توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل تصوف در صفويه دارای 102 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل تصوف در صفويه،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل تصوف در صفويه :

پاورپوینت کامل تصوف در صفويه

قبل از دوره صفویه ، تصوف دچار دگرگونی شده بود؛ هم‌چنین تشیع در میان آن‌ها رواج یافته بود. در ضمن تصوف قبل از صفویه انسجام خاصی یافته بود.
وقتی دوره صفویه فرا رسید (ح 906ـ 1135) تصوف وضع پیچیده‌ای یافت.

فهرست مندرجات

1 - سلسله صوفی صفویه
1.1 - شیخ صفی‌الدین
1.2 - شیخ صدرالدین
1.3 - شاه اسماعیل
1.4 - صوفی اعظم
2 - ارتباط تصوف و تشیع
2.1 - زمینه رشد تشیع
2.2 - نهضت‌های صوفی شیعی
3 - رونق تصوف
4 - اسباب افول تصوف در ایران
5 - اسباب انقراض صفویه
6 - صوفیان حقیقی
6.1 - هجرت یا انزجار از اوضاع
6.2 - میرداماد
6.3 - میرفندرسکی
6.4 - ملاصدرا
6.5 - فیض کاشانی
6.6 - لاهیجی
6.7 - قاضی سعید قمی
6.8 - شیخ بهایی
6.9 - محمدتقی مجلسی
6.10 - محمدباقر مجلسی
7 - کتمان ارتباط با سلاسل رایج
8 - مخالفت برخی علما با صوفیه
9 - کتب رد تصوف
10 - اصطلاح عرفان
11 - فهرست منابع
12 - پانویس
13 - منبع

سلسله صوفی صفویه

صفویه خود در اصل سلسله‌ای صوفی و منسوب به شیخ صفی‌الدین اسحاق اردبیلی (متوفی 735) بود.

شیخ صفی‌الدین

شیخ صفی‌الدین از مشایخ مشهور صوفیه در دوران الجایتو و ابوسعید ایلخانی ، و بنا بر کتاب صفوه الصفا

[1] ابن بزاز، صفوه الصفا، ج1، ص70، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تبریز 1373 ش.

مرید شیخ زاهد گیلانی (متوفی 700) و نیز داماد او بود.
نفوذ معنوی صفی‌الدین اردبیلی در 35 سال دوره ارشادش بسیار زیاد بود و چون مغولان به او ارادتی تمام داشتند، وی بسیاری از آنان را از آزار رساندن به مردم باز می‌داشت.

[2] حمداللّه مستوفی، تاریخ گزیده، ج1، ص675.

پس از مرگ شیخ نیز اولاد و احفاد او در سلسله صفویه به مقام ارشاد رسیدند.

شیخ صدرالدین

شیخ صدرالدین ، فرزند شیخ صفی‌الدین، خانقاه بزرگ و مجللی در اردبیل ، در کنار مزار پدرش، ساخت که محل استقرار مریدانش شد.

[3] غلامرضا طباطبائی مجد، دردِ طلب: زندگانی شیخ صفی الدین اردبیلی، ج1، ص26، تبریز 1376 ش.

شاه اسماعیل

ششمین نواده شیخ صفی‌الدین، شاه اسماعیل ( مؤسس حکومت صفوی ) بود که در عین حال جانشین معنوی شیخ صفی‌الدین نیز محسوب می‌گردید؛ ازین‌رو، لشکریان صفوی که مؤسس این سلسله را مرشد خود می‌دانستند، به نیروی ارادت معنوی شمشیر زدند و همین امر از لوازم اصلی استقرار حکومت صفوی (وسیع‌ترین حکومت واحد ایرانی پس از ساسانیان) شد.

صوفی اعظم

سلاطین صفوی نیز مانند شاه اسماعیل با عناوینی چون « صوفی اعظم » یا « مرشد کامل » خوانده می‌شدند.

[4] احمد تمیم داری، عرفان و ادب در عصر صفوی، ج1، ص58 ـ63، تهران 1372ـ1373 ش.

