توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل امام محمد بن علي(ع) دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل امام محمد بن علي(ع)،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل امام محمد بن علي(ع) :

امام جواد علیه‌السلام

امام‌ جواد، ابوجعفر محمد بن علی‌ بن موسی‌ بن ‌جعفر بن محمد بن علی‌ بن ‌الحسین‌ بن ‌علی‌ بن ‌ابی‌طالب ‌علیهم‌السلام‌، امام نهم‌ از امامان‌ دوازده‌گانه ‌و یکی ‌از چهارده‌معصوم می‌باشد‌.

فهرست مندرجات

1 - کنیه امام جواد
2 - القاب
3 - فضائل
4 - نقش‌ انگشتری حضرت
5 - نسب‌
6 - ولادت ‌و وفات‌
7 - نحوه شهادت
8 - وقایع‌ زندگی‌
9 - مسافرت ها
10 - ازدواج امام جواد
11 - دلیل ‌مسموم‌ شدن‌ حضرت‌ به‌ دست ‌ام‌فضل
12 - فرزندان امام
13 - خصوصیات اخلاقی امام
14 - ‌امامت‌ حضرت‌جواد علیه‌السلام‌
15 - مواجهه امام رضا با شبهات در باره امامت فرزندش
16 - مستند امامت امام محمّد تقی
17 - منشاء اختلاف در باره امامت امام جواد
18 - استدلال معتقدین به امامت
19 - نحوه استدلال در باره ‌کیفیت ‌و منشأ علم‌ امام‌
20 - امامت امام محمّد تقی در خردسالی
21 - دلائل امامت امام محمد تقی در خردسالی
22 - کرامات امام
23 - اوضاع ‌سیاسی‌ دوران‌ امام‌
24 - سازمان وکالت
25 - برخی از وکلا ی مرتبط با امام جواد
26 - فعالیتهای ‌سیاسی ‌وکلای ‌امام
27 - فعالیت وکلا در سالهای‌ پایانی ‌امامت‌ امام‌جواد
28 - مقام‌ علمی‌ امام
29 - تنوع روایتهای امام جواد
30 - احادیث ‌تفسیری‌ منقول ‌از حضرت‌
31 - مناظرات و احتجاجات امام
32 - موعظه‌های ‌اخلاقی‌ حضرت
33 - راویان ‌و یاران‌ امام‌
34 - افراد مورد ذم‌ و طعن‌ توسط امام
35 - فرقه های مورد ذم امام
36 - عناوین مرتبط
37 - پانویس
38 - منبع

کنیه امام جواد

به ‌دلیل ‌اشتراک‌ کنیه ‌آن‌ حضرت‌ با کنیه‌ امام‌ محمدباقر علیه‌السلام‌، در منابع ‌ رجال ‌ و حدیث ‌ شیعه ‌ از وی ‌با کنیه ‌ ابوجعفر ثانی‌ یاد شده‌ است‌.

[1] مصنّفات الشّیخ المفید، ج11، ص273.

[2] الانوار البهیّه، ص248.

[3] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌91، قم‌1417.

[4] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[5] محمد بن ‌طلحه ‌نعیبی‌، مطالب ‌السؤول‌ فی‌ مناقب ‌ال‌الرسول‌، ج‌2، ص‌140، چاپ ‌ماجد بن احمد عطیه‌، بیروت‌1420.

کنیه ‌خاص‌ آن‌ حضرت‌ ابوعلی‌ است‌.

[6] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌396، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[7] حسین‌ بن ‌حمدان‌خصیبی‌، الهدایه‌الکبری‌، ج1، ص‌295، بیروت‌ 1406/1986.

[8] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[9] سبط ‌ ابن ‌جوزی‌، تذکره‌الخواص‌، ج1، ص321، بیروت‌1401/1981.

القاب

در منابع‌ علاوه ‌بر لقب ‌ مشهور جواد،

[10] محمد بن ‌احمد ذهبی‌، تاریخ‌الاسلام‌ و وفیات ‌المشاهیر و الاعلام‌، ج‌5، ص‌447، چاپ‌ بشارعوّاد معروف‌، بیروت 1424/ 2003.

[11] ابن ‌صباغ‌، الفصول ‌المهمه ‌فی‌ معرفه‌ احوال ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌262، بیروت‌1408/1988.

[12] ابن ‌طولون‌، الائمه ‌الاثناعشر، ج1، ص‌103، چاپ ‌صلاح‌الدین‌منجد، بیروت 1377/ 1958.

القاب ‌فراوان‌ دیگری ‌نیز به ‌ایشان‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌، از جمله‌ تقی‌، زکی‌، مرتضی‌، قانع‌، رضی‌، مختار، متوکل‌، مرضی‌، متقی‌، منتجب‌، عالم‌ ربانی ‌و هادی‌.

[13] منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، قم‌: مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[14] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌91، قم‌1417.

[15] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

طبق ‌روایتی‌،

[16] ابن ‌بابویه‌، عیون ‌اخبارالرضا، ج‌2، ص250، چاپ‌ مهدی‌لاجوردی‌، قم‌1363 ش‌.

امام‌ رضا علیه‌السلام‌ او را صادق‌، صابر، فاضل‌، قره اعین‌ المؤمنین‌، و غیظ ‌الملحدین‌ خوانده‌ است‌.
به ‌نوشته‌ نویسنده‌ ناشناخته‌ کتاب ‌القاب ‌الرسول ‌و عترته‌،

[17] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌272، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

امام‌جواد علیه‌السلام ‌در میان‌ مردم‌ به‌ اعجوبه‌ اهل‌ البیت‌ ، نادره الدهر، بدیع‌ الزمان‌، عیسی‌ ثانی‌، و ذوالکرامات ‌نیز شهرت ‌داشته‌ است‌.

فضائل

امام محمّدتقی همانند دیگر امامان معصوم (علیهم السلام) در خصال نیک و اخلاق پسندیده همچون جدّ خویش، پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)بود.
در عبادت و طاعت شهرتی تمام داشت و بیش‌تر روزها در روزه بود و شب‌ها به عبادت و راز و نیاز.
پیوسته این حدیث پیامبر (صلی الله علیه وآله)را بر زبان داشت که «هر کس نماز شب بگزارد، چهره‌اش در روز زیبا و نورانی گردد.»

[18] علل الشّرائع، ج2، ص363.

فروتنی امام محمّد تقی (علیه السلام) از صفات برجسته او است.
در برخورد با مردم بسیار متواضع و مهربان بود و می‌فرمود: «فروتنی، زینت و شرافت حسب و نسب است.»

[19] بحارالانوار، ج77، ص133.

جود و بخشش او زبانزد همه بود و امروزه نیز آن امام (علیه السلام) را بدین صفت می‌شناسند و بدین روی از القاب مشهورش «جواد الائمّه» است. هر کس نیازی بدو می‌آورد، حاجت روا بازمی‌گشت.

[20] بحارالانوار، ج50، ص102.

[21] بحارالانوار، ج50، ص103.

آنچه از موقوفات بنی‌هاشم و پدران معصومش به دست می‌آورد، میان نیازمندان تقسیم می‌کرد.

نقش‌ انگشتری حضرت

نقش‌ انگشتری ‌وی‌، همچون‌پدرش‌، «العزه‌للّه‌» بود،

[22] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌396، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

گرچه‌ نقش‌خاتم ‌او را «حسبی‌اللّه ‌حافظی‌»

[23] حسن‌ بن فضل‌طبرسی‌، مکارم‌الاخلاق‌، ج1، ص‌91، قم‌1392/1972.

و «نِعْمَ الْقادِرُ اللّهُ»

[24] ابن ‌صباغ‌، الفصول ‌المهمه ‌فی‌ معرفه‌ احوال ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌262، بیروت‌1408/1988.

نیز ذکر کرده‌اند.

نسب‌

امام‌ جواد تنها فرزند امام ‌رضا علیه‌السلام ‌است‌.

[25] کشّی‌، ص‌596.

[26] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌271، بیروت‌1414/1993.

[27] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌86، قم‌1417.

مادر وی‌ از کنیزان ‌ ( امّ ولد ) امام‌رضا علیه‌السلام ‌بود که ‌در منابع ‌با نامهای‌ گوناگون ‌از او یاد شده‌است‌. شیخ‌ مفید

[28] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

[29] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[30] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌ 216، قم‌1382 ش‌.

[31] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌91، قم‌1417.

از او با نام‌ سبیکه، از اهالی‌ نَوْبه‌، یاد کرده ‌و نام ‌سکینه ‌در برخی‌ منابع‌، احتمالاً مُصَحَّفِ سبیکه‌ است‌.

[32] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌396، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[33] ابن ‌ابی‌الثلج‌، تاریخ‌الائمه‌، ج1، ص25، در مجموعه‌ نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌الائمه‌، چاپ‌ محمود مرعشی‌، قم‌: کتابخانه ‌آیه‌اللّه ‌مرعشی‌نجفی‌، 1406.

[34] محمد بن ‌طلحه ‌نعیبی‌، مطالب ‌السؤول‌ فی‌ مناقب ‌ال‌الرسول‌، ج‌2، ص‌140، چاپ ‌ماجد بن احمد عطیه‌، بیروت‌1420.

همچنین ‌گفته‌اند نام ‌وی ‌دُرّه ‌بوده ‌و امام‌ رضا علیه‌السلام‌ او را خیزران ‌خوانده ‌است‌

[35] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌91، قم‌1417.

[36] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[37] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[38] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[39] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[40] ابن ‌ابی‌الثلج‌، تاریخ‌الائمه‌، ج1، ص25، در مجموعه‌ نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌الائمه‌، چاپ‌ محمود مرعشی‌، قم‌: کتابخانه ‌آیه‌اللّه ‌مرعشی‌نجفی‌، 1406.

[41] ، ابن ‌خشاب‌، ج1، ص‌196، تاریخ ‌موالید الائمه ‌و وفیاتهم‌، در مجموعه ‌نفیسه‌ فی ‌تاریخ‌الائمه‌.

(که‌ همگی‌ صورت ‌مصحَّف ‌اسامی خیزران‌ و دُرّه ‌را نقل‌کرده‌اند). او را از خاندان ‌ ماریه ‌قبطیه‌ ، همسر رسول‌ خدا، نیز دانسته‌اند.

[42] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[43] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج1، ص‌128، قم‌1417.

[44] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

در دلائل ‌الامامه‌

[45] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌396، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

نام ‌او ریحانه و کنیه‌اش ‌ام‌الحسن‌ ذکر شده‌است‌. این ‌تعدد نام ‌چه‌ بسا از آن‌روست‌ که‌ کنیزان ‌به ‌دلایلی‌، از جمله ‌تغییر مالکانشان‌، با اسم‌ها و کنیه‌های‌ گوناگون‌ خوانده‌ می‌شدند.

[46] حسین‌ شاکری‌، الجواد محمد علیه‌السلام‌، ج1، ص‌27، قم 1419.

ولادت ‌و وفات‌

به‌ تصریح‌ تمام‌ منابع‌، زادگاه ‌آن ‌حضرت ‌ مدینه ‌

[47] محمد بن محمد مفید، المقنعه‌، ج1، ص‌482، قم‌1410.

