبَحَ لا یَهْتَمُّ بِاُمُورِ الْمُسْلِمینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادی یا لَلْمُسْلِمینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ. کسی که در هر صبحگاهی به امور مسلمانان همّت نگمارد و در‌ اندیشه کارهای آنان نباشد از آنها نیست، و کسی که بشنود مردی فریاد می‌زند و کمک می‌طلبد و به او کمک نکند مسلمان نیست.

[35] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص383.

[36] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج11، ص559.

[37] مجلسی، محمدباقر، مرآه العقول، ج9، ص1.

[38] فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، ج5، ص535.

[39] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص337.

[40] نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج2، ص237.

[41] قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج8، ص711.

بهره‌های دنیایی

معیار دیگر ارزشمندی خدمت‌رسانی، آثار و برکاتی است که در همین دنیا از آن به دست می‌آید. در پرتو خدمت‌رسانی، جامعه اسلامی بهره‌مند می‌گردد و برکات بر مسلمانان سرازیر شده، به نظم و امنیت و آرامش و رفاه می‌رسند. خود خدمت‌گزاران نیز اعتبار اجتماعی پیدا می‌کنند، مورد ستایش و تحسین مردم قرار می‌گیرند، حمایت و یاری مردم را به خود جلب می‌کنند، آوازه آنان بلند می‌شود و از رهاوردهای دیگر خدمت‌رسانی نیز در همین دنیا برخوردار می‌شوند.
سخنان گهربار امیر بیان حضرت علی (علیه‌السّلام) را در این‌باره با هم می‌خوانیم:
مَنْ اَحْسَنَ اِلَی النّاسِ حَسُنَتْ عَواقِبُهُ وَ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ. هر کس به مردم، نیکی کند، عاقبتش نیکو می‌شود و کارهایش به آسانی انجام می‌گیرد.

[42] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص641.

[43] لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ج1، ص436.

کَثْرَهُ اصْطِناعِ الْمَعْرُوفِ تَزیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تَنْشُرُ الذِّکْرَ. فراوانی کار نیک، عمر (نیکوکار) را زیاد و یاد و آوازه‌اش را منتشر می‌کند.

[44] لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ج1، ص390.

[45] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص526.

[46] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص346.

... مَنْ کَثُرَ اِحْسانُهُ کَثُرَ خَدَمُهُ وَ اَعْوانُهُ. کسی که فراوان نیکی کند، خدمتگزاران و یارانش فراوان شوند.

[47] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج3، ص122.

[48] لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ج1، ص460.

[49] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص626.

صَنائِعُ الْمَعْرُوفِ تَدِرُّ النَّعْماءَ وَ تَدْفَعُ البلاءَ. کارهای نیک نعمت‌ها را سرازیر می‌کند و بلا را برطرف می‌سازد.

[50] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص420.

[51] لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، ج1، ص301.

[52] محدث نور، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص346.

پاداش‌های اخروی

در این زمینه نیز روایات فراوانی وجود دارد. پاداش‌هایی از قبیل آمرزش گناهان، ورود به بهشت، دریافت مدال و درجه بهشتی، ثبات قدم و ایمنی در قیامت، برخورداری از شفاعت و غیر اینها بیانگر میزان ارزندگی خدمت‌گزاری است.
امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: هر مؤمنی که برای برآوردن حاجت برادر مؤمن خود گام بردارد خداوند برای هر قدمی یک ثواب می‌نویسد و یک گناه از او کم می‌کند و یک درجه در بهشت به مقام او می‌افزاید.

[53] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص408.

[54] فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، ج5، ص666.

[55] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص333.

[56] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص197.

[57] مجلسی، محمدباقر، مرآه العقول، ج9، ص113.

همچنین فرمود: کسی که یکی از خواسته‌های برادر دینی خود را برآورد خداوند بزرگ روز قیامت صدهزار خواسته او را برمی آورد که نخستین آنها بهشت است. از جمله این پاداش‌ها آن است که خویشان و آشنایان و برادران دینی او را نیز وارد بهشت می‌کند به شرط آنکه ناصبی نباشند.

[58] مامقانی، عبدالله، مرآه الکمال، ج2، ص331.

[59] قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج2، ص484.

[60] فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، ج5، ص659.

[61] نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج2، ص238.

