توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل تصوف مغرب دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل تصوف مغرب،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل تصوف مغرب :

پاورپوینت کامل تصوف مغرب

تصوف در مغرب در ادوار مختلف جای‌گاه ویژه‌ای هم از حیث مذهبی و هم از حیث اجتماعی و سیاسی داشته است.

فهرست مندرجات

1 - معرفی مغرب
1.1 - گستره جغرافیایی مغرب
1.2 - فرهنگ‌های قبل از اسلام
1.3 - نژاد جمعیتی
2 - خاست‌گاه تصوف
2.1 - اقوال
2.2 - قول قوی
3 - القاب صوفیان
4 - ویژگی‌های متصوفه
4.1 - زهد
4.2 - گرایش آشکار به ذکر
4.3 - سیر و سیاحت
5 - زاویه‌ها و رباط‌ها
5.1 - رباط‌ها
5.2 - زوایا
6 - تعالیم
7 - نگارش آثار صوفیانه
8 - خصوصیات پاورپوینت کامل تصوف مغرب
8.1 - علوم غریبه
8.2 - کرامت
8.3 - پیوند با تصوف اندلس
8.4 - ارتباط تصوف و تفقه
9 - تصوف شهری و قبیله‌ای
10 - زنان عارف
11 - سده اول و دوم
11.1 - زهاد
11.2 - آمیختگی با خوارج
12 - سده‌های سوم و چهارم
12.1 - گرایش‌های موعودباورانه
12.2 - شرفاء
12.3 - نگارش تذکره‌ها
13 - سده‌های پنجم و ششم
13.1 - نخستین حلقه رسمی
13.2 - تشکیل دولت مرابطون و موحدون
13.3 - صوفیان صاحب مکتب
14 - سده هفتم
14.1 - طریقه‌ها
14.2 - شکوفایی شعر تصوف
15 - سده هشتم
15.1 - مکاتب
15.2 - صوفیان
16 - سده نهم
16.1 - جزولیه
16.2 - زیانیه
17 - سده دهم
17.1 - نفوذ دولت عثمانی
17.2 - تحزب و تفرق
17.3 - صوفیان نامی
18 - سده‌های یازدهم و دوازدهم
18.1 - شکوفایی شاذلیه
18.2 - انشعابات طریقه‌ها
18.2.1 - وزانیه
18.2.2 - ناصریه
18.2.3 - جزولیه
18.2.4 - شاذلیه
18.2.5 - خلوتیه
18.3 - طریقه‌های ایجاد شده
19 - سده سیزدهم
19.1 - طریقه‌های تشکیل شده
19.2 - طریقه‌های شاخص
19.3 - روی‌کرد واپس‌گرا
20 - سده چهاردهم
21 - فهرست منابع
22 - پانویس
23 - منبع

معرفی مغرب

گستره جغرافیایی مغرب

مورخان سده‌های میانه، سرزمین‌های شمال و شمال غربی افریقا را با عنوان عمومی مغرب می‌شناختند و آن را مشتمل بر 3 ناحی مغرب اقصی، مغرب اوسط و مغرب ادنی می‌دانستند.
امروزه این 3 منطقه شامل بخش‌هایی از کشورهای مغرب، الجزایر و تونس است.

[1] زبیب، نجیب، ج1، ص87، دوله التشیع فی بلاد المغرب، بیروت، 1993م.

مغرب از ابتدا در مسیر تجارت طلا قرار داشت و همواره پل ارتباطی اندلس و ممالک غرب افریقا با شرق جهان اسلام بود.

فرهنگ‌های قبل از اسلام

پیش از آن‌که سراسر این ناحیه در 84 ق/ 703م و بعد از نیم سده مقاومت، به تصرف کامل مسلمانان درآید، جریان‌هایی از فرهنگ‌های بربری، زردشتی، مسیحی، مانوی و میترایی در آن وجود داشت و اقوامی چون واندال‌ها و رومی‌ها بر آن حکومت می‌کردند.

[2] لاکوست، ایو، ج1، ص20، جهان‌بینی ابن خلدون، ترجم مهدی مظفری، تهران، 1354ش.

[3] بن عربی، صدیق، ج1، ص15، المغرب، دارالغرب الاسلامی، 1984م.

[4] بن عربی، صدیق، ج1، ص16، المغرب، دارالغرب الاسلامی، 1984م.

[5] جعیط، هشام، ج1، ص34، تأسیس الغرب الاسلامی، بیروت، 2004م.

[6] عبدالحمید، سعد زغلول، ج1، ص113، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه، 1979م.

[7] عبدالحمید، سعد زغلول، ج1، ص117، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه، 1979م.

نژاد جمعیتی

بیشترین جمعیت این منطقه را نیز بربرها و سیاه‌پوستانی تشکیل می‌دادند که دارای اعتقاداتی طبیعت‌گرا بودند و پس از ورود اسلام، به یکی از مذاهب اسلامی گرایش یافتند.

[8] گرونباوم، گوستاوفون، ج1، ص372، وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجم عباس آریان‌پور، تبریز، 1342ش.

[9] جعیط، هشام، ج1، ص166-167، تأسیس الغرب الاسلامی، بیروت، 2004م.

خاست‌گاه تصوف

دربار خاست‌گاه پاورپوینت کامل تصوف مغرب نظریات مختلفی وجود دارد:

اقوال

برخی آن را متأثر از رهبانیت مسیحی می‌دانند، زیرا در سده‌های نخستین اسلامی هنوز دیرهای بسیاری در شمال افریقا فعالیت داشتند

[10] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص279، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[11] وارمینگتن، ب ه‌ ‌، ج1، ص160-161، تاریخ ولایات شمال افریقیا الرومانیه، ترجم عبدالحفیظ فضیل المیار، طرابلس، 1994م.

برخی نیز وجود نام‌های متعدد فارسی را در میان صوفی آن‌جا نشانه‌ای از تأثیر افکار ایرانی می‌شمارند؛ گروهی هم پاورپوینت کامل تصوف مغرب را اصیل می‌دانند و آن را ادام گرایش‌های معنوی بربرهایی که پیش از اسلام در غارها منزوی بودند، می‌شمارند.
به اعتقاد این گروه، زهدطلبی، موعودباوری و معجزه‌گرایی 3 ویژگی مهم بومیان مغـرب بود که بعـدها زیربنای تصوف اسلامی در ایـن دیـار را تشکیل داد.

[12] واکر، پل، ج1، ص31، پژوهشی در یکی از امپراتوری‌های اسلامی، تاریخ فاطمیان و منابع آن، ترجم فریدون بدره‌ای، تهران، 1383ش.