[48] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌6، ص90‌، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[49] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج1، ص‌128، قم‌1417.

و سال‌ تولد وی‌195 بوده ‌است‌،

[50] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[51] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99‌، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[52] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[53] محمد بن محمد مفید، المقنعه‌، ج1، ص‌482، قم‌1410.

[54] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌6، ص90‌، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

اما درباره ‌روز و ماه ‌ولادت‌ اختلاف ‌نظر وجود دارد. قول ‌مشهور و منحصر به‌ فرد، دهم ‌ رجب ‌ است‌ که ‌ شیخ ‌طوسی ‌در مصباح ‌المتهجد

[55] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، مصباح ‌المتهجد، ج1، ص‌804 ـ 805، بیروت1411 /1991.

[56] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌91، قم‌1417.

[57] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[58] محمد بن ‌طلحه ‌نعیبی‌، مطالب ‌السؤول‌ فی‌ مناقب ‌ال‌الرسول‌، ج‌2، ص‌140، چاپ ‌ماجد بن احمد عطیه‌، بیروت‌1420.

نقل ‌کرده‌است‌، ولی ‌بیش‌تر منابع ‌زادروز امام ‌ را نیمه ‌ ماه رمضان ‌ دانسته‌اند.

[59] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99‌، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[60] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[61] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌ 383، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[62] محمد بن محمد مفید، کتاب‌ الامالی‌، ج1، ص‌43، چاپ‌ حسن‌استاد ولی ‌و علی‌اکبر غفاری‌، قم‌1403.

حضرت‌ جواد علیه‌السلام ‌در بغداد درگذشت‌.

[63] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99‌، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[64] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[65] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

اغلب‌ منابع ‌زمان‌ وفات‌ وی ‌را اواخر سال‌220 ذکر کرده‌اند.

[66] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99‌، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[67] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

مسعودی ‌

[68] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج‌4، ص‌349، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ1979.

[69] ابن ‌خلّکان‌، وفیات الاعیان وأنباء ابناء الزمان، ج‌4، ص‌175.

[70] محمد بن ‌احمد ذهبی‌، تاریخ‌الاسلام‌ و وفیات ‌المشاهیر و الاعلام‌، ج‌5، ص‌447، چاپ‌ بشارعوّاد معروف‌، بیروت 1424/ 2003.

سال ‌وفات ‌ایشان ‌را 219 ذکر کرده‌، ولی ‌ تستری

[71] محمدتقی ‌تستری‌، رساله‌ فی‌ تواریخ ‌النبی ‌و الا´ل ‌علیهم‌السلام‌، ج1، ص44، قم 1423.

این ‌قول ‌را صحیح‌ ندانسته ‌است‌. روز و ماه‌ وفات ‌امام‌، در پاره‌ای ‌منابع ‌پنجم ‌یا ششم ‌ ذیحجه

[72] ابن ‌ابی‌الثلج‌، تاریخ‌الائمه‌، ج1، ص‌13، در مجموعه‌ نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌الائمه‌، چاپ‌ محمود مرعشی‌، قم‌: کتابخانه ‌آیه‌اللّه ‌مرعشی‌نجفی‌، 1406.

[73] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌497.

[74] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج‌4، ص‌349، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ 1979.

[75] خطیب ‌بغدادی، تاریخ بغدادی ‌، ج‌4، ص90‌.

[76] ابن ‌خشاب‌، تاریخ ‌موالید الائمه ‌و وفیاتهم‌، ج1، ص‌196، در مجموعه ‌نفیسه‌ فی ‌تاریخ‌الائمه‌.

و در برخی‌ دیگر آخر ذیقعده

[77] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99‌، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[78] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[79] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[80] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

[81] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌6، ص90‌، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[82] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌106، قم‌1417.

آمده ‌است‌. بدین‌ترتیب‌، عمر شریف ‌آن ‌حضرت 25 سال‌ و اندی‌ بوده ‌است‌.

[83] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص395، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[84] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌497.

[85] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

[86] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

نحوه شهادت

اغلب ‌منابع ‌کهن ‌به ‌صراحت‌ سخنی‌ از شهادت ‌امام‌ جواد علیه‌السلام ‌به ‌میان‌ نیاورده‌اند

[87] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌99‌، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[88] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌91، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[89] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[90] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج‌4، ص‌349، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ1979.

[91] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

[92] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌6، ص90‌، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[93] خطیب ‌بغدادی، تاریخ بغدادی ‌، ج‌4، ص90‌.

[94] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌106، قم‌1417.

اما در کتاب‌ اثبات ‌الوصیه‌ ، منسوب‌ به ‌مسعودی

[95] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌227، قم‌1382 ش‌.

، درباره‌ مسموم‌ شدن ‌امام‌ به‌ دست‌ همسرش‌، ام‌ فضل‌، گزارش ‌مفصّلی ‌آمده‌ است‌. بنابراین‌ گزارش‌، ام‌فضل ‌به ‌تحریک‌ معتصم‌ عباسی ‌ و جعفر، برادر تنی ام‌فضل‌، و از روی‌ حسادت ‌ به‌ همسر دیگر امام، امام‌ را مسموم‌ کرد، اما بعد پشیمان‌ شد.

[96] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص391، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

بنا بر روایاتی ‌دیگر، یکی ‌از وزرای‌ معتصم‌ به ‌دستور خلیفه، امام ‌جواد علیه‌السلام ‌را مسموم ‌کرد.

[97] محمد بن ‌مسعود عیاشی‌، کتاب‌ التفسیر، ج‌1، ص‌319، چاپ‌ هاشم ‌رسولی‌ محلاتی‌، قم‌1380ـ1381، چاپ‌ افست ‌تهران.

[98] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌384، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

برخی ‌نیز خبر مسمومیت ‌امام ‌را به ‌عنوان ‌قول ‌مرجوح‌ ذکر کرده‌اند

[99] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج1، ص‌ 216، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ1979.

[100] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

[101] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌106، قم‌1417.

اما شیخ ‌مفید

[102] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

و طبرسی ‌

[103] احمد بن ‌علی‌ طبرسی‌، الاحتجاج‌، ص‌134ـ135، چاپ ‌محمدباقر موسوی‌خرسان‌، نجف1386/ 1966 چاپ‌ افست ‌قم‌.

تصریح‌ کرده‌اند که ‌این ‌موضوع‌ نزد آن‌ها به ‌اثبات ‌نرسیده‌ است‌. با اینکه‌ گفته‌ کسانی‌ چون ‌ کلینی ‌، مفید و طوسی ‌ را در مورد مرگ ‌ طبیعی ‌امام ‌نمی‌توان ‌نادیده‌گرفت‌، ولی ‌وجود قراینی‌ چون‌ جوان‌ بودن‌ امام‌، احضار وی‌ به ‌بغداد به ‌دستور معتصم‌ و فوت ‌ناگهانی‌اش‌ در آن ‌ شهر ، شهادت حضرت ‌را محتمل‌ می‌نماید.

[104] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص480‌ـ481، قم‌1384 ش‌.

[105] حسین‌ شاکری‌، الجواد محمد علیه‌السلام‌، ج1، ص50 ‌ـ52، قم 1419.

بر اساس‌ منابع ‌تاریخی ‌واثق‌، پسر معتصم‌، بر جنازه‌ امام ‌ نماز گزارد.

[106] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌ 216، قم‌1382 ش‌.

[107] خطیب ‌بغدادی، تاریخ بغدادی ‌، ج‌4، ص90‌.

[108] سبط ‌ ابن ‌جوزی‌، تذکره‌الخواص‌، ج‌11، ص‌62، بیروت‌1401/1981.

مدفن ‌حضرت‌ جواد علیه‌السلام ‌مقابر قریش ‌در بغداد، پشت ‌ قبر جدّش‌، موسی‌ بن ‌جعفر علیهماالسلام‌، است‌

[109] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌492.

[110] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌ 216، قم‌1382 ش‌.

[111] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌273، بیروت‌1414/1993.

[112] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌6، ص90‌، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

که ‌امروزه‌ کاظمین ‌نامیده ‌می‌شود.

[113] محمدحسین ‌حسینی‌جلالی‌، مزارات‌ اهل‌البیت‌ «ع‌» و تأریخها، ج1، ص‌114، بیروت1415/ 1995.

[114] محمدحسین ‌حسینی‌جلالی‌، مزارات‌ اهل‌البیت‌ «ع‌» و تأریخها، ج1، ص114 ـ119، بیروت1415/ 1995.

وقایع‌ زندگی‌

امام‌ جواد علیه‌السلام ‌هفت ‌سال ‌و اندی‌ از عمر پدرش‌، امام ‌رضا علیه‌السلام‌، را درک ‌کرد

[115] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌394، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[116] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج1، ص‌134ـ135، قم‌1417.

[117] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

و با دو خلیفه‌ عباسی‌، مأمون ‌ و معتصم‌، معاصر بود.

[118] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌91، قم‌1417.

بنابراین‌، نقل ‌برخی ‌منابع ‌که ‌وی‌ در زمان ‌خلافت‌ واثق ‌عباسی (حک: 227ـ232) از دنیا رفته‌

[119] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌395، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[120] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج‌4، ص‌374، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ1979.

[121] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌379، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

نادرست‌ است‌، زیرا واثق‌ در 227، یعنی ‌سال‌ وفات‌ معتصم‌، به‌ خلافت‌ رسید.

[122] محمدتقی ‌تستری‌، رساله‌ فی‌ تواریخ ‌النبی ‌و الا´ل ‌علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌44، قم 1423.

احتمالاً نماز خواندن ‌واثق ‌بر جنازه‌ آن‌ حضرت‌، منشأ این‌ اشتباه ‌بوده ‌است‌.

[123] مجلسی، بحارالانوار‌، ج50‌، ص‌13.

آگاهیهای‌ تاریخی‌ درباره‌ وقایع‌ زندگی‌ امام‌جواد علیه‌السلام ‌اندک ‌است‌. افزون ‌بر محدودیتهای ‌سیاسی‌، که‌ مانع‌ نشر اخبار راجع‌ به ‌امامان‌ می‌شد، کوتاهی‌ عمر آن‌ حضرت ‌نیز عامل ‌مؤثری ‌در نبود اخبار در منابع ‌تاریخی‌ است‌. به ‌علاوه‌، امام ‌بیش‌تر عمر خود را در مدینه‌، دور از مرکز خلافت‌، به‌ سر آورده‌ است‌. در سال‌200، رجاء بن ‌ابی‌ضحاک‌ (از امرای‌ مأمون‌) به ‌دستور مأمون‌، امام رضا علیه‌السلام ‌را از مدینه ‌به ‌مرو فرستاد.

[124] طبری‌، تاریخ‌ طبری، ج‌8، ص‌544، (بیروت‌).

[125] ابن ‌بابویه‌، عیون ‌اخبارالرضا، ج‌1، ص‌194، چاپ‌ مهدی‌لاجوردی‌، قم‌1363 ش‌.

[126] ابن ‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج‌6، ص‌319.