ارتباط تصوف و تشیع

زمینه رشد تشیع

گفته می‌شود که یکی از شواهد تاریخی ارتباط تصوف و تشیع این است که چون صفویه صوفی‌مسلک به قدرت رسیدند، تشیع را ــ که عمدتاً تصوف زمینه رشد آن را در ایران ، بخصوص از اوایل قرن هفتم، فراهم آورده بود ــ مذهب رسمی اعلام کردند.

نهضت‌های صوفی شیعی

قبل از صفویه نیز دیگر نهضت‌های صوفیه، مثل سربداران و حروفیه و نوربخشیه و مشعشعیان ، همگی شیعی‌مذهب بودند.

رونق تصوف

در دوره صفویه مذهب تصوف نزد ایرانیان آن‌چنان شهرت و رواج داشت که به تعبیر بَحرانی

[5] یوسف بن احمد بحرانی، لله البحرین، ج1، ص121ـ122، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم (بی تا).

طایفه عجم میل فراوان به آن داشتند و در تمایل به آن مبالغه می‌کردند.

اسباب افول تصوف در ایران

در شرائطی که تصوف در ایران رونق و رواج بسیاری یافته بود، به چند علت، اسباب افول آن در ایران فراهم شد:
1) مفاسد اخلاقی میان صوفیان قزلباش و خودسری آن‌ها که سبب شده بود خطری برای حکومت محسوب شوند؛
2) کثرت جماعت قلندران و درویشان لاابالی که غالباً از هند می‌آمدند و چون با سلسله‌های رسمی ارتباط نداشتند به آن‌ها درویشان بی‌شرع می‌گفتند؛
3) انحصارطلبی صوفیان صفویه که در ذم و طرد دیگر سلسله‌های صوفی می‌کوشیدند؛
4) نفوذ علما و فقهای مخالف تصوف.

[6] خوانساری، ج4، ص362ـ363.

[7] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص201، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

[8] عبدالحسین زرین کوب، دنباله جستجو در تصوف ایران، ج1، ص244، تهران 1362 ش،.

اسباب انقراض صفویه

تفرقه میان سران قزلباش در کسب قدرت نیز موجب تضعیف حکومت و از اسباب عمده انقراض صفویه گردید، تا بدان حد که وقتی دوره پادشاهی به شاه عباس رسید دیگر از قدرت قزلباشان صوفی ، و‌ به‌طور کلی تصوف، چندان چیزی باقی نمانده بود.

[9] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص202، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

ابن کربلائی ، مورخ صوفی که در قرن دهم می‌زیست و تذکره‌اش از مهم‌ترین آثار در این دوره است، از زاویه معمور یکی از مشایخ صوفیه در حوالی تبریز سخن رانده و گفته است که اکنون درویشی آن‌جا نیست، بلکه هیچ جا نیست.

[10] ابن کربلائی، روضات الجنان و جنات الجنان، ج2، ص75، چاپ جعفر سلطان القرائی، تهران 1344ـ1349 ش.

صوفیان حقیقی

در این زمان که تصوف، افول کرده بود، کسانی که به تصوف حقیقی تعلق خاطر داشتند و از اوضاع زمانه خود می‌نالیدند، فراوان بودند.

هجرت یا انزجار از اوضاع

اینان یا از ایران هجرت کردند و بسیاری، مثل نعمت اللهیه، به هندوستان رفتند یا این‌که در ایران ماندند و در تألیفاتشان انزجار و تبرای خود را از تصوف مرسوم زمانه ابراز کردند و نیز در دفاع از تصوفی که آن را حقیقی و منافی با شرع نمی‌دانستند، کوشیدند.

[11] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص105، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

[12] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص204ـ205، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

[13] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص208، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

میرداماد

از جمله در میان اکثر قریب به اتفاق حکما و فلاسفه این عصر، مثل میرداماد ، تعلقات صوفیانه به عیان دیده می‌شد، بخصوص از طریق حکمت اشراق که میرداماد از مفسرانش بود.