[13] غنیمی تفتازانی، ابوالوفا، ج1، ص16، ابن عطاء الله الاسکندری و تصوفه، قاهره، 1969م.

قول قوی

با این‌همه، چنین به نظر می‌رسد که تصوف در مغرب نیز مانند تصوف اولی حجاز، عراق و ایران، نخست مبتنی بر آموزه‌های شفاهی اولیای مسلمان بوده، و سپس صورتی منسجم به خود گرفته است.
نسب‌نامه‌هایی که سلسل آباء پاورپوینت کامل تصوف مغرب را به نوادگان پیامبر (ص) می‌رساند، همراه با تقدس مزار برخی اصحاب پیامبر (ص) در مغرب و آثار به جا مانده از ارتباط گسترد صوفیان مغربی با عارفان اولی شرقی، همگی بیان‌گر آن است که سرچشم اصلی پاورپوینت کامل تصوف مغرب تعالیم اسلامی بوده است،

[14] حجی، محمد، ج2، ص481، جولات التاریخیه، بیروت، 1995م.

[15] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص247- 248، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[16] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص250-251، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

ضمن این‌که تأثیر قطعی برخی از جریان‌های غیر اسلامی در آن را نیز نمی‌توان نادیده گرفت.

القاب صوفیان

صوفی مغرب اغلب با عنوان‌هایی چون عابد، صالح، مجاب الدعوه و صوفی خطاب می‌شدند و بر اساس ساختار اجتماعی این ناحیه، در میان قبایل صحرانشین، و یا در شهرهایی چون سجلماسه، بجایه، سلا، سبته، کتامه، افریقیه، مراکش، تلمسان و فاس که جزو مراکز مهم تصوف به شمار می‌رفتند، ساکن بودند.

[17] حجی، محمد، ج2، ص482، جولات التاریخیه، بیروت، 1995م.

[18] ابن زیات، یوسف، ج1، ص223، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[19] ابن زیات، یوسف، ج1، ص246، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[20] ابن زیات، یوسف، ج1، ص257، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[21] لوتورنو، روژه، ج1، ص871، فاس قبل الحمایه، ترجم محمد حجی، بیروت، 1986م.

[22] ابن عسکر، محمد، ج1، ص96، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[23] درجینی، احمد، ج2، ص421، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، بیروت، 1974م.

ویژگی‌های متصوفه

زهد

مهم‌ترین ویژگی تصوف این منطقه در ادوار اولیه همانا زهد شدید بود که شاید بتوان آن را واکنشی به آشفتگی‌های ناشی از عدم تمرکز سیاسی به شمار آورد، زیرا تا 172ق/788م که دولت شیعیان ادریسی بر سر کار آمد، هیچ حکومت اسلامی واحدی در این ناحیه وجود نداشت.
اغلب صوفیه، صفت زاهد را به همراه نام خویش داشتند و به پشمینه‌پوشی مشهور بودند. ایشان مدت‌های مدید خلوت می‌گزیدند و در غارها به عبادت می‌پرداختند.

[24] فتحی، محمد، ج1، ص21، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

[25] ابن زیات، یوسف، ج1، ص84، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[26] ابن زیات، یوسف، ج1، ص221، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[27] ابن زیات، یوسف، ج1، ص242، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[28] باباتنبکتی، احمد، ج2، ص225، نیل الابتهاج، همراه الطبقات الکبرای محیی‌الدین طعمی، بیروت، 1994م.

برخی نیز در مساجد معتکف می‌شدند و بیش‌تر اوقات خود را به نماز یا قرائت قرآن می‌گذراندند و این‌گونه حالات بیش‌تر با تضرع بسیار همراه بود.

[29] ابن مریم، محمد، ج1، ص56-57، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[30] ابن مریم، محمد، ج1، ص121، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[31] قیروانی، ابو‌العرب، ج1، ص548، طبقات علماء افریقیه و تونس، همراه الطبقات الکبرای محیی‌الدین طعمی، بیروت، 1994م.

[32] ابن زیات، یوسف، ج1، ص181، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

گروهی دیگر از صوفیه نیز فقر پیشه می‌کردند و دسترنج خویش را صدقه می‌دادند، تا آن‌جا که برخی از آن‌ها مبنای تصوف را صدقه می‌دانستند و دیگر امور را بر مبنای آن تعریف می‌کردند.

[33] ابن زیات، یوسف، ج1، ص127، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[34] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص360، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

از دیگر مصادیق زهد نیز خودداری از ازدواج بود. البته این ویژگی مربوط به ادوار نخستین تصوف در مغرب است و در دوره‌های پس از آن دیده نمی‌شود، زیرا با گذشت چندین سده و ظهور طریقت‌ها، گرایش به زهد به تدریج کاهش یافت، تا آن‌جا که برخی فرقه‌های صوفیه به پوشیدن لباس‌های فاخر و حتی تعدد زوجات روی آوردند.

[35] ابن زیات، یوسف، ج1، ص86، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[36] فتحی، محمد، ج1، ص150، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

[37] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص513، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

گرایش آشکار به ذکر

ویژگی دیگر تصوف در مغرب گرایش آشکار آن به مقول ذکر، به ویژه تأکید بر تکرار نام پیامبر (ص) و صلوات بر اوست.
البته نام‌های خداوند نیز مورد توجه بوده‌اند و به ویژه از ادوار میانی به این سو، کتاب‌های متنوعی در شرح اسماء حُسنای الاهی، و چگونگی ذکر آن‌ها نوشته شده است.

[38] صنهاجی، محمد، ج1، ص16، تاریخ فاطمیان (اخبار ملوک بنی عبید و سیرتهم)، ترجم حجت‌الله جودکی، تهران، 1378ش.

[39] ابن فرحون، ابراهیم، ج2، ص287، الدیباج المذهب، به کوشش علی‌عمر، ریاض، مکتبه الثقافه الدینیه.

[40] ابن قنفذ، احمد، ج1، ص54، انس الفقیر و عز الحقیر، به کوشش محمد فاسی و آدلف فور، رباط، 1965م.

سیر و سیاحت

توجه به سیر و سیاحت نیز از دیگر ویژگی‌های تصوف در این منطقه است، زیرا در این ناحیه کمتر زاهدی را می‌توان نام برد که در محل تولد خویش باقی‌مانده باشد و اغلب ایشان به دلایل مختلفی از جمله بهره‌مندی از محضر مشایخ دیگر، پیوسته‌ به‌طور جمعی یا فردی سفر می‌کردند. مقصد بسیاری از آن‌ها نیز مناطق شرقی و به ویژه مکه بود، چندان که برخی هر ساله به سفر حج می‌رفتند.
بدیهـی است که ایـن سفرها نقش مهمی در داد و ستد فرهنگی صوفیه در مغرب با دیگر عارفان جهان اسلام داشته است.