در جای دیگر فرمود: هر مسلمانی که حاجت مسلمان دیگر را برآورد خداوند متعال به او ندا دهد که ثواب تو با من است و به کمتر از بهشت برای تو راضی نمی‌شوم.

[62] حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، ج1، ص39.

[63] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص194.

[64] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج3، ص249.

[65] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج71، ص285.

[66] نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج2، ص238.

قرب الهی

خدمت‌رسانی یکی از بهترین راه‌های تقرب به خدای سبحان است. هر کاری که انسان را در رسیدن به این کمال یاری کند ارزشمند است. امام صادق (علیه‌السّلام) به یکی از یارانش فرمود: بر تو باد که برای خدا خیرخواه بندگانش باشی و بدان که هیچ‌گاه خدا را به کاری برتر از این دیدار نخواهی کرد.

[67] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص164.

[68] فیض کاشانی، ملامحسن، محجه البیضاء، ج3، ص406.

[69] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج12، ص215.

همچنین فرمود: از جمله محبوب‌ترین کارها در پیشگاه خداوند این است که مؤمن گرسنه‌ای را سیر کنی، غم و‌ اندوه او را برطرف سازی، یا بدهی‌اش را بپردازی.
چنان‌که رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز فرمود:
همانا مردم، عایله و جیره خواران خداوندند، محبوب‌ترین آنان نزد خدا کسی است که سودش به عایله خدا برسد و خانواده‌ای را خوشحال کند.

[70] محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج12، ص388.

[71] مجلسی، محمدباقر، مرآه العقول، ج9، ص3.

[72] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج71، ص339.

[73] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج11، ص563.

[74] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص164.

هماوردی با اعمال عبادی

معیار دیگر برای بیان ارزشمندی خدمت‌رسانی، آن است که در پاره‌ای روایات برای خدمت‌رسانی، ارزشی همسان و حتی بالاتر از برخی عبادات در نظر گرفته شده است.
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: کسی که حاجت برادر دینی خود را برآورد، مانند کسی است که همه عمر خدا را عبادت کرده باشد.

[75] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص302.

[76] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج16، ص361.

در جای دیگر فرمود: کسی که برای برآوردن حاجت برادر مؤمن خود بکوشد مانند آن است که نُه هزار سال خدا را عبادت کرده باشد به‌گونه‌ای که روزها را به روزه‌داری و شب را به شب زنده‌داری بگذراند.

[77] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص315.

امام صادق (علیه‌السّلام) نیز فرمود: کسی که هفت بار خانه خدا را طواف کند خدای بزرگ برای او ثواب شش هزار حسنه می‌نویسد و شش هزار گناه از نامه عمل او محو می‌کند و شش هزار درجه به او می‌دهد (در روایتی دیگر دارد: شش هزار حاجت او را نیز برمی آورد). سپس حضرت فرمود: برآوردن حاجت مؤمن از ده طواف برتر است.

[78] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص303.

[79] قمی، شیخ‌عباس، سفینه البحار، ج2، ص482.

[80] صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ج1، ص49.

در جای دیگر نیز فرمود: روا ساختن حاجت مؤمن از آزاد ساختن هزار بنده و بار کردن هزار اسب در راه خدا (برای فرستادن به جهاد) بهتر است.

[81] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص193.

[82] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج11، ص580.

[83] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص324.

[84] فیض کاشانی، ملامحسن، محجه البیضاء، ج3، ص379.

آداب خدمت‌رسانی

خدمت‌رسانی ارزشمند آدابی دارد که برخی از آنها را به اختصار بیان می‌کنیم.