به ‌نوشته‌ بیهقی ‌ در تاریخ ‌بیهق‌ ،

[127] علی‌ بن ‌زید بیهقی‌، تاریخ‌ بیهق‌، ج1، ص‌79، چاپ‌احمد بهمنیار، تهران‌1361 ش‌.

امام‌ جواد در 202، برای‌ زیارت‌ پدرش‌، از راه‌ بیهق ‌به ‌ طوس ‌ رفت‌. گزارش ‌برخی ‌منابع ‌مبنی‌ بر اینکه ‌مأمون ‌در همان‌ سال ‌ دختر خود، ام‌حبیب‌، را به ‌ عقد امام‌ رضا علیه‌السلام ‌و دختر دیگرش‌، ام‌فضل‌، را به‌ عقد امام‌ جواد علیه‌السلام ‌در آورد، می‌تواند قرینه‌ای ‌بر درستی گزارش ‌بیهقی‌ باشد همچنین بنابر پاره‌ای ‌ روایات ‌شیعی‌ ، امام‌جواد، که‌ در زمان‌ شهادت ‌پدرش ‌در سال‌203، در مدینه‌ اقامت ‌داشت‌، برای ‌ غسل ‌دادنِ پدر و اقامه‌ نماز بر پیکر او، به ‌ طوس ‌ رفت‌.

[128] ابن ‌بابویه‌، الامالی‌، ج1، ص759ـ762، قم‌1417.

[129] ابن ‌بابویه‌، عیون ‌اخبارالرضا، ج‌2، ص‌242ـ245، چاپ‌ مهدی‌لاجوردی‌، قم‌1363 ش‌.

[130] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌81 85، قم‌1417.

مسافرت ها

ظاهراً امام ‌سه ‌بار به ‌بغداد سفر کرده‌ است‌. به نوشته ‌ جعفر مرتضی‌ عاملی، (

[131] جعفرمرتضی‌عاملی‌، الحیاه ‌السیاسیه ‌للامام‌الجواد علیه‌السلام‌: نبذه ‌یسیره‌، ج1، ص‌65، بیروت‌1405/1985.

سفر نخست‌ بلافاصله ‌پس‌ از ورود مأمون ‌به ‌بغداد در سال 204 بوده ‌که‌ وی ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ را از مدینه ‌به ‌بغداد فراخوانده‌است‌. مؤید این‌نظر، روایت‌ نعیبی

[132] محمد بن ‌طلحه ‌نعیبی‌، مطالب ‌السؤول‌ فی‌ مناقب ‌ال‌الرسول‌، ج‌2، ص‌141ـ142، چاپ ‌ماجد بن احمد عطیه‌، بیروت‌1420.

[133] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌388ـ 389، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[134] علی‌ بن ‌عیسی‌بهاءالدین‌اربلی‌، کشف‌الغمه ‌فی ‌معرفه‌الائمه‌، ج‌3، ص‌134، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌محلاتی‌، بیروت 1401/ 1981.

[135] ابن ‌صباغ‌، الفصول ‌المهمه ‌فی‌ معرفه‌ احوال ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌262ـ263، بیروت‌1408/1988.

مبنی ‌بر حضور امام ‌در بغداد در کودکی‌ و گفتگوی‌ آن‌ حضرت‌ با مأمون ‌است‌.
گرچه‌ درباره ‌این‌ روایت‌ مناقشه ‌شده‌، جعفر مرتضی‌ عاملی

[136] جعفرمرتضی‌عاملی‌، الحیاه ‌السیاسیه ‌للامام‌الجواد علیه‌السلام‌: نبذه ‌یسیره‌، ج1، ص‌68 ـ 75، بیروت‌1405/1985.

کوشیده ‌است ‌که ‌آن‌ را تأیید کند و به ‌اشکالات ‌آن ‌پاسخ‌ گوید. شاهد دیگر، گزارش‌ شیخ‌ مفید

[137] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌283، بیروت‌1414/1993.

از مراسم‌ ازدواج ‌ امام‌ جواد علیه ‌السلام ‌در نه ‌سالگی ‌با ام‌فضل‌ است‌.
در دلائل‌ الامامه‌

[138] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌391 395، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

نظیر همین ‌گزارش‌ آمده‌، ولی ‌ذکر شده‌ که‌ امام ‌شانزده ساله‌ بوده‌، که ‌ظاهراً اشتباه ‌است‌

[139] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص223، قم‌1382 ش‌.

(که ‌سن ‌امام ‌را در آن‌ زمان‌ ده ‌ساله ‌نوشته‌، و این ‌با نقل ‌شیخ‌مفید تطبیق‌پذیر است‌).
سفر دیگر امام ‌به ‌بغداد در سال‌ 215 بوده‌ است‌.
هنگامی‌ که ‌مأمون‌ عازم‌ جنگ‌ با روم‌ بود، امام‌جواد علیه‌السلام‌ از مدینه ‌به ‌بغداد رسید. وی ‌برای ‌دیدن‌ مأمون‌ به ‌شهر تکریت‌ رفت‌ و در آنجا، ام فضل، با اجازه ‌مأمون‌، به‌ امام ‌پیوست‌. امام‌ تا رسیدن‌ موسم‌ حج ‌ در بغداد سکنا گزید، سپس ‌با همسرش‌ برای ‌اعمال‌ حج‌ به‌ مکه ‌رفت‌ و از آن‌جا به‌ منزلش‌ در مدینه‌ بازگشت‌.

[140] ابن ‌ابی‌طاهر، کتاب‌بغداد، ج1، ص‌142ـ143، چاپ‌ محمد زاهد بن حسن‌ کوثری‌، قاهره 1368/ 1949.

[141] طبری‌، تاریخ‌ طبری، ج‌8، ص‌623، (بیروت‌).

[142] ابن ‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج‌6، ص‌417.

آخرین‌ بار، در اواخر محرّم ‌220، معتصم ‌عباسی‌ امام ‌را به ‌بغداد فراخواند و وی ‌به ‌همراه ‌ام‌فضل ‌به ‌بغداد سفر کرد و تا هنگام‌ وفات‌ در آن‌جا اقامت ‌داشت‌

[143] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج2، ص‌289 295، بیروت‌1414/1993.

[144] خطیب ‌بغدادی، تاریخ بغدادی ‌، ج‌4، ص‌88 ـ 89.

[145] ابن ‌شهرآشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌384، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[146] ابن ‌صباغ‌، الفصول ‌المهمه ‌فی‌ معرفه‌ احوال ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌272، بیروت‌1408/1988.

ازدواج امام جواد

مأمون ‌پس‌ از ولایتعهدی ‌ امام‌رضا علیه‌السلام‌، دخترش ‌ام‌حبیب ‌را به‌عقد وی ‌و دختر دیگرش‌، ام‌فضل‌، را به‌ عقد امام‌جواد علیه‌السلام‌ درآورد

[147] طبری‌، تاریخ‌ طبری، ج8، ص‌566، (بیروت‌).

[148] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج‌4، ص‌324ـ325، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ1979.

در اینکه ‌ازدواج‌ حضرت ‌با ام‌فضل‌، پیش‌ یا پس‌ از وفات‌ امام‌رضا بوده‌، اختلاف‌ هست‌.

[149] سبط ‌ ابن ‌جوزی‌، تذکره‌الخواص‌، ج1، ص321، بیروت‌1401/1981.

در منابع‌شیعی ‌گزارش‌ مفصّلی ‌وجود دارد که ‌شیخ‌مفید آن ‌را در الارشاد آورده‌

[150] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص281 288، بیروت‌1414/1993.

[151] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌391395، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

م

[152] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌223ـ 226، قم‌1382 ش‌.

[153] ابن ‌شعبه‌، تحف‌ العقول ‌عن ‌آل‌الرسول‌، ج1، ص‌451ـ454، چاپ‌علی‌اکبر غفاری‌، قم‌1363 ش‌.

که‌ مؤید ازدواج ‌ امام ‌پس‌ از رحلت‌ پدر است‌. بنابر این ‌گزارش‌، مأمون ‌به ‌دلیل‌ علاقه ‌بسیارش‌ به‌ حضرت‌جواد علیه‌السلام‌ می‌خواست‌ دختر خود، ام‌فضل‌، را به‌ ازدواج‌ وی‌ در آورد، اما عباسیان ‌که ‌از این ‌امر ناخشنود بودند، به‌ بهانه ‌سن ‌کم‌ امام‌، مأمون ‌را از این ‌کار منع‌ کردند. مأمون‌ برای‌ اقناع ‌آنان ‌پیشنهاد کرد حضرت‌ را امتحان ‌کنند. در روز امتحان‌، عباسیان ‌ قاضی ‌ یحیی‌ بن ‌اَکثم‌ را حاضر کردند تا با امام‌ بحث‌ فقهی‌ کند. مأمون‌ بعد از غلبه ‌امام‌جواد علیه‌السلام ‌بر یحیی‌ بن ‌اکثم‌، در همان‌ مجلس‌ دختر خود را به ‌همسری‌ او در آورد و مراسم‌ بسیار باشکوهی ‌برگزار نمود. در این ‌مراسم‌، که‌ ظاهراً در سال‌204 بوده‌، فقط ‌عقد ازدواج‌صورت‌گرفته‌است‌ ولی‌ام‌فضل ‌را در 215 به‌ مدینه ‌بردند.

[154] جعفرمرتضی‌عاملی‌، الحیاه ‌السیاسیه ‌للامام‌الجواد علیه‌السلام‌: نبذه ‌یسیره‌، ج1، ص‌79، بیروت‌1405/1985.

دلیل ‌مسموم‌ شدن‌ حضرت‌ به‌ دست ‌ام‌فضل

ظاهراً رابطه ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ با ام‌فضل ‌چندان ‌گرم‌ نبوده ‌تا جایی ‌که‌ ام‌فضل ‌در نامه‌ای ‌به ‌پدرش‌ از کنیز گرفتن ‌امام ‌شکایت ‌کرده‌ ولی‌ مأمون‌ به‌ شکایت ‌او توجه‌ ننموده‌ و او را از شکایت ‌دوباره ‌منع‌کرده‌است‌.

[155] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌288، بیروت‌1414/1993.

[156] محمد بن حسن ‌فتال ‌نیشابوری ‌، روضه ‌الواعظین‌، ج1، ص‌241، چاپ ‌محمدمهدی‌ خرسان‌، قم‌: منشورات‌الرضی‌.

[157] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌382، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

پیش‌تر گفته ‌شد که‌ برخی‌ دلیل ‌مسموم‌ شدن‌ حضرت‌ به‌ دست ‌ام‌فضل ‌را همین‌موضوع‌ دانسته‌اند.

[158] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌395، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

ام‌فضل‌، پس‌ از وفات ‌امام‌، به ‌حرم‌ معتصم‌عباسی‌ پیوست‌.

[159] خطیب ‌بغدادی، تاریخ بغدادی ‌، ج‌4، ص‌89.

[160] ابن ‌خلّکان‌، وفیات الاعیان وأنباء ابناء الزمان، ج‌4، ص‌175.