میرفندرسکی

میرزا ابوالقاسم فندرسکی مشهور به میرفندرسکی (متوفی 1050)، که از حکمای عصر بود، نیز زندگی زاهدانه داشت و از او کراماتی نقل شده است.
وی اهل سیر و سفر بود و بارها به هند سفر کرد و بخشی از زندگی طریقتی خود را در مجالست با عارفان هند به سر برد.
میرفندرسکی به سبب تألیف شرح مفصّل فارسی بر کتاب جوگ باشست و قصیده‌ای عرفانی که بارها شرح و تفسیر شد، مشهور است.

ملاصدرا

بزرگ‌ترین فیلسوف دوره صفوی ملاصدراست که در عمده آرا و آثار حکْمی و فلسفی‌اش سیطره جنبه‌های صوفیانه و استشهاد به مشایخ بزرگ صوفیه و تجلیل و تعظیم آنان در کنار تعالیم امامان شیعه کاملاً مشهود است، چنان‌که مفصّل‌ترین و مشهورترین کتابش، اسفار ، را مطابق با اسفار اربعه سلوک نوشته است.
بسیاری از مفاهیم صوفیانه، مثل وحدت وجود یا علم حضوری ، در آثار وی تفسیر فلسفی شده و مبرهن گردیده است.

[14] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص206، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

[15] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص215 ـ 216، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

[16] ج 5، بخش 14: نقد تصوف، ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

وی در رساله‌ای موسوم به سه اصل، که ظاهراً تنها اثر بر جای مانده از او به زبان فارسی است، ضمن گلایه از فقهای متشرع و متکلمان عصر که ذمّ تصوف می‌کنند، در مقام دفاع از تصوف حقیقی بر آمده و ایمان را از دیدگاه صوفیه تعریف کرده است.

[17] محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، ج1، ص63ـ72، رساله سه اصل، چاپ محمد خواجوی، تهران 1376 ش.

[18] محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی، ج1، ص91، رساله سه اصل، چاپ محمد خواجوی، تهران 1376 ش.

ظاهراً سبب این‌که وی رساله سه اصل را به زبان فارسی نوشت، این بود که مخاطبانش عموم مردم بودند و او می‌خواست آنان را متنبه به حقیقت تصوف کند.

فیض کاشانی

فیض کاشانی شاگرد و داماد ملاصدرا و مرید شیخ بهائی و صاحب آثار بسیار، از تفسیر قرآن تا علم کلام و حدیث و فقه و عرفان و تصوف، است.
وی در بعضی آثار، از جمله در المحاکمه ، از صوفی‌نمایان و همچنین علمای جاهلی، که در آزار صوفیه حقیقی می‌کوشند، انتقاد نموده و در آثار دیگری، مثل شرح صدر ، از تصوف حقیقی و سیر و سلوک دفاع کرده و علم تصوف را گوهر دانش و میراث انبیا خوانده است.

[19] محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، ده رساله محقق بزرگ فیض کاشانی، ج1، ص48ـ49، چاپ رسول جعفریان: شرح صدر، اصفهان 1371 ش.

[20] ج 5، بخش 14: نقد تصوف، ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

به نظر فیض کاشانی در رساله الحق المبین ، تفقه در دین عبارت است از تحصیل بصیرتی که مرجعش عقل نیست بلکه قلب سلیم است.

[21] محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی، رساله الحق المبین فی تحقیق کیفیه التفقه فی الدین، ج1، ص2، چاپ جلال الدین محدث ارموی، (تهران) 1349 ش.

وی کتاب المحجه البیضاء را در تهذیب احیاء علوم‌الدین غزالی نوشت.
فیض کاشانی شعر نیز می‌سروده، اشعار لطیفی با مضامین صوفیانه و عاشقانه از او بر جا مانده است.
وی نیز، به سبب اظهار تمایل به تصوف، مورد شماتت و مخالفت فقیه قرن سیزدهم، شیخ یوسف بحرانی ، قرار گرفت.