[41] ابن مریم، محمد، ج1، ص227، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[42] ابن زیات، یوسف، ج1، ص187، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[43] ابن زیات، یوسف، ج1، ص281، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

زاویه‌ها و رباط‌ها

گفتنی است که گرایش صوفیه به سیاحت، با سنت خلوت‌نشینی ایشان تعارضی نداشت، زیرا زاویه‌ها یا رباط‌هایی که در سراسر مغرب پراکنده بودند، افزون بر آن‌که جای‌گاه مطلوبی برای ذکر، مراقبه و حتی سماع به شمار می‌آمدند، محل مناسبی برای اسکان مسافران نیز بودند و آمد و شد میان شهرها را آسان می‌کردند.

رباط‌ها

این رباط‌ها بیش‌تر در خارج از شهرها قرار داشتند و برای کارهای نظامی ساخته شده بودند، اما با گذشت زمان کارکرد آن‌ها تغییر یافت و به شکل خانقاه درآمد. از این‌رو، برخی خاست‌گاه تصوف علمی مغرب را همین مراکز می‌دانند.

[44] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص271، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

[45] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص249، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[46] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص447، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

زوایا

با این‌همه، زوایا اهمیت بیشتری داشتند و معمولاً مرکز تعلیم قرآن، معالج بیماران، اطعام فقرا، جلسات وعظ و تذکیر، عبادات، استراحت طلاب، و حتی محل دفن شیوخ بودند و به تدریج به زیارت‌گاه تبدیل می‌شدند.

[47] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص252، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[48] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص288، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[49] ابن زیات، یوسف، ج1، ص313، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[50] فتحی، محمد، ج1، ص46، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

درآمد زوایا معمولاً از راه موقوفات و نذورات تأمین می‌شد و برخی از آن‌هـا به صنـف یا گـروه خاصـی ــ همچون مهاجران اندلسـی ــ وابسته بودند.

[51] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص268، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

[52] مغراوی، محمد، ج1، ص168، مدینه القصر الکبیر، الذاکره و الحاضره، سلا، 2000م.

[53] سلاوی، احمد، ج1، ص144، الاستقصاء، به کوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء، 1954م.

گاه در جریان سیر تحول برخی از زوایا، مکتب تصوف خاصی در آن‌ها شکل می‌گرفت و پس از آن‌که با گذشت زمان پیروان آن مکتب افزایش می‌یافتند، و زوایای دیگری از این زاویه منشعب می‌شدند.
این زاویه‌ها به شکلی منسجم و هماهنگ در نواحی مختلف فعالیت می‌کردند و مجموع آن‌ها که تابع زاویه‌ای مرکزی بودند، یک طریقه را به وجود می‌آوردند.
شمار این زوایا در برخی از نواحی مغرب به مراتب بیش از مساجد بود و از این‌رو، سهم عمده‌ای در نظام تعلیم و تربیت، و نیز گسترش اسلام داشتند.

[54] ضریف، محمد، ج1، ص96، مؤسسه الزوایا بالمغرب، رباط، 1992م.

[55] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص266، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

[56] زیاده، نقولا، ج1، ص198، افریقیات، لندن، 1991م.

[57] معریش، محمدعربی، ج1، ص158-159، المغرب الاقصی، بیروت، 1989م.

به نظر می‌رسد که رشد زوایا و ظهور طریقه‌ها، نسبت مستقیمی با گسترش تصوف جمعی و به دنبال آن، میل به سماع داشته است، زیرا با گذشت سده‌های میانه و در طی سده‌های متأخر مکاتب و طریقه‌ها فزونی یافتند و اشارات بیشتری به مجالس سماع و عبارات شطح‌آلود مشایخ در کتاب‌های تذکره خودنمایی نمود.
چنین تحولی به تدریج از ویژگی زهدگرا و قبض‌آلود پاورپوینت کامل تصوف مغرب تا حدودی کاست و آن را به سوی بسط و سماع سوق داد.

[58] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص346-347، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[59] ابن زیات، یوسف، ج1، ص441، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

تعالیم

در ادوار نخستین اسلامی، به‌جز تدریس قرآن، آثاری از صوفی شرقی همچون الرعایه لحقوق الله، نوشت حارث محاسبی و الرساله القشیریه تألیف ابوالقاسم قشیری نیز در زوایا تدریس می‌شد که به نوب خود از تأثیر مستقیم تصوف شرقی حکایت داشت.

[60] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص315، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[61] ابن زیات، یوسف، ج1، ص319، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

افزون بر آن، با ظهور ابوحامد محمد غزالی (د 505ق)، برخی از صوفی مغرب همچون ابوبکر بن العربی المعافری نزد وی رفتند و پس از فرا گرفتن کتاب احیاء العلوم، آن را با خود به مغرب آوردند.
این کتاب تأثیر مهمی در مجامع پاورپوینت کامل تصوف مغرب داشت، چندان که برخی آن‌را مهم‌ترین مدخل ورود تعالیم تصوف شرقی به مغرب و اندلس دانسته‌اند.
احیاء العلوم در میان طریقه‌ها شأن والایی داشت و همواره بخش ثابتی از تعالیم صوفیه به شمار می‌رفت. این اثر به سبب محتوای زهد‌آمیز و شریعت‌محور خود، در تقریب میان تصوف و فقه نیز بسیار مهم بود.

[62] ضریف، محمد، ج1، ص23، مؤسسه الزوایا بالمغرب، رباط، 1992م.

[63] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص406-407، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[64] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص415، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[65] غنیمی تفتازانی، ابوالوفا، ج1، ص57-58، ابن عطاء الله الاسکندری و تصوفه، قاهره، 1969م.

[66] ابن خلدون، شفاءالسائل، ج1، ص21، بیروت، 1959م.

نگارش آثار صوفیانه

در مقایس تصوف در دو منطق اندلس و مغرب باید گفت که پاورپوینت کامل تصوف مغرب بسیار دیرتر از تصوف اندلس به مرحل نظری ‌رسید، زیرا تغییر زبان جامع مغرب از بربری به عربی شتاب چندانی نداشت و بسیاری از صوفی معروف امی بودند و یا عربی نمی‌دانستند، و به همین سبب، تقریباً تا سد 6ق آثار چندان مهمی در پاورپوینت کامل تصوف مغرب تألیف نشد.