[161] علی‌ بن ‌عیسی‌بهاءالدین‌اربلی‌، کشف‌الغمه ‌فی ‌معرفه‌الائمه‌، ج‌3، ص‌135، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌محلاتی‌، بیروت 1401/ 1981.

[162] ابن ‌صباغ‌، الفصول ‌المهمه ‌فی‌ معرفه‌ احوال ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌272، بیروت‌1408/1988.

حضرت‌ از ام‌فضل ‌فرزند نداشت‌ و فرزندان‌ وی‌ از ام‌ولدی‌ به ‌نام ‌سمانه ‌بودند.

فرزندان امام

در همه‌ منابع‌ از دو پسر امام‌ به ‌نامهای‌ علی‌الهادی‌ (امام‌دهم ‌شیعیان‌) و موسی‌ مُبَرقَع‌ یاد شده ‌است‌

[163] محمد بن حسن ‌صفار قمی‌، بصائر الدرجات ‌الکبری‌ فی‌ فضائل‌ آل‌محمد (ع‌)، ج1، ص‌201، چاپ ‌محسن ‌کوچه ‌باغی تبریزی‌، تهران 1362 ش‌.

[164] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌397، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[165] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌295، بیروت‌1414/1993.

[166] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص‌106، قم‌1417.

که ‌نسل ‌امام ‌از طریق‌ این ‌دو ادامه ‌یافت‌.

[167] ابن ‌عنبه‌، عمده‌الطالب ‌فی ‌انساب ‌آل‌ابی‌طالب‌، ج1، ص‌242، چاپ ‌مهدی‌ رجائی‌، قم‌1383 ش‌.

[168] ضامن‌ بن شدقم‌، تحفه ‌الازهار و زلال‌ الانهار فی ‌نسب‌ ابن اء الائمه ‌الاطهار، ج‌2، قسم‌2، ص429، چاپ ‌کامل ‌سلمان ‌جبوری‌، تهران‌1378 ش‌.

در برخی‌ کتابهای ‌انساب‌، با اختلاف‌، پسران ‌دیگری ‌به ‌امام نسبت ‌داده‌ شده‌ است‌.

[169] علی‌ بن ‌محمد عمری‌، المجدی ‌فی ‌انساب‌ الطالبیین‌، ج1، ص‌128، چاپ‌ احمد مهدوی‌ دامغانی‌، قم‌1409.

[170] محمد بن عمر فخررازی‌، الشجره‌ المبارکه ‌فی ‌انساب ‌الطالبیه‌، ج1، ص‌78، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌1409.

[171] ضامن‌ بن شدقم‌، تحفه ‌الازهار و زلال‌ الانهار فی ‌نسب‌ ابن اء الائمه ‌الاطهار، ج‌2، قسم‌2، ص429، چاپ ‌کامل ‌سلمان ‌جبوری‌، تهران‌1378 ش‌.

که ‌در منابع ‌کهن ‌ذکری ‌از آنان‌ نیست‌. نامهای ‌دختران‌ گوناگون ‌ذکر شده ‌است‌؛ شیخ‌مفید

[172] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌288، بیروت‌1414/1993.

[173] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج2‌، ص106‌، قم‌1417.

[174] ابن ‌شهرآشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌380، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

،

[175] ابن ‌صباغ‌، الفصول ‌المهمه ‌فی‌ معرفه‌ احوال ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌272، بیروت‌1408/1988.

از دو دختر وی ‌به‌ نامهای ‌فاطمه‌ و اَمامه ‌یاد کرده‌است‌، اما در دلائل‌الامامه‌

[176] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌397، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[177] محمد بن حسن ‌صفار قمی‌، بصائر الدرجات ‌الکبری‌ فی‌ فضائل‌ آل‌محمد (ع‌)، ج1، ص‌201، چاپ ‌محسن ‌کوچه ‌باغی تبریزی‌، تهران 1362 ش‌.

[178] احمد بن ‌علی‌ طبرسی‌، الاحتجاج‌، ج1، ص‌130، چاپ ‌محمدباقر موسوی‌خرسان‌، نجف1386/ 1966 چاپ‌ افست ‌قم‌.

[179] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌380، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

نام‌ دختران‌امام‌، خدیجه‌، حکیمه ‌و ام‌کلثوم‌ ضبط ‌شده ‌است‌. فخر رازی‌

[180] محمد بن عمر فخررازی‌، الشجره‌ المبارکه ‌فی ‌انساب ‌الطالبیه‌، ج1، ص‌78، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌1409.

نامهای‌ بهجت‌ و بَریهه ‌را نیز بر آن‌ها افزوده‌ و یادآور شده‌ که‌ از هیچ‌یک ‌از دختران‌ نسلی ‌نمانده ‌است‌. ظاهراً مادر همگی‌ فرزندان ‌امام‌، سمانه‌ بوده ‌است‌.

[181] محمد بن حسن ‌صفار قمی‌، بصائر الدرجات ‌الکبری‌ فی‌ فضائل‌ آل‌محمد (ع‌)، ج1، ص‌201، چاپ ‌محسن ‌کوچه ‌باغی تبریزی‌، تهران 1362 ش‌.

[182] ضامن‌ بن شدقم‌، تحفه ‌الازهار و زلال‌ الانهار فی ‌نسب‌ ابن اء الائمه ‌الاطهار، ج‌2، قسم‌2، ص429، چاپ ‌کامل ‌سلمان ‌جبوری‌، تهران‌1378 ش‌.

خصوصیات اخلاقی امام

‌ در منابع‌، در باره‌ اوصاف‌ ظاهری‌ امام‌ روایاتی ‌آورده‌اند، اما بیش‌ از همه‌، بر صفات‌ و رفتارهای‌ اخلاقی ‌ایشان‌ تأکید شده‌است‌؛ چنان ‌که ‌لقب ‌جواد حاکی ‌از آن‌ است‌ که ‌آن ‌حضرت‌ اهل ‌دهش ‌و بخشش‌ و به ‌ سخاوت ‌ مشهور بود

[183] محمد بن ‌احمد ذهبی‌، تاریخ‌الاسلام‌ و وفیات ‌المشاهیر و الاعلام‌، ج‌5، ص‌446، چاپ‌ بشارعوّاد معروف‌، بیروت 1424/ 2003.

[184] حسین‌ بن ‌حمدان‌خصیبی‌، الهدایه‌الکبری‌، ج1، ص‌302، بیروت‌ 1406/1986.

[185] ابن ‌شعبه‌، تحف‌ العقول ‌عن ‌آل‌الرسول‌، ج1، ص‌457، چاپ‌علی‌اکبر غفاری‌، قم‌1363 ش‌.

ایشان ‌در آغاز هر ماه‌ صدقه ‌ می‌داد،

[186] ابن ‌طاووس‌، الدروع ‌الواقیه‌، ج1، ص43، چاپ‌جواد قیومی‌اصفهانی‌، قم‌1414الف‌.

با مردم ‌به ‌نیکی‌ معاشرت‌ و به‌ ایشان ‌ سلام ‌ می‌کرد،

[187] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص382، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

برای ‌رفع‌ گرفتاریهای‌ مردم ‌نزد صاحبان ‌مناصب ‌ شفاعت ‌ می‌کرد،

[188] کلینی‌، اصول کافی، ج‌5، ص‌11ـ 112.

از خطا‌ها درمی‌گذشت‌

[189] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌401، قم‌: مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

و برای ‌اصحابش ‌ دعا می‌فرمود

[190] حسین‌ بن ‌حمدان‌خصیبی‌، الهدایه‌الکبری‌، ج1، ص‌306ـ 307، بیروت‌ 1406/1986.

. مردم‌ نیز به ‌او احترام‌می‌گذاشتند و به ‌او علاقه‌مند بودند

[191] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص322.

[192] حسین‌ بن ‌حمدان‌خصیبی‌، الهدایه‌الکبری‌، ج1، ص‌308، بیروت‌ 1406/1986.

.
امام‌جواد هر روز به‌ مسجدالنبی ‌می‌رفت ‌و به ‌ پیامبراکرم ‌ صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم ‌سلام ‌می‌کرد و به‌ خانه‌ حضرت‌ فاطمه ‌سلام‌اللّه‌علیها می‌رفت ‌و نماز می‌خواند.

[193] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌493.

وی‌ علاقه‌ شدیدی‌ به‌ نماز و دعا و به ‌طور کلی ‌ عبادت ‌داشت‌، از جمله ‌نماز ویژه‌ای ‌به ‌آن ‌حضرت‌ منسوب‌ است‌.

[194] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، سلوه‌ الحزین‌، ج1، ص‌89، المعروف ‌به ‌الدعوات‌، قم‌: مدرسه ‌الامام‌ المهدی‌.

[195] ابن ‌طاووس‌، جمال‌ الاسبوع ‌بکمال ‌العمل ‌المشروع‌، ج1، ص‌179، چاپ‌جواد قیومی‌اصفهانی‌، مؤسسه‌الا´فاق‌، 1371 ش‌.

علاقه ‌وی ‌به‌ دعا و مناجات ‌از حجم ‌زیاد ادعیه‌ای ‌ که ‌از او نقل ‌شده‌ هویداست‌

[196] کلینی‌، اصول کافی، ج2‌، ص457‌.

[197] کلینی‌، اصول کافی، ج2‌، ص534.

[198] کلینی‌، اصول کافی، ج2‌، ص547.

[199] کلینی‌، اصول کافی، ج2‌، ص560.

[200] کلینی‌، اصول کافی، ج3‌، ص‌167.

[201] مصباح ‌المتهجد، ص‌359، محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، مصباح ‌المتهجد، بیروت1411 /1991.

[202] مصباح ‌المتهجد، ص 566 ـ 567، محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، مصباح ‌المتهجد، بیروت1411 /1991.

[203] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، مصباح ‌المتهجد، ج1، ص676، بیروت1411 /1991.

[204] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، مصباح ‌المتهجد،ص 798، بیروت1411 /1991.

تعویذات ‌ روزهای‌ هفته‌

[205] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، سلوه‌ الحزین‌، ج1، ص‌99ـ 105، المعروف ‌به ‌الدعوات‌، قم‌: مدرسه ‌الامام‌ المهدی‌.

و حرزهای ‌مشهوری‌

[206] ابن ‌طاووس‌، مهج‌الدعوات ‌و منهج‌العبادات‌، ص‌52 ـ60، قدم ‌له ‌و علق‌ علیه‌ حسین‌اعلمی‌، بیروت‌1414ب‌.

[207] مجلسی، بحارالانوار‌، ج‌91، ص‌354ـ361.

از امام‌ نقل ‌شده‌ است‌.

‌امامت‌ حضرت‌جواد علیه‌السلام‌

ادله ‌ امامت ‌ حضرت‌جواد علیه‌السلام‌، همچون ‌دیگر امامان‌، نصوص‌عام‌

[208] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌286ـ 292.