[22] یوسف بن احمد بحرانی، لله البحرین، ج1، ص121ـ122، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم (بی تا).

شاگردِ فقیهِ فیض، سیدنعمت اللّه جزائری در مقام دفاع از او بر آمد و انتساب وی را به صوفیه نفی کرد (اِنّها فریهٌ بِلافریهٍ).

[23] خوانساری، ج6، ص94.

[24] ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، ج5، بخش 1، ص215ـ216، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

لاهیجی

دو تن دیگر از هم‌مشربان و معاصران فیض کاشانی ملاعبدالرزاق لاهیجی و قاضی سعید قمی هستند.
لاهیجی داماد دیگر ملاصدرا و ملقب به فیاض (متوفی ح1072) است که بیش‌تر به واسطه کتاب‌هایش در علم کلام شیعی ، مثل شوارق‌الالهام و سرمایه ایمان و گوهر مراد ، مشهور است.

[25] خوانساری، ج4، ص9ـ11.

[26] عبدالحسین زرین کوب، دنباله جستجو در تصوف ایران، ج1، ص251ـ254، تهران 1362 ش،.

وی در مقدمه کتاب گوهر مراد

[27] عبدالرزاق بن علی لاهیجی، گزیده گوهرمراد، ج1، ص11ـ12، چاپ صمد موحد، تهران 1364 ش.

راه خدا را به راه ظاهر و راه باطن تقسیم کرده و گفته است که بعثت انبیا برای ارشاد راه باطن است که با آن به خدا می‌توان رسید نه راه ظاهر که با آن خدا را فقط می‌توان دانست.
وی شرح داده که مقصود محققان صوفیه از دعوی وحدت وجود و مرتبه فنا نیز همین است.
در خاتمه همین کتاب نیز در عین حال که آداب رایج صوفیان زمانه را نادرست خوانده، طریقه محققین از علمای شریعت را، که به نظر او همان صوفیه و عرفا هستند، خواه مسمّا به این نام باشند خواه نباشند، شرح داده و گفته است که مرتبه عرفان بالاترین مراتب است.

[28] عبدالرزاق بن علی لاهیجی، گزیده گوهرمراد، ج1، ص363، چاپ صمد موحد، تهران 1364 ش.

[29] عبدالرزاق بن علی لاهیجی، گزیده گوهرمراد، ج1، ص368، چاپ صمد موحد، تهران 1364 ش.

قاضی سعید قمی

قاضی سعید قمی (متوفی 1103)، شاگرد مشهور فیض کاشانی، و بنا بر بعضی اقوال شاگرد لاهیجی،

[30] خوانساری، ج4، ص10.

بیش از استادش دارای تمایلات صوفیانه بود.
شروح عرفانی وی بر احادیث معصومین (مثل کتاب اربعین یا شرح سه جلدی بر توحید شیخ صدوق یا مطالبی که در کتاب اسرارالعبادات آورده) در جهت نشان دادن بُعد عرفانی احادیث منقول از معصومین علیهم‌السلام است.

[31] محمد سعید بن محمد مفید قاضی سعید قمی، اسرارالعبادات و حقیقه الصّلوه، ج1، صکو ـ مط، چاپ محمدباقر سبزواری، تهران 1339 ش.

وضع برخی علما و فقها نیز که گرایش به تصوف داشتند، به همین منوال بود.

شیخ بهایی

بهاءالدین عاملی ، مشهور به شیخ بهایی (متوفی 1030)، استاد بسیاری از حکما و فقها و بزرگان عصر بود.
او و پدرش که از فقهای بزرگ این دوره بودند و حتی خود او چندی منصب شیخ‌الاسلامی اصفهان را عهده‌دار گردید، به تصوف گرایش داشت (بهاءالدین عاملی).

محمدتقی مجلسی

محمدتقی مجلسی ، فقیه نامور همین عصر (متوفی 1070)، از شاگردان وی بود و مطابق قول فرزندش

[32] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، اجوبه، در محمدتقی بن مقصود علی مجلسی، رساله تشویق السالکین، (تهران) 1375 ش.