[67] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص445-446، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[68] ابن زیات، یوسف، ج1، ص321، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

اما در همین دوره با آمدن فرهیختگانی همچون ابومدین، از اندلس گونه‌ای ادبیات عرفانی جدید به نام «حِکَم» شکل گرفت که مبتنی بر جملات قصار مشایخ و یا خلاص سیر و سلوک شخصی ایشان بود.
از جمل این آثار می‌توان به حکم ابومدین، حکم ابن عطاء الله اسکندری و شروح آن‌ها اشاره نمود.

[69] باباتنبکتی، احمد، ج2، ص220، نیل الابتهاج، همراه الطبقات الکبرای محیی‌الدین طعمی، بیروت، 1994م.

[70] ابن عطاءالله اسکندری، لطائف المنن فی مناقب ابی‌العباس المرسی و شیخه ابی‌الحسن، ج1، ص73، همراه لطائف المنن والاخلاق، به کوشش عبدالحمید احمد حنفی، قاهره، 1974م.

[71] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص348، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

خصوصیات پاورپوینت کامل تصوف مغرب

علوم غریبه

برخی از ویژگی‌های تصوف و مغرب نیز ریشه در سنت‌های اقوام بربر داشت که از جمل آن‌ها می‌توان به رواج علوم غریبه و کرامت‌گرایی در میان آنان اشاره نمود.
بسیاری از صوفی این ناحیه با اسرار اعداد و حروف سر و کار داشتند و با ابزارهایی چون اسطرلاب آشنا بودند.

[72] ابن عسکر، محمد، ج1، ص45، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[73] ابن مریم، محمد، ج1، ص246، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[74] فتحی، محمد، ج1، ص51، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

[75] ابن خلدون، شفاءالسائل، ج1، ص53، بیروت، 1959م.

کرامت

داشتن کرامت نیز مهم‌ترین ملاک حقانیت صوفیه در میان عام مردم بود.
شرح حال بیش‌تر زاهدان این منطقه آکنده از کرامات متعددی است که امور خارق‌العاده‌ای همچون فراست، راه رفتن روی آب و شفا دادن به بیماران، تا ارتباط با اجنه و دعای مقبول برای نزول باران را شامل می‌شود.
افزون بر این، وجود این باور که پس از مرگ اولیای خدا، کرامات آنان همچنان دوام دارد، سبب گردید تا مزارهای صوفیه به زیارت‌گاه‌ها و محل‌هایی برای طلب حاجات تبدیل شوند. بسیاری از این مکان‌ها تا به امروز برپا هستند و زائران بی‌شماری دارند.

[76] فتحی، محمد، ج1، ص71، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

[77] قیروانی، ابو‌العرب، ج1، ص549، طبقات علماء افریقیه و تونس، همراه الطبقات الکبرای محیی‌الدین طعمی، بیروت، 1994م.

[78] ابن زیات، یوسف، ج1، ص119، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[79] ابن زیات، یوسف، ج1، ص206، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[80] ابن قنفذ، احمد، ج1، ص10، انس الفقیر و عز الحقیر، به کوشش محمد فاسی و آدلف فور، رباط، 1965م.

روایت‌های متعدد صوفیه از ملاقات با حضرت خضر یا رؤیت پیامبر (ص) در خواب را نیز باید از مقول کرامات به شمار آورد.
اهمیت این مکاشفات در پاورپوینت کامل تصوف مغرب چنان بود که به تدریج گونه‌ای ادبیات عرفانی خاص به نام «مرائی» شکل گرفت که در بر دارند شرح و تفصیل این‌گونه رویت‌ها بود.
برخی از کتاب‌های مرائی، همچون تحفه الرائی نوشت محمد بن عبدالله فراوسنی جنب تعلیمی داشت و به مریدان تدریس می‌شد.

[81] ابن زیات، یوسف، ج1، ص212، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[82] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص314، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[83] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص93-96، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

پیوند با تصوف اندلس

یکی از ویژگی‌های دیگر پاورپوینت کامل تصوف مغرب، پیوند نزدیک آن با تصوف اندلس است.
این رابطه از آن سبب بود که از یک سو صوفی اندلس برای بهره‌مندی از مشایخ مغرب، و یا مسافرت به شرق نیازمند گذر از این ناحیه بودند و از سوی دیگر، مدارس و مکاتب معتبری در اندلس وجود داشت که صوفی مغرب را به سوی خود می‌کشید.
از این‌روست که بسیاری از صوفیان همچون ابن عاشر (د 765ق)، مدت قابل توجهی را در هر دو ناحیه سپری نموده‌اند، چندان که انتساب صرف ایشان به اندلس یا مغرب ناممکن است.

[84] ابن عطاءالله اسکندری، لطائف المنن فی مناقب ابی‌العباس المرسی و شیخه ابی‌الحسن، ج1، ص75، همراه لطائف المنن والاخلاق، به کوشش عبدالحمید احمد حنفی، قاهره، 1974م.

[85] ابن قاضی، احمد، ج1، ص153، جذوه الاقتباس، رباط، 1973م.

با این همه، فزونی استادان اندلسی در مغرب، نشان از قوت تأثیر تصوف اندلس بر تصوف مغـرب دارد. از میـان ایشان، دو تن از مشـایخ، یکـی ابومدین (د 594ق) که شاگردان بسیاری تربیت کرد و در نزدیک ساختن فقه و تصوف مؤثر بود، و دیگری ابن عربی (د 638ق) را که برخی از صوفی مغرب همچون عفیف‌الدین تلمسانی (د 690ق) به شرح تعالیم وی پرداختند، می‌توان نام برد.

[86] ابن قاضی، احمد، ج1، ص403، جذوه الاقتباس، رباط، 1973م.

[87] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص441-442، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[88] مرزوقی، جمال‌الدین، ج1، ص17-18، تعلیقات بر تجرید التوحید نفری، الزهراء الاعلام العربی، 1414ق/1994م.

[89] فتحی، محمد، ج1، ص66-67، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

ارتباط تصوف و تفقه

رابط میان تصوف و تفقه نیز در مغرب قابل توجه است، زیرا همواره هم‌زیستی مطلوبی میان این دو جریان در مغرب برقرار بود.
این امر دو علت اساسی داشت: نخست گرایش محافظه‌کاران پاورپوینت کامل تصوف مغرب که تا حدی مرهون زهد خائفان آن بود، و دوم، اقتدار همه جانب فقه مالکی و پیوند نزدیک آن با دست‌گاه حکومت که چندان مجالی به رشد جریان‌های فکری دیگر نمی‌داد.
البته ساختار درونی تعالیم مالک بن انس را نیز نباید از نظر دور داشت، زیرا بنا بر فتوای او، بر هر عالمی لازم بود که تصوف بداند و بر هر صوفی واجب بود که فقه بخواند.
از همین‌رو، بسیاری از فقیهان مغرب با القاب زاهد و صوفی شهرت داشتند و برخی از صوفیه در زوایای خود به تدریس فقه و حدیث می‌پرداختند.