اخلاص

ممکن است عملی در ظاهر خدمت محسوب شود؛ ذات آن عمل، کاری پسندیده و عقلایی باشد، از عواطف انسان دوستانه ناشی شود، آثار و برکاتی داشته باشد و تحسین دیگران را نیز برانگیزد، ولی نزدیک کننده انسان به خدا نبوده، در رساندن انسان به کمال بُرد نداشته باشد. چنین عملی از دیدگاه اسلام چندان ارزشی ندارد. بنابراین میزان ارزشمند خدمت‌گزاری به نیت و انگیزه بستگی دارد. هرچه انگیزه، خالص‌تر باشد عمل، ارزشمندتر خواهد بود. کارهایی که با «صبغه الهی» رنگ آمیزی شده ارزشمندتر، اثرگذارتر و ماندگارتر است. به همین دلیل «حُسْن فعلی» در ارزش‌گذاری عمل به تنهایی کفایت نمی‌کند، آنچه مهم‌تر است «حُسن فاعلی» است. عمل، بایستی از پشتیبانی جانی سالم،‌ اندیشه‌ای الهی و دستی رحمانی برخوردار باشد تا بالا رود و صاحبش را با خود به همراه ببرد؛ چرا که خدمت‌رسانی عرصه بروز ادب با ربّ الارباب است و صبغه الهی دادن به کارها. برای کسی که با خدا معامله می‌کند توقّع شنیدن تعریف و تمجید دیگران نیز دور از شأن است. به قول مولوی:
خدمتی می‌کن برای کردگار با قبول و ردّ خلقانت چه کار
شکوه این ادب در ایثارگری امام علی (علیه‌السّلام) و خاندان بزرگوارش در دستگیری از مسکین، یتیم و اسیر به خوبی تجلّی کرده که داستانش را خداوند سبحان در سوره «هَلْ اَتی» به نمایش گذاشته است.
حضرت علی (علیه‌السّلام) نیز شرط اوج گرفتن عمل و قبولی آن را اخلاص برمی شمارد: بِالاِْخْلاصِ تُرْفَعُ الاْعْمالُ. کارهای نیک، با (بال و پر) اخلاص بالا می‌روند (و قبول می‌شوند).

[85] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج1، ص760.

[86] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص703.

امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: اَلْعَمَلُ الْخالِصُ الَّذی لا تُریدُ اَنْ یَحْمَدَکَ عَلَیْهِ اَحَدٌ اِلاَّ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ. عمل خالص آن است که نخواهی کسی جز خدا تو را برای انجام آن ستایش کند.

[87] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص16.

[88] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج67، ص250.

[89] نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج2، ص418.

[90] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج1، ص43.

همچنین فرمود: هیچ بنده‌ای به حقیقتِ اخلاص نمی‌رسد، مگر اینکه دوست نداشته باشد که مردم او را در کارهایی که برای خدا انجام داده، ستایش کنند.

[91] نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج1، ص120.

[92] قمی، شیخ عباس، سفینه البحار، ج3، ص267.

[93] مازندرانی، محمدصالح، شرح الکافی، ج9، ص283.

البته خدماتی که کارگزاران و خدمت‌گزاران مردم در نظام اسلامی انجام می‌دهند خواه ناخواه در معرض دید مردم قرار می‌گیرد، و مردم از کمّ و کیف آن مطّلع می‌شوند. طبیعی است که از آنها مسرور گردند و خدمت‌گزاران نظام را مورد تحسین و ستایش قرار دهند. ولی باید توجه داشت که این سرور و شادمانی مردم و تحسین و ستایش آنان، مادامی که انگیزه اصلی خدمت‌گزاران، خدا و تحصیل رضایت او باشد و در اصل عمل و کیفیت آن تاثیری نکند، خللی در اخلاص ایجاد نمی‌کند.
پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در روایتی ستایش مردم در این‌گونه موارد را مژده دنیایی مؤمن برشمرده که به صورت نقد نصیب او می‌شود، و فرموده: مژده دیگرش در آخرت است که پاداش‌های اخروی را برایش بشارت می‌دهند.
زراره گوید: از امام باقر (علیه‌السّلام) پرسیدم: شخصی مشغول انجام کار نیکی است و در این حال شخص دیگری او را می‌بیند و از اینکه از کار نیک او آگاه شده است خوشحال می‌شود (آیا این سرور و شادمانی دلیل بر ریا است؟) حضرت فرمود: عیبی ندارد؛ زیرا همه دوست دارند محاسن و خوبی‌های آنها در میان مردم آشکار شود؛ البته به شرط آنکه کار خیر را به قصد ستایش و تمجید مردم انجام نداده باشند.

[94] فیض کاشانی، ملامحسن، الوافی، ج5، ص708.

[95] مازندرانی، محمدصالح، شرح الکافی، ج9، ص283.

[96] شیخ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج1، ص75.