[33] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، اجوبه، ج1، ص35، در محمدتقی بن مقصود علی مجلسی، رساله تشویق السالکین، (تهران) 1375 ش.

دستور ذکر و فکر را از شیخ بهایی گرفته بود.
رساله‌هایی نیز به محمدتقی مجلسی منسوب است، از جمله رساله تشویق السالکین در دفاع از صوفیه حقیقی و انتقاد از متصوفه زمانه.

[34] محمدتقی بن مقصود علی مجلسی، رساله تشویق السالکین، ص 5 ـ24، (تهران) 1375 ش.

او در دفاع از تصوف و در رد رساله ملامحمد طاهر قمی ، رساله‌ای با عنوان الفوائد الدینیه نوشت

[35] محمدعلی بن صادقعلی کشمیری، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء، ج1، ص64ـ 65، قم: مکتبه بصیرتی، (بی تا).

[36] آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج10، ص207ـ 208.

و گویا با او مکاتباتی داشت که به کدورت انجامید.

[37] خوانساری، ج4، ص144.

در هر حال، وی را برخی علما به تصوف منسوب کردند و فرزندش علامه محمدباقر مجلسی ، که در رد صوفیه جهد تام داشت، در مقام رفع این نسبت از پدر بر آمد.

[38] ج 5، بخش 14: نقد تصوف، ذبیح اللّه صفا، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی، تهران، ج 4، ج 5، بخش 1، 1378 ش.

محمدباقر مجلسی

محمدباقر مجلسی در رساله اجوبه ، که پاسخ به نامه یکی از علمای زمان به نام ملاخلیل قزوینی است، از تصوف حقیقی دفاع کرده و کسانی را که تصوف را مطلقاً نفی می‌کنند، بی‌بصیرت خوانده است.

[39] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، اجوبه، ج1، ص29ـ36، در محمدتقی بن مقصود علی مجلسی، رساله تشویق السالکین، (تهران) 1375 ش.

در عین حال، در مواضع گوناگون کتاب عین الحیات ، به مناسبت‌های مختلف از جمله در بحث ذکر

[40] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عین الحیات، ج1، ص430ـ432، چاپ مهدی رجائی، قم 1376 ش.

و لباس پشمی پوشیدن،

[41] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عین الحیات، ج2، ص455ـ 465، چاپ مهدی رجائی، قم 1376 ش.

از تصوف و بزرگانش مثل غزالی و مولوی و ابن عربی انتقادهای شدیدی نموده است.
مجلسی از علمای مقتدر و متنفذ دوره صفوی و از 1098 تا 1110 شیخ‌الاسلام اصفهان بود.
چنین شایع شده که وی به جهت مخالفت با تصوف در اخراج برخی مشایخ صوفیه ، از جمله ملاصادق اردستانی ، از اصفهان نقش داشته است،

[42] عبدالحسین زرین کوب، دنباله جستجو در تصوف ایران، ج1، ص261، تهران 1362 ش،.

گرچه در صحت انتساب این عمل به او تردید جدّی شده است.

[43] حسن طارمی، علامه مجلسی، ج1، ص101ـ111، تهران 1375 ش.

با این همه، او مدعی است که با صوفیه عداوت دنیوی ندارد، ولی اذعان دارد که در مخالفت اکثر خواص و عوام می‌تواند غرض دنیوی منظور باشد.

[44] محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عین الحیات، ج1، ص433، چاپ مهدی رجائی، قم 1376 ش.

کتمان ارتباط با سلاسل رایج

شاید به سبب همین اوضاع متشنج و پرهیز از اتهام تصوف بود که بزرگان صوفی‌مشرب این عصر، که در ایران مانده بودند، با سلاسل رایج صوفیه ایران ارتباط علنی نداشتند یا این ارتباط را کتمان می‌کردند.
لذا تشخیص این‌که احتمالاً در چه سلسله‌ای سلوک می‌کردند و مرید چه کسی بودند مشکل است، ولی چنان‌چه به سلس