[90] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص479، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

[91] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص343، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[92] ابن زیات، یوسف، ج1، ص319، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[93] ابن عسکر، محمد، ج1، ص7، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[94] ابن ابی دینار، محمد، ج1، ص316، المؤنس، به کوشش محمد شمام، تونس، 1387ق/1967م.

[95] ابن فرحون، ابراهیم، ج2، ص23، الدیباج المذهب، به کوشش علی‌عمر، ریاض، مکتبه الثقافه الدینیه.

البته به‌جز فقه مالکی، جریانات معتزلی، شیعی، حنفی، خارجی و اشعری نیز در محیط فکری مغرب وجود داشت که اغلب در اقلیت بودند.

[96] گرونباوم، گوستاوفون، ج1، ص355، وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجم عباس آریان‌پور، تبریز، 1342ش.

تصوف شهری و قبیله‌ای

جامع مغرب از دو طبق شهرنشینان و قبایل تشکیل می‌شد و به موازات آن دو نوع تصوف شهری و قبیله‌ای نیز وجود داشت که در ادوار اولیه صورت قبیله‌ای شکل رایج‌تر آن بود، اما در دور متأخر با رشد زوایای شهری تعادلی نسبی میان آن‌ها برقرار گردید.
تأکید صوفی مغرب بر فقر و دوری از دنیا همراه با بی‌توجهی آنان به دولت‌مردان، منزلت اجتماعی والایی به ایشان می‌بخشید، به گونه‌ای که همواره مورد وثوق عام مردم ــ حتی غیرمسلمانان ــ بودند و در حل مشکلات میان قبایل و ایجاد وحدت عمومی نقش مهمی داشتند.

[97] گرونباوم، گوستاوفون، ج1، ص351-354، وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجم عباس آریان‌پور، تبریز، 1342ش.

[98] ضریف، محمد، ج1، ص113، مؤسسه الزوایا بالمغرب، رباط، 1992م.

[99] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص361، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[100] ابن زیات، یوسف، ج1، ص273، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

این محبوبیت موجب شد که حاکمان نیز صوفیان را محترم بدارند و جز در مواردی اندک، تقابل چشمگیری میان صوفیه و حکومت رخ ندهد.

[101] ابن قاضی، احمد، ج1، ص260، جذوه الاقتباس، رباط، 1973م.

[102] ابن عسکر، محمد، ج1، ص8، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

افزون بر آن، در برخی دوره‌های تاریخی، حکومت‌های مختلف کوشیدند تا از جریان تصوف برای مقابله با تفکرات مسیحی، نظامی کردن زوایا، حفظ وحدت ملی و... بهره جویند.

[103] ضریف، محمد، ج1، ص39، مؤسسه الزوایا بالمغرب، رباط، 1992م.

[104] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص266، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

[105] ژولیان، شارل آندره، ج1، ص25، افریقیا الشمالیه تسیر، القومیات الاسلامیه و السیاده الفرنسیه، ترجم منجی سلیم و دیگران، تونس، 1976م.

زنان عارف

وجود نام‌های بسیار زنان نیز در میان صوفی مغرب قابل توجه است و گویای وجه مردمی و عام تصوف این ناحیه است.
این زنان اغلب در زوایا تعلیم می‌یافتند و گاه به مراتب بالا می‌رسیدند و پس از مرگ، مزارشان به زیارت‌گاه تبدیل می‌شد.

[106] ابن زیات، یوسف، ج1، ص70، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[107] ابن زیات، یوسف، ج1، ص138، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[108] ابن عسکر، محمد، ج1، ص8، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[109] ابن عسکر، محمد، ج1، ص23، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

سده اول و دوم

زهاد

دربار پاورپوینت کامل تصوف مغرب در سده‌های 1 و 2ق اخبار چندانی در دست نیست، اما به نظر می‌رسد با آن‌که بسیاری از مردم مغرب تا سد 2ق اسلام آوردند، آگاهی عمیق و روشنی از دین اسلام نداشتند و از این‌رو، تصوف ایشان نیز در قالب زهد و ورع بود.
افزون بر این، بربرها بضاعت علمی چندانی نداشتند و بیش‌تر به صدق و اخلاص دینی مشهور بودند.
از زهاد این سده، می‌توان به عبدالرحمان ابن زیاد انعم (د 161ق) اشاره کرد که مدتی مصاحب سفیان ثوری بوده است.

[110] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص247، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[111] گرونباوم، گوستاوفون، ج1، ص350، وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجم عباس آریان‌پور، تبریز، 1342ش.

[112] جعیط، هشام، ج1، ص168، تأسیس الغرب الاسلامی، بیروت، 2004م.

آمیختگی با خوارج

تنها ویژگی مهم پاورپوینت کامل تصوف مغرب در این دوره، آمیختگی آن با جریان‌هایی از خوارج صُفریه و اباضیه است.
این خوارج که به‌طور سنتی دیدگاهی غیرعرفانی داشتند، از اواخر سد نخست هجری به مغرب آمدند، با قبایل بربر پیوندهای محکمی برقرار کردند و در این منطقه حکومتی دیرپا ایجاد نمودند.
مصداق بارز تعامل ایشان با پاورپوینت کامل تصوف مغرب را می‌توان در ظهور صوفیانی زاهد در میان فقیهانی اباضی، و محوری شدن آموز امر به معروف و نهی از منکر در میان صوفیه دید.

[113] جعیط، هشام، ج1، ص175-176، تأسیس الغرب الاسلامی، بیروت، 2004م.

[114] درجینی، احمد، ج1، ص11-13، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، بیروت، 1974م.

[115] ابن عسکر، محمد، ج1، ص6، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[116] ابن عسکر، محمد، ج1، ص8، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[117] ابن عسکر، محمد، ج1، ص47، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

سده‌های سوم و چهارم

سده‌های 3 و 4ق در مغرب، دوران روی کار آمدن دولت‌های اغالبه، رستمیون و فاطمیان بود.

گرایش‌های موعودباورانه

گزارش‌های ابن خلدون حاکی از آن است که به‌ویژه در زمان فاطمیان گرایش‌های موعودباورانه به شدت در مغرب رواج داشت.
جالب توجه آن‌که این اندیشه ــ که از جملـه ویژگی‌های مهـم تصوف مغـرب به شمـار می‌رود ــ در دوره‌های پیش از اسلام نیز در میان بربرهای بومی پیشینه‌ای طولانی، و مدعیان فراوان داشت.
این جریان با ورود عقاید شیعی که در اواخر سد 2ق برخی از شاگردان امام صادق (ع) با خود به آن‌جا آوردند، شدت گرفت.