حال، اگر عملی بظاهر خوب و پسندیده از جانی ناسالم،‌ اندیشه‌ای ناپاک و توام با ریاکاری و خودنمایی صادر شود و چنان بُردی نداشته باشد که انجام دهنده را به خدا نزدیک‌تر کند، چنین کاری آفت زده است و چندان ارزشی ندارد. علی (علیه‌السّلام) فرمود: اَلْعَمَلُ کُلُّهُ هَباءٌ اِلاّ ما اُخْلِصَ فیهِ. عمل همه اش همچون ذرات غبار (پراکنده درهوا) است، مگر آن مقداری که مخلصانه باشد.

[97] تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص75.

[98] ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج1، ص757.

امام صادق (علیه‌السّلام)، ریا و خودنمایی را آفتِ عبادات و عمل نیک می‌دانند: کُلُّ الْبِرِّ مَقْبُولٌ اِلاّ ما کانَ رِئاءً. تمام کارهای نیک مورد قبول خداست جز عملی که از روی ریا باشد.

[99] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج78، ص282.

[100] ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ج1، ص303.

همچنین فرمود: هرگونه ریایی شرک است. هر کس برای مردم کار کند، پاداشش با مردم است و هر کس برای خدا کار کند ثوابش بر خداست!

[101] همدانی، آقارضا، مصباح الفقیه، ج1، ص117.

[102] نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج5، ص141.

[103] ابن ادریس حلی، محمد، السرائر، ج3، ص650.

بنابراین، میزان ارزشمندی عمل به نیّت و انگیزه انجام دهنده آن وابسته است. کارهای نیک ریائی که انسان برای رضایت نفس خود انجام می‌دهد یا متوقع پاداشی است، ارزشی در پیشگاه خداوند و اثری در تربیت و سعادت و کمال صاحبش ندارد! حال، چه کنیم که در این مسیر گام برداریم و کارهایمان را به‌گونه‌ای انجام دهیم که هم خود قبول درگاه الهی گردند و هم ما را به خدای سبحان نزدیک کند؟ این کار به دیدبانی، مراقبت شدید و رعایت کردن اخلاق و آداب اسلامی نیازمند است؛ بایستی به‌گونه‌ای خدمت کنیم که بتوانیم رضایت خداوند را جلب نماییم و هیچ انگیزه‌ای را جز رضای او در انجام کارها دخالت ندهیم.

توکّل

سامان یافتن کارها و نتیجه دادن آنها گذشته از تلاش و اخلاص، به توکل انسان به خداوند بستگی دارد. در امر خدمت‌رسانی، باید بر خداوند توکل کرد. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تفسیر توکل را از جبرئیل پرسید! جبرئیل فرمود: معنای توکّل این است که انسان یقین کند به اینکه سود و زیان و بخشش و حرمان به دست مردم نیست و باید از آنها ناامید بود. اگر بنده‌ای به این مرتبه از معرفت برسد که جز برای خدا کاری انجام ندهد و جز او به کسی امیدوار نباشد و از غیر او نهراسد و به غیر خدا چشم طمع نداشته باشد، این همان توکل بر خداست.

[104] ابن‌فهد حلی، احمد بن فهد، عده الداعی و نجاح الساعی، ج1، ص94.

[105] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج103، ص22.

حضرت علی (علیه‌السّلام) به امام حسن مجتبی (علیه‌السّلام) فرمود: در همه امور، نفس خود را به خدا پناهنده دار؛ زیرا در پرتو این پناهندگی، خود را به پناهگاهی مطمئن و نیرومند سپرده‌ای!

[106] امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، ص267، نامه31.

امام خمینی (قدس‌سره) می‌فرماید:
تا دوست بود تو را گزندی نبود تا اوست غبار چون و چندی نبود
بگذار هر آنچه هست و او را بگزین نیکوتر از این دو حرف، پندی نبود