و نصوص‌ خاصی‌ است ‌که‌ از پیامبر اکرم‌ و امامان ‌علیهم‌السلام ‌بخصوص ‌امام‌رضا در این ‌باب ‌وارد شده‌است‌. در منابع ‌حدیثی ‌شیعه‌ احادیث‌ و نصوص‌ صریحی ‌از قول ‌امام‌ رضا مبنی‌ بر نصب‌ امام‌جواد به ‌عنوان‌ امام ‌پس‌ از خود از طریق ‌کسانی ‌چون‌ علی‌ بن ‌جعفر ، صفوان‌ بن ‌یحیی‌ ، معمر بن ‌خالد ، حسین‌ بن ‌یسار و کسانی ‌دیگر که ‌از اصحاب‌ معتبر و معتمد امام ‌رضا و امام‌ جواد علیهماالسلام ‌بودند نقل ‌شده ‌است‌.

[209] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص320‌ـ323.

[210] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص274- 280، بیروت‌1414/1993.

از آن‌جا که‌ حضرت ‌رضا علیه‌السلام‌ خیلی ‌دیر صاحب‌ فرزند شده ‌بودند، نگرانی‌هایی ‌در میان شیعیان ‌بروز کرده‌بود و حتی‌ گروه‌ واقفه‌ ، این‌ امر را بهانه‌ انکار امامت‌ حضرت‌ رضا قرار داده‌ بودند. به ‌همین‌سبب‌، ایشان ‌پس‌ از ولادت ‌فرزندشان‌، اعلام‌ کردند که ‌این ‌فرزند حق‌ را از باطل‌ جدا کرد

[211] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص320‌ـ321.

[212] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص354.

[213] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص217‌، قم‌1382 ش‌.

[214] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص219، قم‌1382 ش‌.

[215] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌277ـ 278، بیروت‌1414/1993.

مواجهه امام رضا با شبهات در باره امامت فرزندش

پس ‌از تولد امام‌جواد علیه‌السلام‌، حضرت‌رضا علیه‌السلام به ‌شیوه‌های ‌گوناگون ‌از جمله‌ با نشان ‌دادن ‌مُهر امامت ‌وی ‌به ‌یاران ‌خود، و با ذکر اینکه‌ مولودی‌ با برکت‌تر از او زاده‌ نشده‌ چرا که‌ شبهه‌افکنی‌ جماعت‌ واقفه ‌ را بی ‌اثر کرده‌است‌ بر امامت ‌وی ‌پس‌ از خود تأکید می‌کردند

[216] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌321.

[217] مسعودی‌، 1414، ص‌218.

[218] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌278 279، بیروت‌1414/1993.

امام‌رضا شبهات ‌راجع‌ به‌ خردسال ‌بودن‌ امام‌جواد برای ‌احراز مقام ‌امامت‌ را هم‌ که‌ بیش‌تر از سوی‌ واقفه ‌مطرح‌ می‌شد با مقایسه ‌وی ‌با حضرت‌عیسی‌ علیه‌السلام ‌رفع ‌می‌کردند و توضیح‌ می‌دادند که‌ خردسالی‌ مانع‌ انتصاب به‌ مقام‌ امامت‌ الاهی ‌نمی‌شود

[219] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌321ـ322.

[220] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص382ـ384.

[221] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌219ـ220، قم‌1382 ش‌.

[222] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌276، بیروت‌1414/1993.

[223] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص279، بیروت‌1414/1993.

مستند امامت امام محمّد تقی

شیخ مفید نوشته است که حضرت رضا (علیه السلام) از دنیا رفت و سراغ نداریم فرزندی از او مانده باشد جز پسر ارجمندش، ابوجعفر محمّد (علیه السلام) که پس از او امامت را به دست گرفت.

[224] مصنّفات الشّیخ المفید، ج11، ص271.

همچنین، از امام رضا (علیه السلام) نقل کرده‌اند که به صراحت فرزند گرامی خویش حضرت محمد تقی (علیه السلام) را به وصایت و امامت خوانده است.

[225] الاصول من الکافی، ج1، ص322.

[226] عیون اخبار الرّضا، ج1، ص227.

افزون بر این، برتری آشکار امام محمّد تقی (علیه السلام) بر مردم روزگار خویش دلیلی دیگر بر امامت او است.

منشاء اختلاف در باره امامت امام جواد

با این‌ همه‌ پس‌ از رحلت ‌امام‌رضا علیه‌السلام‌، در میان‌ شیعیان ‌، در آغاز امر در باب ‌تعیین ‌و قبول‌ امام ‌پس ‌از ایشان ‌اختلاف ‌اندکی ‌پیش ‌آمد.

[227] طبری‌، تاریخ‌ طبری، ج1، ص‌388، (بیروت‌).

منشأ عمده‌ این‌ اختلاف ‌خردسالی ‌امام‌ جواد بود و حتی‌ در این ‌باره‌ از خود امام‌جواد علیه‌السلام‌ سؤال‌کردند و حضرت‌ حال ‌خود را با امام‌علی‌ علیه‌السلام ‌سنجیدند که ‌آن ‌حضرت‌ در نه ‌سالگی‌ اسلام ‌آورد یا با حضرت‌ سلیمان ‌مقایسه ‌کردند که ‌داوود او را در کودکی‌ جانشین ‌خویش‌کرد.

[228] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص383-384.

تردید کنندگان ‌اظهار می‌کردند که‌ بلوغ ‌ شرط‌ امامت ‌است‌ و کودک‌ قادر به ‌درک‌ مسائل ‌دقیق ‌ احکام ‌و عقاید که ‌امت ‌به ‌آن‌ها نیاز دارند نیست‌

[229] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌95، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[230] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌87 ـ 88، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

[231] محمد بن محمد مفید، الفصول ‌المختاره‌ من العیون ‌و المحاسن‌، ص‌ 256، بیروت1405/ 1985.

استدلال معتقدین به امامت

در برابر، معتقدان ‌به‌ امامت ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ چنین ‌استدلال‌می‌کردند که ‌امامان‌، برهان ‌ خدا و حجت ‌ او بر روی‌ زمین‌اند و نباید سن ‌آن‌ها را ملاک ‌قرار داد.

[232] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌95ـ96، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

نحوه استدلال در باره ‌کیفیت ‌و منشأ علم‌ امام‌

درباره البته‌، این‌ عده در باره ‌کیفیت ‌و منشأ علم‌ امام‌ چند نظر داشتند. عده‌ای‌ گفتند او از پدرش‌ تعلیم‌ گرفته‌است‌. عده‌ای‌ دیگر، شروع‌ بالفعل‌ امامت را به ‌پس‌ از بلوغ ‌موکول‌کردند و معتقد شدند که‌ امام‌، پس‌ از بلوغ‌، از طرق ‌مختلف‌، مثلاً الهام ‌و رؤیا ، به ‌علوم‌ امامت ‌دست‌ خواهد یافت‌، گرچه‌ پیش ‌از بلوغ‌ هم‌امامت ‌حق ‌اوست‌، چرا که‌ نص‌امام‌رضا علیه‌السلام‌ بر امامت ‌آن ‌حضرت ‌قرار گرفته ‌و او تنها فرزند امام ‌است.

[233] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌97، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

برخی ‌نیز بر آن‌بودند که‌ اطاعت ‌از اوامر و نواهی ‌امام ‌پیش ‌از بلوغ ‌ واجب نیست‌و باید کسی‌از آگاهان ‌به‌ علوم‌ دین ‌و صلاح امت‌، تولی ‌امر را به‌ عهده‌ گیرد تا امام‌ به‌ شرایط ‌لازم‌ دست‌ یابد.

[234] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌97ـ 98، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[235] علی‌ بن ‌اسماعیل‌اشعری‌، کتاب‌مقالات‌الاسلامیین ‌و اختلاف‌المصلّین‌، ج1، ص‌31، چاپ‌ هلموت ‌ریتر، ویسبادن‌1400/ 1980.

به‌ عقیده ‌این ‌گروه‌، منشأ علم ‌امام‌ پس ‌از بلوغ‌، الهام ‌ و شیوه‌های ‌نامتداول ‌نیست‌، بلکه ‌کتب ‌و میراث‌ به‌ جای‌ مانده ‌از پدران ‌وی ‌است‌. حتی ‌برخی ‌برای ‌رفع‌ مشکل ‌نداشتنِ علم‌، گمان ‌کردند که ‌برای‌ امامان‌ قیاس ‌رواست‌، چه ‌ایشان‌ از خطا و اشتباه ‌مصون‌اند.

[236] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌98، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[237] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌90، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

به‌ عقیده ‌جمعی ‌دیگر، برخورداری ‌امام ‌از علم ‌الاهی‌ با خردسالی ‌او منافاتی ‌ندارد، زیرا وی‌ حجت‌ خداست ‌و همه ‌اسباب ‌و عوامل‌طبیعی ‌برای ‌وی‌ فراهم‌ است‌ و در این‌باره ‌به ‌برخی ‌از انبیای‌پیشین‌، نظیر یحیی ‌، عیسی ‌، یوسف ‌ و سلیمان ‌علیهم‌السلام‌، استناد می‌کردند، که ‌بر این ‌اساس‌علم‌ می‌تواند به ‌طور لدنی ‌در حجت‌خدا وجود داشته‌باشد، گرچه‌ به ‌بلوغ‌ نرسیده‌باشد.

[238] سعد بن ‌عبداللّه‌اشعری‌، کتاب ‌المقالات ‌و الفرق‌، ج1، ص‌98ـ99، چاپ ‌محمدجواد مشکور، تهران‌1341ش‌.

[239] حسن‌ بن ‌موسی‌نوبختی‌، فرق‌الشیعه‌، ج1، ص‌90، چاپ ‌محمدصادق‌ آل‌بحرالعلوم‌، نجف‌1355/1936.

شیعیان ‌با اینکه‌ به ‌مسئله ‌امامت ‌از جنبه‌ الاهی ‌آن ‌می‌نگریستند و به‌ همین‌دلیل‌، سن ‌کمِ امام‌ در عقیده‌ آنان‌ خللی ‌وارد نمی‌کرد، اصرار داشتند تا این ‌وجهه ‌الاهی ‌در علم‌ و دانش‌امام ‌بروز یابد؛ ازاین‌رو، با طرح پرسشهایی‌، امام‌ را می‌آزمودند

[240] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌474، قم‌1384 ش‌.

که ‌به ‌امتحان ‌وی ‌در موسم‌ حج ‌ توسط ‌فقهای ‌اصحاب‌ انجامید

[241] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص388 390، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[242] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌220ـ221، قم‌1382 ش‌.

[243] حسین‌ بن ‌عبدالوهاب‌، عیون‌ المعجزات‌، ج1، ص‌109، نجف 1369/ 1950.

به‌ جز این‌، در مواضع و فرصتهای‌گوناگون‌، از امام‌جواد علیه‌السلام‌ پرسشهای‌ بسیاری‌ کرده‌اند و آن ‌حضرت‌، با وجود خردسالی‌، به‌ تمام ‌آن‌ها پاسخ ‌داده ‌است‌.

[244] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌496.

[245] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌382ـ383، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[246] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص384، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

[247] الاختصاص‌، منسوب ‌به‌ محمد بن ‌محمد مفید، ج1، ص‌102، چاپ‌علی‌اکبر غفاری‌، قم‌: جامعه‌ مدرسین ‌حوزه‌ علمیه ‌قم‌.