[118] ابن خلدون، مقدمه، ج1، ص659-663، ترجم محمدپروین گنابادی، تهران، 1336ش.

[119] عبدالحمید، سعد زغلول، ج2، ص21، تاریخ المغرب العربی، اسکندریه، 1979م.

[120] بن عربی، صدیق، ج1، ص17، المغرب، دارالغرب الاسلامی، 1984م.

[121] زبیب، نجیب، ج1، ص114، دوله التشیع فی بلاد المغرب، بیروت، 1993م.

[122] زبیب، نجیب، ج1، ص120، دوله التشیع فی بلاد المغرب، بیروت، 1993م.

شرفاء

افـزون بر این، سادات حسنی ــ معروف به شرفاء ــ همواره نزد عام مردم بسیار گرامی بودند و قطعاً یکی از دلایل محبوبیت صوفیه نیز همین وجه انتساب مشایخ بزرگ ایشان به خاندان پیامبر (ص) بود.
این گرایش در سده‌های بعد نیز ادامه یافت، چندان‌که اغلب سلسله‌های مهم همچون سنوسیه، جزولیه، درقاویه، کتانیه و تیجانیه به یکی از اهل بیت (ع) ختم می‌گردید و گاه مشایخ آن‌ها با تکیه بر چنین جای‌گاهی خود را خاتم الاولیاء می‌دانستند.

[123] طعمی، محیی‌الدین، ج1، ص202، طبقات الشاذلیه الکبری، بیروت، 1996م.

[124] ضریف، محمد، ج1، ص91، مؤسسه الزوایا بالمغرب، رباط، 1992م.

[125] خلیفه، ادریس، ج1، ص329، الحرکه العلمیه و الثقافیه بتطوان من الحمایه الی الاستقلال، مغرب، 1994م.

[126] ابن مریم، محمد، ج1، ص164، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[127] گرونباوم، گوستاوفون، ج1، ص354، وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجم عباس آریان‌پور، تبریز، 1342ش.

با این همه، این گرایش‌ها به مفهوم موافقت رسمی حکومت با مذهب شیعه نبود و برخی دولت‌ها، همچون موحدون که با بهره‌گیری از تعالیم مهدوی بر سرکار آمدند، مخالف امامیه و اسماعیلیه بودند.

[128] عمار، علی‌سالم، ج1، ص45، ابوالحسن شاذلی، قاهره، 1951م.

نگارش تذکره‌ها

یکی از آثار مهم این دوره تذکره‌ای با عنوان طبقات علماء مغرب، نوشت ابوعرب قیروانی (د 333ق) بود که نشان‌دهند وجود پرشمار صوفیه در سده‌های 3 و 4ق است. به نظر می‌رسد که تاریخ تألیف این اثر به مراتب زودتر از کتاب طبقات الصوفی سلمی در مشرق باشد.
از صوفیان این دوره نیز می‌توان به ابوالحسن علی (324ق) و ابوعبدالله نِفَّری (د 354ق) اشاره نمود.

[129] قیروانی، ابو‌العرب، ج1، ص546-551، طبقات علماء افریقیه و تونس، همراه الطبقات الکبرای محیی‌الدین طعمی، بیروت، 1994م.

[130] مرزوقی، جمال‌الدین، ج1، ص17-22، تعلیقات بر تجرید التوحید نفری، الزهراء الاعلام العربی، 1414ق/1994م.

[131] مرزوقی، جمال‌الدین، ج1، ص25، تعلیقات بر تجرید التوحید نفری، الزهراء الاعلام العربی، 1414ق/1994م.

سده‌های پنجم و ششم

سد 5ق/11م را باید سرآغاز شکل‌گیری زوایا و تحول مکاتب عرفانی در پاورپوینت کامل تصوف مغرب به شمار آورد.

نخستین حلقه رسمی

نخستین حلق رسمی این دوره را عالمی به نام ابوعبدالله محمد بن بکر در حدود سال 409ق بنا نهاد.
پیروان این مکتب لباس سفید می‌پوشیدند و مجالس درس و وعظ آن‌ها در درون غاری برگذار می‌شد و اعراض از دنیا و مناجات‌های شبانه از اصول ایشان بود.

[132] درجینی، احمد، ج1، ص167، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، بیروت، 1974م.

[133] درجینی، احمد، ج1، ص170، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، بیروت، 1974م.

[134] درجینی، احمد، ج1، ص171، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، بیروت، 1974م.

[135] درجینی، احمد، ج1، ص182، طبقات المشایخ بالمغرب، به کوشش ابراهیم طلای، بیروت، 1974م.

تشکیل دولت مرابطون و موحدون

روی کار آمدن دولت مرابطون در نیم این سده و اهتمام آنان به ساخت زوایا را نیز باید در گسترش مکاتب تصوف دخیل دانست، روندی که در سد 6ق و در دوران حکومت موحدون هم ادامه یافت.
خلیف اول موحدون، یعنی ابن تومرت (د 524ق) که با ادعای مهدویت بر جای مرابطون نشست، مدتی از مجالس درس غزالی بهره برده بود و خود با ساخت مدارس و مساجد بسیار، فضای فرهنگی مناسبی را برای شکوفایی تصوف ایجاد کرد.
افزایش قابل توجه سطح دانش صوفیه، نشان از کارکرد کیفی زوایای این دوره دارد و عارفان پرشماری که ابن زیات در کتاب التشوف خویش نام می‌برد، نیز گویای رشد کمی تصوف در این دوره است.

[136] بن عربی، صدیق، ج1، ص17، المغرب، دارالغرب الاسلامی، 1984م.

[137] سایح، حسن، ج1، ص79، الحضاره المغربیه، البدایه و الاستمرار، رباط، 2000م.

[138] سایح، حسن، ج1، ص137، الحضاره المغربیه، البدایه و الاستمرار، رباط، 2000م.

[139] ابن ابی زرع، علی، ج1، ص172، الانیس المطرب، رباط، 1972م.

[140] ابن ابی زرع، علی، ج1، ص176، الانیس المطرب، رباط، 1972م.

[141] موسی، عزالدین عمر، ج1، ص53-54، دولت موحدون در غرب جهان اسلام، ترجم صادق خورشا، قم، 1381ش.

صوفیان صاحب مکتب

از صوفیان صاحب مکتب این دوره می‌توان علی بن اسماعیل حرزهم (د 559ق) را نام برد که فقیه و مفسری اهل فاس بود و سلسل تصوف او به غزالی می‌رسید.
وی گرایش‌های ملامتی داشت و زاویه‌ای بر اساس تعالیم حارث محاسبی بنا نهاد. مکتب حرزیه بعدها به مصر و اندلس گسترش یافت.