عبودیت و بندگی

ادبِ دیگر خدمت‌رسانی آن است که خدمت به خلق، انسان را غافل از خدای سبحان و مطیع شیطان نکند؛ در عین سودرسانی به خلق از خالق نبُرد. در متن مردم باشد و در محضر خدا. در خدمت مردم باشد و مطیع فرمان خدا. به قول سعدی:
فرمانبر خدای و نگهبان خلق باش این هر دو قَرَن، اگر بگرفتی سکندری
سودرسانی به مردم، اگر با انگیزه الهی انجام گیرد، عبادت است؛ لیکن شرط است که خدمت‌گزار، برای عبودیت، انجام تکالیف شرعی و انس و خلوت با خدا بهترین ساعات شبانه روزش را اختصاص دهد و خدمت‌رسانی، او را از انجام فرایض‌اش بازندارد! همین ارتباط و توجه و انس الهی است که شور و نشاط می‌آفریند و انسان را در مسئولیت‌های اجتماعی موفق می‌کند. حضرت علی (علیه‌السّلام) به مالک اشتر توصیه می‌کند: نیکوترین وقت‌ها و بهترین ساعات شب و روزت را برای خود و خدای خود انتخاب کن، اگرچه همه وقت برای خداست، اگر نیّت درست و رعیّت در آسایش قرار داشته باشد.
از کارهایی که به خدا اختصاص دارد و باید با اخلاص انجام دهی، انجام واجباتی است که ویژه پروردگار است، پس در بخشی از شب و روز، وجود خود را به پرستش خدا اختصاص ده و آنچه تو را به خدا نزدیک می‌کند بی عیب و نقصانی انجام ده، اگر چه دچار خستگی جسم شوی.

[107] امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، ص299، نامه53.

محبت به مردم

مردم عایله خدای‌اند و خدا دوست داشتنی و عشق ورزیدنی است. کسی که می‌خواهد از طریق سودرسانی به عایله خدا به معشوقش برسد، باید دلش را از هرگونه کینه و دشمنی با مردم تهی و در عوض آن را سرشار از محبّت به آنان سازد. این ادب در روایتی قدسی، در بیان خداوند چنین آمده است:
اَلْخَلْقُ عِیالی، فَاَحَبُّهُمْ اِلَیَّ اَلْطَفُهُمْ بِهِمْ وَ اَسْعاهُمْ فی حَوائِجِهِمْ. مردم عایله و جیره خواران من‌اند، محبوب‌ترین آنها نزد من کسی است که به عایله‌ام مهربان‌تر و در برآوردن نیازمندیهایشان کوشاتر باشد.

[108] مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص336.

[109] کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ج2، ص199.

وقتی خدمت‌رسانی، با مهر و محبت همراه گردد، مشکلاتِ خدمت رساندن هم آسان‌تر می‌شود و تحمل سختی‌های این راه، سهل‌تر می‌گردد. خدمت‌رسانی گرچه با توکّل بر خدا و از روی اخلاص انجام گرفته امّا مهربانی و محبت مردم، دشواری‌های راه را به همواری بدل می‌کند. بیان گردید که بخش مهمی از خدمت‌رسانی، از طریق کارگزاران و مسئولان نظام اسلامی انجام می‌پذیرد. اما این خدمت‌رسانی نیز باید با عطوفت همراه باشد. حضرت علی (علیه‌السّلام) به مالک اشتر توصیه می‌کند:
وَ اَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَهَ لِلرَّعِیَّهِ، وَالَْمحَبَّهَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَ لا تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضارِیاً تَغْتَنِمُ اَکْلَهُمْ.... ای مالک! قلب خود را از عطوفت به رعیت مالامال ساز! و دوستدارشان باش! و به آنان نیکی کن! مبادا نسبت به آنها همچون درنده‌ای باشی که خوردنشان را غنیمت شمری!

[110] امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، ص299، نامه53.

اقبال لاهوری می‌گوید:
از محبت جذبه‌ها گردد بلند ارج می‌گیرد از او نا ارجمند
بی محبت زندگی، ماتم همه کار و بارش زشت و نامحکم، همه
عشق صیقل می‌زند فرهنگ را جوهر آئینه بخشد سنگ را

عدل و انصاف با مردم

از آداب آن است که از رفیق بازی، ملاحظه دوستان، فرزندان و مریدان و ستم روا داشتن بر دیگران به شدّت برحذر باشد و از تبعیض میان ارباب رجوع، فرق گذاشتن، موافق و مخالف درست کردن و پایمال کردن حقوق دوری کند. در عهدنامه علوی می‌خوانیم: نسبت به خدا، مردم، نزدیکان و هواداران خود در رابطه با نوع برخورد و ادای حقوقِ آنان، انصاف را از نظر دور مدار وگرنه ستم‌کار خواهی بود، ... و چیزی در تغییر نعمت و دوری از رحمت الهی مؤثرتر از ستمگری نیست؛ زیرا خدا دعای ستمدیدگان را می‌شنود و در کمین ستمکاران است (و انتقام آنان را خواهد گرفت).
و شهریار چه زیبا سروده است:
خوشا انصاف کز صافی‌ترین اوصاف انسان است ترازویی که هر کمّیتی با وی به میزان است
گرت توفیق این نعمت بود شکر خدا می‌کن پیمبر گفت انصافی که داری، نصف ایمان است