اختلاف‌ها و تردیدهای‌ مذکور، هیچگاه ‌به ‌بحران‌ در جامعه ‌ شیعه ‌نینجامید.

[248] حسین‌مدرسی ‌طباطبائی‌، مکتب ‌در فرآیند تکامل‌: نظری ‌بر نظور مبانی ‌فکری‌ تشیع ‌در سه ‌قرن ‌نخستین‌، ج1، ص‌88، ترجمه‌ هاشم‌ایزدپناه‌، نیوجرسی‌1375 ش‌.

مشکلات ‌نظری مطرح‌شده‌ پس‌ از وفات ‌امام‌رضا علیه‌السلام ‌هم ‌به ‌زودی ‌پاسخهای‌ مناسب‌ خود را یافت ‌و تقریباً همه ‌پیروان‌ تشیع ‌، امامت ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ را پذیرفتند،

[249] حسین‌مدرسی ‌طباطبائی‌، مکتب ‌در فرآیند تکامل‌: نظری ‌بر نظور مبانی ‌فکری‌ تشیع ‌در سه ‌قرن ‌نخستین‌، ج1، ص‌89، ترجمه‌ هاشم‌ایزدپناه‌، نیوجرسی‌1375 ش‌.

[250] جعفرمرتضی‌عاملی‌، الحیاه ‌السیاسیه ‌للامام‌الجواد علیه‌السلام‌: نبذه ‌یسیره‌، ج1، ص‌26، بیروت‌1405/1985.

گر چه ‌گروه‌هایی ‌مثل‌ زیدیه ‌و اسماعیلیه ‌، گاهی ‌امامت‌ امام‌ جواد در کودکی‌ را مایه‌ طعن ‌قرار دادند

[251] قاسم‌ بن ‌ابراهیم ‌رسی‌، الرد علی ‌الرافضه‌، ج1، ص‌99، چاپ‌ حنفی‌عبداللّه‌، قاهره‌1420/2000.

یمنی‌، ص 252ـ253).

امامت امام محمّد تقی در خردسالی

امام جواد (علیه السلام) نخستین تن از دوازده امام شیعه بود که در خردسالی به امامت رسید. پس از ایشان، امام هادی (علیه السلام) و امام مهدی (علیه السلام) نیز در خردسالی به امامت رسیدند. برخی این موضوع را به عنوان شبهه مطرح ساخته و کوشیده‌اند مسئله امامت ایشان را به ابهام کشانند.
هر چند در تاریخ بشر، کسانی را می‌توان یافت که در کودکی از نبوغ ذاتی فوق العاده‌ای بهره‌مند بوده‌اند و بدین روی، نمی‌توان خردسالی امام (علیه السلام) را دلیلی بر ردّ امامت ایشان به شمار آورد، امّا شیعیان دلایلی دیگر نیز بر این افزوده‌اند:

دلائل امامت امام محمد تقی در خردسالی

1.ایمان به خدا مستلزم آن است که آدمی به این نیز ایمان آوَرَد که همه افعال خداوند از روی مصلحت است و باید بی چون و چرا به آن تن در داد. خداوند، قادر و حکیم است و بنابر مصلحت، بنده برگزیده خویش را در خردسالی به امامت رسانده است و این هیچ تناقضی در پی ندارد و امر محالی با خود نمی‌آورد.
2. بنابر نصّ قرآن، حضرت عیسی (علیه السلام) و یحیی (علیه السلام) در خردسالی به نبوّت رسیده‌اند.

[252] مریم/سوره19، آیه12- 30.

3.در تاریخ اسلام، نمونه‌هایی در دست است که مسئولیّت‌هایی بزرگ و کارهایی سترگ به خردسالان سپرده شده است؛ مانند بیعت امام علی (علیه السلام) با پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)در کودکی، نقش داشتن امام حسن (علیه السلام) و امام حسین (علیه السلام) در ماجرای مباهله و نیز گواهی آنان در ماجرای فدک نزد خلیفه اوّل.
4.امامت حضرت جواد (علیه السلام) در خردسالی، ذهن مسلمانان را برای پذیرفتن امامت حضرت مهدی (علیه السلام) و غیبت ایشان در خردسالی آماده ساخت.
5.چنان که‌ از تاریخ نیز بر می‌آید، امامت حضرت جواد (علیه السلام) در خردسالی آزمایشی سخت برای شیعیان بود تا مؤمنان راستین خویش را نشان دهند و به مقامی والاتر رسند. در این ماجرا، برخی کسان- که سست ایمان و مردّد بودند- از راه به در رفتند و بازشناخته گشتند.

[253] الملل و النّحل، ج1، ص169.

کرامات امام

در منابع‌ شیعی‌ ، برخی‌ کرامات ‌و امور خارق‌العاده‌ به ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌ نسبت ‌داده ‌شده ‌است‌، از جمله ‌سخن‌ گفتن ‌در هنگام‌ولادت‌،

[254] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص383‌384، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[255] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌394، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

طی‌الارض‌ از مدینه ‌به ‌خراسان ‌برای ‌مراسم‌ تجهیز امام‌رضا علیه‌السلام‌

[256] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌215ـ 216، قم‌1382 ش‌.

[257] ابن ‌بابویه‌، عیون ‌اخبارالرضا، ج‌2، ص‌242ـ 245، چاپ‌ مهدی‌لاجوردی‌، قم‌1363 ش‌.

شفا دادن ‌بیماران‌

[258] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص582‌، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[259] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، الخرائج‌ و الجرائح‌، ج1‌، ص386‌ـ 387، قم‌: مؤسسه ‌الامام‌المهدی‌ (ع‌).

[260] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص390، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

استجابت‌ دعاهای ‌او برای ‌یاران ‌و علیه‌ دشمنانش‌،

[261] کلینی‌، اصول کافی، ج1‌، ص496‌.

[262] محمد بن محمد مفید، کتاب‌ الامالی‌، ج1، ص191‌، چاپ‌ حسن‌استاد ولی ‌و علی‌اکبر غفاری‌، قم‌1403.

[263] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌391، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

اطلاع‌ دادن ‌از باطن ‌و اسرار درونی‌ افراد

[264] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌353.

[265] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص596‌، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[266] حسین‌ بن ‌حمدان‌خصیبی‌، الهدایه‌الکبری‌، ج1، ص303‌، بیروت‌ 1406/1986.

[267] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، الخرائج‌ و الجرائح‌، ج‌1، ص383‌، قم‌: مؤسسه ‌الامام‌المهدی‌ (ع‌).

[268] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، الخرائج‌ و الجرائح‌، ج‌2، ص668، قم‌: مؤسسه ‌الامام‌المهدی‌ (ع‌).

خبر دادن ‌از رویدادهای‌آینده‌

[269] ابن ‌بابویه‌، عیون ‌اخبارالرضا، ج‌2، ص‌245، چاپ‌ مهدی‌لاجوردی‌، قم‌1363ش‌.

[270] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌581 ‌، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

؛

[271] ابن ‌حمزه‌، الثاقب‌ فی ‌المناقب‌، ج1، ص‌518، چاپ ‌نبیل ‌رضا علوان‌، قم 1412.

و آگاهی ‌از زمان ‌شهادت‌ خود.

[272] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌323.

[273] علی‌ بن ‌عیسی‌بهاءالدین‌اربلی‌، کشف‌الغمه ‌فی ‌معرفه‌الائمه‌، ج‌3، ص‌153، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌محلاتی‌، بیروت 1401/ 1981.

این ‌کرامات‌ و، به‌ ویژه‌ اظهاراتی‌ که ‌نشانه ‌علم ‌غیرمتعارف‌ آن‌ حضرت‌ بود، حتی‌در دل‌ مخالفان ‌و منکران ‌آن ‌حضرت ‌تأثیر می‌گذاشت‌، به ‌طوری‌ که‌ امامت‌ او را تصدیق‌ می‌کردند.

[274] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌401 403، قم‌:مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[275] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌495.

[276] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌291293، بیروت‌1414/1993.

[277] ابن ‌حمزه‌، الثاقب‌ فی ‌المناقب‌، ج1، ص‌518، چاپ ‌نبیل ‌رضا علوان‌، قم 1412.

اوضاع ‌سیاسی‌ دوران‌ امام‌

خلفای ‌عباسی ‌از زمان ‌امامت ‌امام‌موسی ‌کاظم‌ علیه‌السلام‌ بر آن ‌شدند برای‌ جلوگیری ‌از شورش‌ها و قیامهای ‌ علویان ‌ و وابستگان‌ ائمه‌، فعالیتهای‌ امامان ‌شیعه ‌را تحت‌نظر بگیرند. این‌ سیاست ‌به‌ زندانی‌شدن‌ و در نهایت‌ شهادت ‌ امام‌هفتم ‌ انجامید.

[278] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌34ـ 39.

[279] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌384ـ385، قم‌1384 ش‌.

[280] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص393ـ 405، قم‌1384 ش‌.

مأمون‌در باره ‌امام‌رضا علیه‌السلام‌ سیاست‌ دیگری‌ در پیش ‌گرفت‌.
او با انتصاب ‌حضرت ‌به ‌ولایت‌عهدی ‌و تزویج ‌دخترش‌ به ‌وی‌، بر آن‌ بود تا ضمن ‌تقویت ‌رابطه‌اش‌ با امام‌، در میان ‌علویان‌، که ‌بعضاً قصد قیام‌ داشتند، شکاف‌ بیندازد و امام ‌را در کاخ‌ عباسیان ‌محصور کند.

[281] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌28.

[282] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص42.

[283] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص44.

[284] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌431ـ436، قم‌1384 ش‌.

وی ‌همین ‌سیاست ‌را در مورد امام‌جواد ادامه ‌داد و ام‌فضل‌ را به‌ عقد او در آورد تا از اینطریق‌ وی ‌را تحت‌نظر بگیرد.

[285] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌28.

این ‌تصمیم چندان‌خوشایند عباسیان ‌نبود و از بیم ‌آنکه ‌سرانجامِ مأمون‌ با امام‌جواد علیه‌السلام‌، به ‌آنچه ‌در مورد امام‌رضا رخ‌ داد ختم‌ شود، مأمون ‌را از این ‌کار برحذر داشتند.

[286] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌2، ص‌281، بیروت‌1414/1993.

با این ‌حال ‌مأمون ‌به ‌امام‌جواد بسیار ابراز علاقه ‌و او را تکریم ‌و تعظیم‌ می‌کرد.

[287] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌ 2، ص‌281، بیروت‌1414/1993.

[288] محمد بن محمد مفید، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، ج‌ 2، ص‌ 288، بیروت‌1414/1993.

[289] محمد بن محمد مفید، ج‌ 2، ص‌281، الارشاد فی‌ معرفه حجج‌اللّه ‌علی‌ العباد، بیروت‌1414/1993.