[142] ابن عیشون، محمد، ج1، ص58، الروض العطر الانفاس، به کوشش زهرا نظام، رباط، 1997م.

[143] ابن زیات، یوسف، ج1، ص148، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[144] ابن زیات، یوسف، ج1، ص319، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[145] ضریف، محمد، ج1، ص36-38، مؤسسه الزوایا بالمغرب، رباط، 1992م.

صوفی دیگر این دوره، علی بن خلف بن غالب (د 568ق)، در اصل اهل اندلس و از شاگردان ابن عریف بود و مکتب سلوکی غالبیه را به وجود آورد. وی تألیفات متعددی داشت و در شهر کتامه زاویه‌ای بنا کرد که مجلس درس و حدیث نیز در آن برقرار بود.
مکتب غالبیه پس از وی توسط عبدالجلیل قصری (د 606ق) تداوم یافت.

[146] مغراوی، محمد، ج1، ص77-82، مدینه القصر الکبیر، الذاکره و الحاضره، سلا، 2000م.

[147] ابن زیات، یوسف، ج1، ص211، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

ابوعبدالله امغار، ابوشعیب ساریه، ابوالعباس سبتی و ابویعقوب صنهاجی نیز از صوفیان صاحب‌نامی بودند که در اواخر دور مرابطون، مکتب شعیبی امغاریه را ایجاد نمودند.

[148] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص271-273، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[149] ابن زیات، یوسف، ج1، ص190-192، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

[150] فتحی، محمد، ج1، ص13، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

یکی از شاگردان ابوشعیب، ابویعزی یلنور (بوعزه) (د 572ق) بود که مکتبی مبتنی بر ریاضت بنیان گذاشت. مکتب یعزاویه ظاهراً نخستین مکتبی بود که صورت طریقه به خود گرفت و تا حدود سال 761ق نیز فعال بود. ظاهراً به همین سبب است که بوعزه را پدر پاورپوینت کامل تصوف مغرب می‌دانند.
از مریدان او می‌توان ابوعبدالله هواری و ابومدین (د 594 ق) را نام برد.

[151] فتحی، محمد، ج1، ص195، السعاده الابدیه، دارالبیضاء، دارالطباعه الحدیثه.

[152] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص287، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[153] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص297، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

ابومدین نزد شیوخ دیگری همچون ابوعبدالله دقّاق و علی بن اسماعیل حرزهم نیز به سلوک پرداخت. ابن عربی او را زبان پاورپوینت کامل تصوف مغرب می‌دانست، زیرا مواعظ او همواره سرمشق سلوک در مغرب به شمار می‌آمد. طریق مدینیه با کوشش‌های شاگردان پرشمار او تا سرزمین مصر نیز گسترش یافت.

[154] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص333-335، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[155] عمار، علی‌سالم، ج1، ص49، ابوالحسن شاذلی، قاهره، 1951م.

[156] ابن قنفذ، احمد، ج1، ص13، انس الفقیر و عز الحقیر، به کوشش محمد فاسی و آدلف فور، رباط، 1965م.

[157] ابن زیات، یوسف، ج1، ص135، التشوف الی رجال التصوف، به کوشش آدلف فور، رباط، 1958م.

ارتباط نزدیک ابومدین با عبدالقادر گیلانی (د 561ق) همچنین موجب راه یافتن طریق قادریه به مغرب گشت. وجود مزاری منتسب به گیلانی در شهر بجایـه ــ یعنی محل فعالیت ابومدیـن ــ نیز این نظر را تأیید می‌کند.
طریق قادریه از معدود طریقه‌های غیربومی مغرب است که فعالیت آن در قالب طریقه‌هایی چون فاضلیه تا زمان حاضر ادامه دارد. این طریقه در ترویج موسیقی و سماع در مغرب نقش مهمی داشته است.

[158] خلیفه، ادریس، ج1، ص322، الحرکه العلمیه و الثقافیه بتطوان من الحمایه الی الاستقلال، مغرب، 1994م.

[159] خلیفه، ادریس، ج1، ص327، الحرکه العلمیه و الثقافیه بتطوان من الحمایه الی الاستقلال، مغرب، 1994م.

[160] سعدالله، ابوالقاسم، ج1، ص521، تاریخ الجزائر الثقافی، الجزائر، 1985م.

سده هفتم

سد 7ق/13م مصادف با دور حکمرانی دولت‌های مرینی و بنی حماد بر بخش‌هایی از مغرب و اندلس بود و توجه ویژ این دولت‌ها به تصوف موجب تداوم فعالیت‌های صوفیان و شکل‌گیری طریقه‌ها گردید.

طریقه‌ها

در این دوره ابوالحسن شاذلی (د 656ق) و مریدانش طریق شاذلیه را در نزدیکی قیروان به وجود آوردند که تا زمان حاضر مهم‌ترین سلسل پاورپوینت کامل تصوف مغرب به شمار می‌رود.
نسب شاذلی به امام حسن و امام حسین (ع) می‌رسید و او خود از شاگردان عبدالسلام ابن مشیش (د 622ق) بود و سفرهایی نیز به مشرق داشت و تصوفی متعادل و به دور از زهد مفرط را ترویج می‌نمود.

[161] بن عربی، صدیق، ج1، ص18، المغرب، دارالغرب الاسلامی، 1984م.

[162] عویس، عبدالحلیم، ج1، ص257، دوله بنی حماد، بیروت، 1980م.

[163] عمار، علی‌سالم، ج1، ص30، ابوالحسن شاذلی، قاهره، 1951م.

[164] عمار، علی‌سالم، ج1، ص80-81، ابوالحسن شاذلی، قاهره، 1951م.

[165] خلیفه، ادریس، ج1، ص308، الحرکه العلمیه و الثقافیه بتطوان من الحمایه الی الاستقلال، مغرب، 1994م.

ابوالعباس مرسی (د 686ق) و ابن عطاء الله اسکندری (د 709ق) دو جانشینی بودند که بعد از شاذلی میراث مکتوب او را جمع‌آوری و تدوین کردند و طریق شاذلیه را در مغرب و مصر گسترش دادند.
یحیی بن عمر بن حاحی و عبدالرحمان حزمیری نیز به ترتیب در جنوب غربی مراکش و اغمات طریقه‌های حیحیه و حزمیریه (اغماتی) را بنا نهادند.

[166] غنیمی تفتازانی، ابوالوفا، ج1، ص59-60، ابن عطاء الله الاسکندری و تصوفه، قاهره، 1969م.

[167] طعمی، محیی‌الدین، ج1، ص114، طبقات الشاذلیه الکبری، بیروت، 1996م.

