توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد

 پاورپوینت کامل ادبيات تصوف ترکي دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است

شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.

لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.

توجه : در صورت  مشاهده  بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل ادبيات تصوف ترکي،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد

---

بخشی از متن پاورپوینت کامل ادبيات تصوف ترکي :

پاورپوینت کامل ادبيات تصوف ترکي

---

ترکی نام مجموعه‌ای از زبان‌های مرتبط باهم است که به گروه زبان‌های آلتایی تعلق دارد.
ورود اسلام به مناطق ترک‌زبان نقش مهمی در تحول زبان ترکی داشت؛ همچنین ورود طریقه‌های صوفیه به این مناطق موجب خلق آثار بسیاری در زمینه تصوف گردید.
از آن‌جا که اسلام از طریق ایرانیان به این مناطق راه یافته بود، ادبیات فارسی نقش تعیین کننده‌ای در شکل‌گیری ادبیات ترکی داشته است.

فهرست مندرجات

1 - شکل‌گیری ادبیات ترکی
2 - ادبیات ترکی شرقی
2.1 - دور قره‌خانی
2.2 - دور خوارزمی و اردوی زرین
2.3 - دور جغتایی
2.3.1 - علی‌شیر نوایی
2.3.2 - احمد یسوی
2.3.3 - حکیم سلیمان آتا
2.3.4 - تغییر سبک
2.3.5 - بخشی‌ها
3 - ادبیات ترکی غربی
3.1 - تشکیل دولت سلجوقی
3.2 - انقراض سلجوقیان روم
4 - دوره عثمانی
5 - ادبیات دیوانی
5.1 - سبک‌های رایج
5.2 - مثنوی‌های مشهور
5.3 - شاعران صاحب سبک
5.4 - گرایش به تصوف
5.5 - شاعران صوفی
6 - ادبیات صوفیانه
6.1 - موضوعات
6.2 - جای‌گاه مردمی
6.3 - شاعران صوفی
6.3.1 - احمد فقیه
6.3.2 - شیاد حمزه
6.3.3 - گلشهری
6.3.4 - سلطان ولد
6.3.5 - عاشق پاشا
6.3.6 - یونس امره
6.4 - طریقه‌ها
6.4.1 - علوی بکتاشی
6.4.2 - ملامی حمزوی
7 - ادبیات عاشق
7.1 - اوزان‌ها و عاشق‌ها
7.2 - عاشق‌های مشهور
8 - نثر ترکی
9 - فهرست منابع
10 - پانویس
11 - منبع

شکل‌گیری ادبیات ترکی

ترکی نام مجموعه‌ای از زبان‌های مرتبط باهم است که به گروه زبان‌های آلتایی تعلق دارد.
مردمانی که به زبان ترکی سخن می‌گفتند، از دیرباز در سرزمین‌های گسترده‌ای زندگی می‌کردند که از شرق ترکستان تا غرب آسیا (و شرق اروپا) را در بر می‌گرفت و گویش‌های گوناگون این زبان سنت ادبی شفاهی و مکتوب پرمایه‌ای را شامل می‌شد.
ورود اسلام به این سرزمین‌ها نقش مهمی در تحول زبان ترکی داشت که یکی از بارزترین نمودهای آن، پذیرش واژه‌های وام‌گرفته از عربی و فارسی، و نیز شکل‌گیری سنت ادبی است که به خط عربی نوشته می‌شد.
از آن‌جا که اسلام از طریق ایرانیان به این سرزمین‌ها راه یافته بود، ترکان فرهنگ اسلامی را در شکل ایرانی شد آن پذیرفتند. به همین سبب، یکی از اجزاء مهم این فرهنگ که ادبیات فارسی بود، نقش تعیین کننده‌ای در جریان شکل‌گیری ادبیات ترکی پس از اسلام داشت.
به این ترتیب، ترکان با الهام از ادبیات فارسی، افزون بر وزن‌های هجایی ترکی، قالب‌های شعری فارسی چون قصیده، غزل، رباعی و مثنوی را نیز به کار گرفتند.
ادبیات مکتوب ترکی که به این ترتیب شکل گرفت، در دو گویش ترکی شرقی و ترکی غربی تحول یافت.
ادبیات ترکی شرقی در واقع ادام گونه‌ای از گویش اویغوری بود که از حدود سد 5 ق/11م شروع به شکل‌گیری کرد و تا سد 9ق/15م در هرات به اوج شکوفایی خود رسید.
ادبیات ترکی غربی نیز که متشکل از گویش‌های آذری و عثمانی بود، خود از گویش اغوز تحول یافت و از سد 7ق/13م به تدریج ظاهر شد و در سد 9ق به کمال رسید.