سازمان وکالت

از روزگار امام ‌صادق‌ علیه‌السلام‌، ائمه‌ از شیعیان ‌خود وجوه‌شرعی‌ و هدایای ‌ مالی‌می‌پذیرفتند،

[290] محمد بن حسن ‌صفار قمی‌، بصائر الدرجات ‌الکبری‌ فی‌ فضائل‌ آل‌محمد (ع‌)، ج1، ص‌119، چاپ ‌محسن ‌کوچه ‌باغی تبریزی‌، تهران 1362 ش‌.

[291] کلینی‌، اصول کافی، ج‌2، ص‌512.

[292] حسین‌ بن ‌عبدالوهاب‌، عیون‌ المعجزات‌، ج1، ص‌78، نجف 1369/ 1950.

[293] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، الخرائج‌ و الجرائح‌، ج‌2، ص‌777، قم‌: مؤسسه ‌الامام‌المهدی‌ (ع‌).

ولی‌ امام‌صادق ‌کسی‌ را وکیل ‌در اخذ اموال ‌نکرده‌بود. نظام‌ وکالت ‌را امام‌کاظم ‌علیه‌السلام بنیان ‌گذاشت‌. وکلای‌ امام ‌در شهرهای ‌مختلف ‌زندگی ‌می‌کردند.

[294] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌446ـ447، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[295] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص459، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[296] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص597 ـ 598، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

حضرت‌رضا علیه‌السلام‌ تشکیلات‌ منظمی‌ را که‌ پدرش‌ بنا نهاده ‌بود حفظ ‌کرد و از جانب‌ خود، در همه‌ نقاط ‌وکلایی ‌گماشت‌.

[297] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌506، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[298] احمد بن علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعه‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، ج1، ص‌197، چاپ ‌موسی ‌شبیری ‌زنجانی‌، قم‌1407.

[299] احمد بن علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعه‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، ج1، ص447، چاپ ‌موسی ‌شبیری ‌زنجانی‌، قم‌1407.

وکلای ‌امام‌رضا نیز پس از امتحان‌ حضرت‌جواد در موسم‌حج‌ و پی‌بردن‌ به‌ حقانیت ‌آن ‌حضرت‌، فعالیت ‌خویش ‌را ادامه‌ دادند.

[300] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌45.

برخی از وکلا ی مرتبط با امام جواد

شیعیان ‌امامی ‌ که ‌در سراسر بلاد اسلامی‌ پراکنده‌بودند،

[301] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌492ـ494، قم‌1384 ش‌.

به ‌جز در ایام حج‌، که‌ مستقیماً با امام‌جواد ملاقات می‌کردند، از طریق وکلای وی‌ در شهر‌ها با او ارتباط ‌داشتند که‌ برخی ‌از آن‌ها عبارت‌اند بودند از علی‌ بن ‌مَهْزیار در اهواز ،

[302] احمد بن علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعه‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، ج1، ص‌253، چاپ ‌موسی ‌شبیری ‌زنجانی‌، قم‌1407.

ابراهیم‌ بن ‌محمد همدانی‌ در همدان ‌،

[303] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌611ـ612، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

یحیی‌ بن ‌ابی‌عمران ‌در ری ‌

[304] سعید بن ‌هبه‌اللّه ‌قطب‌راوندی‌، الخرائج‌ و الجرائح‌، ج‌2، ص‌669، قم‌: مؤسسه ‌الامام‌المهدی‌ (ع‌).

‌

[305] ابن ‌شهرآشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌397، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

یونس‌ بن ‌عبدالرحمان ‌و ابوعمرو حَذّاء در بصره ‌،

[306] کلینی‌، اصول کافی، ج‌5، ص‌316.

[307] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌487ـ 488، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

علی‌ بن ‌حسان ‌واسطی ‌ در بغداد

[308] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌223، قم‌1382 ش‌.

علی‌ بن ‌اسباط ‌در مصر،

[309] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌494.

ص فوان‌ بن ‌یحیی‌ در کوفه ،

[310] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌508، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[311] احمد بن علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعه‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، ج1، ص‌197، چاپ ‌موسی ‌شبیری ‌زنجانی‌، قم‌1407.

صالح‌ بن محمد بن ‌سهل ‌ و زکری ابن ‌آدم ‌ در قم ‌.

[312] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌548.

[313] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌503، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[314] محمدرضا جباری‌، سازمان ‌وکالت ‌و نقش‌ آن ‌در عصر ائمه‌ (علیهم‌السلام‌)، ج1، ص‌47ـ341، قم‌1382 ش‌.

حضرت ‌جواد علیه‌السلام‌ علاوه ‌بر وکلای ‌ثابت ‌و مقیم‌، گاه‌ نمایندگانی ‌ویژه‌ به ‌شهر‌ها می‌فرستاد تا وجوه‌ شرعی ‌و نیز مبالغی ‌را که ‌نزد وکلای‌ مقیم‌ بود، جمع‌آوری‌کنند.

[315] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌596، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

پاره‌ای ‌از شیعیان ‌امام‌ اجازه‌ یافتند به ‌دستگاه‌خلافت‌ وارد شوند و برخی‌ از آنان‌ حتی‌ به‌ مقامات ‌بالا رسیدند،

[316] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌46.

از جمله‌ محمد بن ‌اسماعیل‌ بن ‌بَزِیع‌ ، وزیر بود.

[317] احمد بن علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنّفی‌ الشیعه‌ المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، ج1، ص‌331، چاپ ‌موسی ‌شبیری ‌زنجانی‌، قم‌1407.

[318] ابن ‌بسطام‌ (حسین‌ بن ‌بسطام‌) و ابن ‌بسطام (عبداللّه‌ بن بسطام‌)، طب ‌الائمه‌ علیهم‌السلام‌، نجف‌) 1385 (، چاپ‌ افست‌بیروت‌).

[319] کلینی‌، اصول کافی، ج‌5، ص‌111.

[320] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، الاستبصار، ج‌2، ص‌58، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، نجف 1375 ـ1376/ 1956ـ1957، چاپ ‌افست ‌تهران 1363 ش‌.

همگی‌ این ‌موارد از فعالیتهای ‌مخفی‌ سازمان‌ وکالت‌، به ‌منظور هدایت‌ امور مالی‌ و مذهبی ‌ شیعه ‌امامیه‌ بود.

فعالیتهای ‌سیاسی ‌وکلای ‌امام

مآخذ امامیه ‌درباره ‌اقدامات‌نظامی سازمان‌وکالت‌سکوت‌کرده‌اند، اما جاسم حسین‌

[321] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم.

قیام ‌قم ‌و سرکوب‌ آن ‌را ــ که ‌به ‌دستور مأمون ‌در سال‌210 صورت ‌گرفت ‌و در آن ‌ یحیی‌ بن ‌ابی ‌عمران‌ ، یکی ‌از وکلای ‌امام‌جواد علیه‌السلام‌، به‌ قتل ‌رسید

[322] یزید بن محمد ازدی‌، تاریخ الموصل‌، ج1، ص‌368، چاپ ‌علی ‌حبیبه‌، قاهره‌1387/ 1967.

ــ با فعالیتهای ‌سیاسی ‌وکلای ‌امام ‌مرتبط‌ دانسته ‌است‌.
به ‌نظر او،

[323] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم.

مأمون‌، که ‌امام‌جواد را با این ‌شورش‌ها مرتبط‌ می‌دانست‌، در 215 او را از مدینه‌ به‌ بغداد فراخواند و از وی وی ‌خواست‌ با همسرش‌، ام‌فضل ‌که ‌نزد پدر بود، به‌ مدینه ‌ بازگردد. این ‌ازدواج ‌نه ‌موجب حمایت ‌حمایت ‌امامیه‌ از مأمون‌شد و نه‌ قیامهای ‌قم ‌را متوقف ‌ساخت‌. جعفر بن ‌داوود قمی‌ ، از رهبران ‌این ‌قیام‌ که‌ به‌ مصر تبعید شده‌ بود، در 216 از مصر گریخت ‌و بار دیگر در قم ‌قیام‌ کرد و لشکر مأمون ‌را شکست‌داد.
در 217، عباسیان ‌قیام ‌وی ‌را سرکوب‌ و او را اعدام‌کردند،

[324] طبری‌، تاریخ‌ طبری، ج‌8، ص‌626، (بیروت‌).

[325] طبری‌، تاریخ‌ طبری، ج‌8، ص630، (بیروت‌).

[326] ابن ‌اثیر، ج‌6، ص‌ 422 ، الکامل فی التاریخ.

اما از آن ‌پس‌ قیامهای ‌مخفی‌ علویان ‌گسترده‌تر شد و معتصم‌، ناچار، امام‌جواد و محمد بن ‌قاسم‌ ، از نوادگان ‌ امام‌زین‌العابدین ‌علیه‌السلام‌، را به‌ بغداد فراخواند تا نقش ‌آنان ‌را در قیامهای‌ پنهانی‌ شیعی ‌دریابد

[327] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌47.

[328] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی، مروج‌الذهب ‌و معادن‌الجوهر، ج‌4، ص‌349ـ350، چاپ‌ شارل‌پلاّ، بیروت‌ 1965ـ1979.

فعالیت وکلا در سالهای‌ پایانی ‌امامت‌ امام‌جواد

در سالهای‌ پایانی ‌امامت‌ امام‌جواد علیه‌السلام‌، تشکیلات ‌و فعالیتهای ‌وکلای‌ وی‌ بسیار توسعه‌ یافته ‌بود

[329] جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ج1، ص‌47.

تا جایی‌ که ‌امام‌جواد به ‌پیروان‌ خود در خراسان‌، که ‌در جنگ‌ خرمیه ‌شرکت کرده‌بودند، دستور داد خمس‌ را مستقیماً یا از طریق ‌وکلایش‌ به‌ وی ‌بپردازند.

[330] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، الاستبصار، ج‌2، ص‌60ـ62، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، نجف 1375 ـ1376/ 1956ـ1957، چاپ ‌افست ‌تهران 1363 ش‌.

همچنین‌ امام ‌با شنیدن ‌فرمان‌ معتصم‌ در خصوص‌ احضارش‌ به ‌بغداد، از نماینده‌ خود، محمد بن ‌فرج خواست‌، تا خمس ‌را به ‌او بدهد.

[331] فضل‌ بن ‌حسن‌طبرسی‌، اعلام‌ الوری ‌باعلام‌الهدی‌، ج‌2، ص100‌، قم‌1417.

[332] ابن ‌شهر آشوب‌، مناقب ‌آل ‌ابی‌طالب‌، ج‌4، ص‌389، چاپ‌هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌.

مقام‌ علمی‌ امام

با اینکه ‌امام‌جواد علیه‌السلام ‌در خردسالی ‌به ‌امامت‌ رسید و مدت‌ امامتش‌ هم ‌کوتاه‌ بود، در منابع ‌شیعی ‌و شماری‌ از منابع ‌اهل‌سنّت‌ ، بیش ‌از دویست‌ حدیث‌ به‌ آن‌ حضرت‌ منسوب ‌است ‌که ‌نشان ‌از مقام‌ علمی‌ و احاطه ‌وی ‌بر مسائل ‌فقهی‌، تفسیری‌، اعتقادی ‌و اخلاقی ‌دارد. شرایط ‌دشوار سیاسی ‌باعث‌ شد که‌ حضرت‌ مدتی ‌امامت ‌خود را پنهان‌کند

[333] دلائل‌الامامه‌، منسوب ‌به ‌محمد بن جریر طبری‌ آملی‌، ج1، ص‌291، قم‌: مؤسسه ‌البعثه‌، 1413.