[168] ابن عطاءالله اسکندری، لطائف المنن فی مناقب ابی‌العباس المرسی و شیخه ابی‌الحسن، ج1، ص99، همراه لطائف المنن والاخلاق، به کوشش عبدالحمید احمد حنفی، قاهره، 1974م.

[169] فاسی، علال، ج1، ص82، التصوف الاسلامی فی المغرب، به کوشش عبدالرحمان بن عربی حریشی، رباط، 1998م.

شکوفایی شعر تصوف

در دور مرینی، تأسیس مدارس متعدد فضای فرهنگی مناسبی را پدید آورد که شعر تصوف نیز در آن شکوفا شد.
ادبیات منظوم از ابتدا میان صوفی مغرب جای‌گاه خاصی را داشت و گون غالب آن، اشعاری در مدح پیامبر (ص) بود.
این سبک بعدها توسعه یافت و همراه با رشد طریقه‌ها و توجه آن‌ها به سماع، گونه‌ای خمریه نیز رایج گردید که در مجالس سماع خوانده می‌شد و در اشعار شاعران صوفی مشهوری چون ابوالعباس جراوی (د 609ق) به اوج خود رسید.

[170] خلیفه، ادریس، ج1، ص309-310، الحرکه العلمیه و الثقافیه بتطوان من الحمایه الی الاستقلال، مغرب، 1994م.

[171] محمود، عبدالحلیم، ج1، ص278، المدرسه الشاذلیه الحدیثه و امامها ابوالحسن الشاذلی، قاهره، دارالکتب الحدیثه.

[172] ابن عسکر، محمد، ج1، ص66، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

[173] حجی، محمد، ج1، ص47، الزاویه الدلائیه، رباط، 1964م.

[174] غرمینی، عبدالسلام، ج1، ص451، المدارس الصوفیه المغربیه و الاندلسیه فی القرن السادس الهجری، مغرب، 2000م.

[175] موسی، عزالدین عمر، ج1، ص55، دولت موحدون در غرب جهان اسلام، ترجم صادق خورشا، قم، 1381ش.

سده هشتم

پاورپوینت کامل تصوف مغرب در سد 8 ق/14م نیز پویایی خود را حفظ کرد.

مکاتب

ابن قنفذ (د 810 ق) در گزارشی از طریقه‌ها و مکاتب این دوره، 6 حلق مختلف را نام می‌برد که این‌هاست: شعیبیون، صنهاجیون، ماجریون، حجاج، حاحیون و غماتیون.

[176] ابن قنفذ، احمد، ج1، ص64-69، انس الفقیر و عز الحقیر، به کوشش محمد فاسی و آدلف فور، رباط، 1965م.

صوفیان

از صوفیان این سده، افرادی چون محمد بن احمد فرح و ابوالحسن مراکشی شهرت بسیار داشتند و ویژگی مشترک اغلب ایشان، ارتباط با مشاهیر تصوف اندلس بود.
نکت دیگر آن‌که در این دوره با عقب‌نشینی مسلمانان در جنگ‌های صلیبی، بخش عمده‌ای از میراث عرفانی اندلس توسط صوفیانی چون ابن دهاق و ابن سبعین به شمال افریقا منتقل شد و تحول علمی بزرگی را در پاورپوینت کامل تصوف مغرب موجب گردید که نشانه‌های آن را می‌توان در تألیفات متعدد عرفانی سده‌های 7 و 8 ق یافت.

[177] ابن فرحون، ابراهیم، ج2، ص287، الدیباج المذهب، به کوشش علی‌عمر، ریاض، مکتبه الثقافه الدینیه.

[178] ابن قاضی، احمد، ج1، ص90، جذوه الاقتباس، رباط، 1973م.

[179] غنیمی تفتازانی، ابوالوفا، ج1، ص56، ابن عطاء الله الاسکندری و تصوفه، قاهره، 1969م.

سده نهم

در سد 9ق/15م وجود زوایای مختلفی که در آن‌ها مریدان پیوسته به مطالع کتب عرفانی مشغول بودند، بقای تصوف را تضمین نمود.

جزولیه

در همین دوره محمد بن سلیمان جزولی (د 870 ق) طریقه‌ای به نام جزولیه را به وجود آورد که با تأثیر پذیرفتن از فضای جنگ‌های صلیبی، بر آموزه‌های جهادی و عرفانی تأکید می‌کرد و یکی از مریدان او یعنی عبدالله بن مبارک نیز پس از وی طریق مبارکیه را در سوس به راه انداخت.

[180] جیلانی، عبدالرحمان، ج3، ص255، تاریخ الجزائر العام، بیروت، 1983م.

[181] باباتنبکتی، احمد، ج2، ص225، نیل الابتهاج، همراه الطبقات الکبرای محیی‌الدین طعمی، بیروت، 1994م.

[182] گرونباوم، گوستاوفون، ج1، ص354، وحدت و تنوع در تمدن اسلامی، ترجم عباس آریان‌پور، تبریز، 1342ش.

[183] حجی، محمد، ج2، ص483، جولات التاریخیه، بیروت، 1995م.

[184] ابن عسکر، محمد، ج1، ص5، دوحه الناشر، به کوشش محمد حجی، رباط، 1977م.

زیانیه

در این دوره شیخ عبدالرحمان بن ابی زیان (د 800 ق) نیز طریق زیانیه را بنیان گذاشت که شاخه‌ای از شاذلیه به شمار می‌آید.
از دیگر صوفیان مشهور این سده می‌توان به محمد بن یوسف سنوسی (د 895 ق)، از مریدان حسن بن مخلوف مزیلی، و احمد زروق فاسی اشاره کرد.

[185] جیلانی، عبدالرحمان، ج3، ص252، تاریخ الجزائر العام، بیروت، 1983م.

[186] ابن مریم، محمد، ج1، ص41، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[187] ابن مریم، محمد، ج1، ص45، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[188] ابن مریم، محمد، ج1، ص74، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[189] ابن مریم، محمد، ج1، ص237، البستان فی ذکر الاولیاء والعلماء بتلمسان، الجزیره، 1326ق/1908م.

[190] بن عربی، صدیق، ج1، ص19، المغرب، دارالغرب الاسلامی، 1984م.

[191] حفناوی، ابو‌القاسم، ج1، ص179، تعریف الخلف برجال السلف، بیروت، 1985م.

[192] طعمی، محیی‌الدین، ج1، ص202، طبقات الشاذلیه الکبری، بیروت، 1996م.

سده دهم

با نفوذ دولت عثمانی در سد 10ق پاورپوینت کامل تصوف مغرب دچار تحولات اساسی گردید.

نفوذ دولت عثمانی

صوفیان ترک که بیش‌تر از بکت