ارتباط مستقیم با مردم

از دیگر آداب خدمت‌رسانی مسئولان، حضور در متن مردم، ارتباط مستقیم با آنان، شنیدن درد دلهایشان و گرهی از کارشان گشودن، ریاست‌ها و مدیریت‌ها را استحکام و تداوم می‌بخشد و ایام تصدّی خادمان به مردم را قرین شور و نشاط می‌کند وگرنه به قول حافظ:
دائم گل این بستان، شاداب نمی‌ماند دریاب ضعیفان را، در وقت توانایی
امام علی (علیه‌السّلام) به قُثَم ابن عباس که از جانب حضرت حکمران مکه بود، می‌نویسد: ... وَ لا یَکُنْ لَکَ اِلَی النّاسِ سَفیرٌ اِلاّ لِسانُکَ، وَ لا حاجِبٌ اِلاّ وَجْهُکَ، وَ لا تَحْحُبَنَّ ذاحاجَهٍ عَنْ لِقائِکَ بِها.... باید سفیر و پیغام رسانی میان تو و مردم جز زبانت و دربانی جز چهره‌ات نباشد (هرچه می‌خواهی خودت به آنان بگو و هرکه می‌خواهد بدون مانع تو را ببیند) و هیچ درخواست کننده‌ای را از ملاقات و دیدار خود جلوگیری مکن.

[111] امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، ص311، نامه67.

تواضع و گشاده‌رویی

مسئولان موظف‌اند براساس آموزه‌های دینی این ادب اسلامی را به خوبی مراعات کنند. خودپسندی، تکبّر، ترشرویی و کج‌خلقی نفرت‌انگیز است و مردم را نسبت به نظام اسلامی مایوس می‌کند و منکری بالاتر از مایوس کردن دل‌های امیدوار مردم نیست. فروتنی، اخلاق کریمانه و نرمخویی با مردم، شمیم جانشان را می‌نوازد و به زندگی امیدوارشان می‌سازد. امام علی (علیه‌السّلام) رعایت این ادب را ضمن نامه به یکی از کارگزارانش این‌گونه توصیه می‌کند: وَاخْفِضْ لِلرَّعِیَّهِ جَناحَکَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، وَ اَلِنْ لَهُمْ جانِبَکَ، وَ اسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَهِ وَالنَّظْرَهِ وَالاِْشارَهِ وَالتَّحِیَّهِ، حَتّی لا یَطْمَعَ الْعُظَماءُ فی حَیْفِکَ، وَ لا یَیْاَسَ الضُّعَفاءُ مِنْ عَدْلِکَ.
در برابر مردم متواضع و گشاده رو باش، نرم خویی و ملایمت را به کارگیر و در ملاقات، نگاه واشاره وتحیّت ودرود، مساوات را میان همگان رعایت کن تابزرگان درستم کردن تو طمع نکنند (درصدد دشمنی با تو برنیایند) و زیردستان از دادگری ات نومید نشوند.

[112] امام علی علیه‌السلام، نهج‌البلاغه، ص286، نامه46.

استقامت در کار

بدون تردید خدمت‌رسانی شایسته به مردم با مشکلات و سختی‌های بسیار توام است. مسئولان و کارگزاران نظام اسلامی نباید از این مرارت‌ها بهراسند. آنان باید از هجوم کارها و مواجهه با کثرت ارباب رجوع ملول و آزرده خاطر نشوند و همه آنها را به دیده لطف و عنایت و نعمت از جانب پروردگارشان بدانند و با سودرسانی به خلق خدا رضایت خالق را جلب کنند. به قول سعدی:
حاصل نشود رضای سلطان تا خاطر بندگان نجویی
خواهی که خدای، بر تو بخشد با خلق خدا، کن نکویی
اگر کسی بخواهد بر کارها مسلّط شود و به‌گونه‌ای شایسته سامانش دهد، بایستی بر رَخْش چالاک صبوری سوار شود و پیش بتازد. صبر و استقامت است که ناگواری‌های کار را در کام انسان گوارا می‌سازد.
حضرت امیر (علیه‌السّلام) پس از توصیه به عدل و انصاف به یکی از کارگزارانش می‌فرمای