[334] علی‌ بن ‌حسین‌ مسعودی ‌، اثبات‌الوصیه‌ للامام‌ علی‌ بن ‌ابی‌طالب، ج1، ص‌223، قم‌1382 ش‌.

؛ از این‌رو، ساده‌ترین‌ راه ‌ارتباط ‌شیعیان ‌با امام‌، نامه ‌نگاری‌بود.
بسیاری‌ از معارف ‌و مطالبی ‌که ‌از آن‌ حضرت‌ باقی ‌مانده‌، در نامه‌های ‌وی‌ به‌ شیعیان ‌مندرج‌ است‌.

[335] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌489، قم‌1384 ش‌.

شیعیان ‌در نامه‌هایشان‌ سؤالات ‌خود را، که‌ بیش‌تر در مسائل‌ فقهی ‌بود، طرح‌ می‌کردند و امام‌ به ‌آنان‌ پاسخ‌ می‌داد.
در اغلب‌ موارد نام ‌و نشان‌ کسی ‌که ‌امام ‌به ‌او نامه ‌نوشته‌، مشخص ‌است‌.

[336] کلینی‌، اصول کافی، ج‌3، ص‌399.

[337] کلینی‌، اصول کافی، ج‌4، ص‌275.

[338] کلینی‌، اصول کافی، ج‌4، ص524.

[339] کلینی‌، اصول کافی، ج‌5، ص‌347.

[340] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص610- 611، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[341] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌3، ص‌276، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[342] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌4، ص‌87، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[343] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌5، ص‌411، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[344] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌8، ص‌57، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

موسوعه ‌الامام ‌الجواد ،

[345] موسوعه ‌الامام‌الجواد علیه‌السلام‌، قم‌: مؤسسه‌ ولی‌العصر علیه‌السلام ‌للدراسات‌الاسلامیه‌، ج‌2، ص‌416ـ 508، 1419.

به ‌جز پدر و پسر امام‌، نام‌ و نشان‌ شصت‌وسه ‌تن ‌از افرادی ‌که حضرت‌ با آنان‌ مکاتبه ‌داشته‌، از مجموع‌ منابع‌ حدیثی‌ و رجالی ‌ گرد آمده‌ است‌، البته ‌برخی‌ از نامه‌ها در پاسخ به‌ گروهی ‌از شیعیان ‌نگاشته‌ شده ‌است‌

[346] کلینی‌، اصول کافی، ج‌3، ص331.

[347] کلینی‌، اصول کافی، ج‌3، ص398.

[348] کلینی‌، اصول کافی، ج‌5، ص394‌.

[349] کلینی‌، اصول کافی، ج‌7، ص163‌.

[350] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌606، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[351] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص611، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[352] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌9، ص‌242، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

[353] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌9، ص273، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

و در مواردی‌ هم‌ نویسنده‌ نامه‌ مشخص نیست‌.

[354] موسوعه ‌الامام‌الجواد علیه‌السلام‌، قم‌: مؤسسه‌ ولی‌العصر علیه‌السلام ‌للدراسات‌الاسلامیه‌، ج‌2، ص‌515 ـ 521، 1419.

تنوع روایتهای امام جواد

بنابر منابع ‌حدیثی‌، امام‌جواد علیه‌السلام‌ بسیاری‌ از احادیث ‌را از پیامبر یا ائمه ‌پیش‌ از خود روایت ‌کرده‌است‌

[355] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌250.

[356] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص532.

[357] کلینی‌، اصول کافی، ج4‌، ص504‌.

[358] ابن ‌بابویه‌، معانی‌الاخبار، ج1، ص288‌، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌1361 ش‌.

[359] موسوعه ‌الامام‌الجواد علیه‌السلام‌، قم‌: مؤسسه‌ ولی‌العصر علیه‌السلام ‌للدراسات‌الاسلامیه‌، ج2‌، ص531 ـ 659، 1419.

کتابهای ‌چهارگانه‌ حدیثی‌ شیعه‌ و نیز کتابهای‌ روایی ‌دیگر، متضمن‌ احادیث ‌فقهی ‌بسیاری‌ از حضرت‌ جواد علیه‌السلام‌اند که ‌تنوع‌ موضوعی‌ آن‌ها شایان ‌توجه‌ است‌. تقریباً در بیش ‌از نیمی‌ از ابواب ‌و موضوعات فقهی (برحسب ‌تقسیمات ‌کتب ‌فقهی‌) از ایشان ‌حدیث ‌نقل‌ شده ‌است.

[360] موسوعه ‌الامام‌الجواد علیه‌السلام‌، قم‌: مؤسسه‌ ولی‌العصر علیه‌السلام ‌للدراسات‌الاسلامیه‌، ج‌2، ص‌5 ـ214، 1419.

[361] عزیزاللّه ‌عطاردی‌قوچانی‌، مسند الامام‌الجواد ابی‌جعفر محمد بن ‌علی‌الرضا علیهماالسلام‌، ج1، ص‌191ـ239، قم 1410.

[362] محمدباقر موحدی‌ ابطحی‌، مستدرک‌ عوالم‌العلوم ‌و المعارف‌ و الاحوال‌ من‌ الایات ‌و الاخبار و الاقوال‌، ج‌23، ص‌371ـ 508، ج‌23، قم 1413.

همچنین ‌در باره ‌مسائل ‌اعتقادی‌ نظیر توحید، صفات‌خدا، نبوت ‌و امامت‌ احادیثی ‌از امام‌جواد علیه‌السلام ‌روایت‌ شده‌است‌

[363] احمد بن ‌محمد برقی‌، کتاب‌المحاسن‌، ج‌1، ص‌239، چاپ ‌جلال‌الدین ‌محدث‌ارموی‌، تهران 1330 ش‌.

[364] ابن ‌بابویه‌، التوحید، ج1، ص‌104، چاپ ‌هاشم‌ حسینی‌طهرانی‌، قم‌1387.

[365] ابن ‌بابویه‌، التوحید، ج1، ص107، چاپ ‌هاشم‌ حسینی‌طهرانی‌، قم‌1387.

[366] محمد بن حسن ‌صفار قمی‌، بصائر الدرجات ‌الکبری‌ فی‌ فضائل‌ آل‌محمد (ع‌)، ج1، ص‌246، چاپ ‌محسن ‌کوچه ‌باغی تبریزی‌، تهران 1362 ش‌.

[367] ابن ‌شعبه‌، تحف‌ العقول ‌عن ‌آل‌الرسول‌، ج1، ص‌456، چاپ‌علی‌اکبر غفاری‌، قم‌1363 ش‌.

احادیث ‌تفسیری‌ منقول ‌از حضرت‌

پاره‌ای ‌دیگر از احادیثِ منقول ‌از حضرت‌، احادیث ‌تفسیری‌ است‌. این ‌احادیث ‌بیش‌تر صبغه‌ فقهی

[368] محمد بن ‌مسعود عیاشی‌، کتاب‌ التفسیر، ج‌1، ص‌319ـ320، چاپ‌ هاشم ‌رسولی‌ محلاتی‌، قم‌1380ـ1381، چاپ‌ افست ‌تهران.

[369] کلینی‌، اصول کافی، ج‌6، ص‌113.

[370] محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، تهذیب‌الاحکام‌، ج‌9، ص‌83، چاپ ‌حسن ‌موسوی‌خرسان‌، تهران‌1390.

و کلامی‌

[371] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌99.

[372] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص242.

[373] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص384.

[374] علی‌ بن ‌ابراهیم‌ قمی‌، تفسیر القمی‌، ج‌1، ص‌358، چاپ‌ طیب‌ موسوی‌ جزائری‌، قم 1404.

[375] کتاب‌ القاب ‌الرسول‌ و عترته‌، در مجموعه ‌نفیسه ‌فی ‌تاریخ‌ الائمه‌، ج1، ص‌199، همان ‌محمد بن ‌عمرکشی، اختیار معرفه‌الرجال‌، تلخیص محمد بن ‌حسن‌ طوسی‌، چاپ‌ حسن‌ مصطفوی‌، مشهد 1348 ش‌.

[376] الاختصاص‌، منسوب ‌به‌ محمد بن ‌محمد مفید، ج1، ص‌263، چاپ‌علی‌اکبر غفاری‌، قم‌: جامعه‌ مدرسین ‌حوزه‌ علمیه ‌قم‌.

دارند و گاه‌ متضمن‌ تأویل‌ برخی‌ از آیات‌اند.

[377] محمد بن حسن ‌صفار قمی‌، بصائر الدرجات ‌الکبری‌ فی‌ فضائل‌ آل‌محمد (ع‌)، ج1، ص520‌، چاپ ‌محسن ‌کوچه ‌باغی تبریزی‌، تهران 1362 ش‌.

[378] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص‌248.

[379] کلینی‌، اصول کافی، ج‌1، ص414.

[380] علی‌ بن ‌ابراهیم‌ قمی‌، تفسیر القمی‌، ج‌2، ص‌334، ج‌1، ص160‌، چاپ‌ طیب‌ موسوی‌ جزائری‌، قم 1404.

[381] محمدباقر موحدی‌ ابطحی‌، مستدرک‌ عوالم‌العلوم ‌و المعارف‌ و الاحوال‌ من‌ الایات ‌و الاخبار و الاقوال‌، ج‌23، ص‌162ـ210، ج‌23، قم 1413.

[382] موسوعه ‌الامام‌الجواد علیه‌السلام‌، قم‌: مؤسسه‌ ولی‌العصر علیه‌السلام ‌للدراسات‌الاسلامیه‌، ج‌2، ص219ـ267، 1419.

مناظرات و احتجاجات امام

بخش ‌دیگری ‌از احادیث ‌روایت‌ شده ‌از آن‌ حضرت‌، متضمن ‌مناظرات ‌و احتجاجات ‌وی ‌در مسائل ‌فقهی‌ و کلامی‌است‌. امام‌جواد علیه‌السلام ‌از جانب ‌دو گروه‌ به‌ مناظره‌ خوانده‌شد: از سوی ‌برخی‌ شیعیان ‌به ‌دلیل‌ خردسالی‌اش‌، و از سوی ‌مأمون‌ و معتصم ‌، در اصل ‌برای ‌به ‌چالش‌کشیدن‌ مسئله‌ علم‌الاهی ‌ ائمه ‌علیهم‌السلام‌، و در ظاهر به‌ سبب ‌علم ‌دوستی ‌و علاقه‌ به ‌امامان‌.

[383] رسول‌جعفریان‌، حیات ‌فکری ‌و سیاسی ‌امامان‌شیعه‌ علیهم‌السلام‌، ج1، ص‌482ـ483، قم‌1384 ش‌.

در این ‌میان‌ مناظره ‌امام‌جواد علیه‌ السلام ‌با یحیی‌ بن اکثم‌ در مح