ادبیات ترکی شرقی

گویش ترکی شرقی زبانی ادبی بـود که از سد 5 تا اواخر سد 13ق اقوام ترک هم سرزمین‌های میان ترکستان شرقی تا آناتولی به آن سخن می‌گفتند.
این گویش در سیر تحول خود 3 دوره را پشت سر گذاشته است:

دور قره‌خانـی

که در طـی آن این گـویش ــ که همچنیـن خاقانیه و ترکی میانه نیز نامیده می‌شود ــ در فاصل سده‌های 5-6ق/11-12م، در شرق و غرب ترکستان، به‌ویژه در کاشغر و حوالی آن ــ که در آن منطقه مرکزیت داشت ــ به‌تدریج رشد یافت و تحول خود را از زبان اویغوری آغاز کرد و به نخستین زبان ادبی ترکان مسلمان تبدیل شد.
از برجسته‌ترین آثاری که در این گویش به وجود آمد، می‌توان به این‌ها اشاره کرد: قوتاد قوبیلیگ، اثر یوسف خاص حاجب، که کتابی از نوع سیاست‌نامه است و اصول رفتار و منش درست برای حاکمان و دیگر طبقات جامعه را دربر دارد و در قالب مثنوی سروده شده است؛ کتاب عتبه الحقائق، اثر ادیب احمد یوکنکی، که اثری به نظم، دربار اصول اخلاق اسلامی است و نوعی پندنامه به شمار می‌آید؛ ترجم قرآن به زبان ترکی.

دور خوارزمی و اردوی زرین

در این دوره، یعنی از سد 7ق به بعد، زبانی نوشتاری در خوارزم، در مصب سیر دریا، از ترکی قره‌خانی تحول یافت و از آن‌جا به اردوی زرین رسید.
بر خلاف ترکی خاقانیه، این گویش عناصر اغوزی و قبچاقی را نیز در خود داشت و دو نمونه از شاخص‌ترین آثار آن قصص الانبیاء رابغوزی (710ق) و نهج الفرادیس (761ق) اثر محمود کردری است.

دور جغتایی

گویش جغتایی در طی دور تیموری در سد 9ق در آسیای میانه، در شهرهایی چون سمرقند، هرات، بخارا، خیوه، فرغانه و کاشغر تحول خود را آغاز نمود و در سرتاسر مناطق شرقی گسترش یافت و سرانجام در هرات، در دربار سلطان حسین بایقرا به اوج شکوفایی خود رسید.

علی‌شیر نوایی

سرشناس‌ترین ادیب و شاعر این دوره امیر علی‌شیر نوایی (د 906ق) است که آثار متعددی همچون مجالس النفائس، در شرح احوال شاعران ترک، میزان الاوزان در عروض و نسائم المحبه من شمائم الفتوه، در شرح احوال صوفیان ترک دارد.
این اثر اخیر که با استفاده از نفحات الانس جامی و منابع دیگر نوشته شده است، از جمله آثار ادبیِ دارای مضامین عرفانی در گویش جغتایی به شمار می‌آید.

احمد یسوی

برجسته‌ترین نمایند ادبیات صوفیان ترکی شرقی احمد یسوی (د 562 ق) و منظوم دیوان حکمت اوست.
وی از صوفیان نام‌دار ترک است که احتمالاً در نیم سد 5 ق در سایرام به دنیا آمد و پس از چندی به شهر یَسی (در ترکستان) رفت و در آن‌جا به ارسلان بابا، از صوفیان آن منطقه پیوست و تا هنگام مرگ او از جمل مریدانش ماند.
پس از آن به خواجه یوسف همدانی دست ارادت داد، از وی خرقه گرفت و یکی از 4 خلیف او شد. وی سرانجام به یسی بازگشت و در همان‌جا درگذشت.
احمد یسوی در میان ترکان اطراف سیر دریا، تاشکند و مناطق دورتر پیـروان بسیار یافت و طریقـ یسویـه ــ که به دست او شکل گـرفت ــ پس از او در هم سرزمین‌های شرقی و غربی، تا خوارزم و قبچاق، خراسان، آذربایجان و حتی آناتولی گسترش پیدا کرد.
در واقع، اهمیت شخصیت احمد یسوی بیش‌تر از آن جهت است که طریقه‌ای برای ترکان به وجود آورد که تا چندین سده پس از او به حیات خود در میان آنان ادامه داد و خود خاستگاه طریقه‌های دیگری چون بکتاشیه گردید.
دیوان حکمت منظومه‌ای منسوب به احمد یسوی است که تا دوره‌های معاصر نیز در میان ترکان شرقی و شمالی بسیار محبوب بوده است.
دیوان حکمت متشکل از دو بیتی‌ها یا «حکمت» ‌هایی به وزن هجایی است که در آن‌ها مضامین صوفیانه، داستان‌های مربوط به زندگی پیامبر (ص)، حکایت‌های پندآمیز و موضوعات معادشناسانه، با بیانی ساده و به دور از تصویرپردازی آمده است.
این کتاب، به‌ویژه از آن نظر که یکی از کهن‌ترین متن‌های به جا مانده از گویش ترکی شرقی است و در همان دایر زبانی قوتاد قوبیلیگ قرار می‌گیرد، از نظر زبان‌شناسی و مطالع تحولات این گویش اهمیت بسیار دارد.
در دیوان حکمت، بر خلاف آثار شاعران متصوف پارسی‌گوی که در آن‌ها مضامین عاشقانه، صور خیال و ظرافت‌های شعری بسیار به کار رفته است، اثری از تصوف سُکری صوفیان خراسان و شور و جذب عاشقان آنان دیده نمی‌شود و در آن، مفاهیم صوفیانه در کنار موضوعات حکمی و شرعی، با زبانی ساده و بیانی که عامه قادر به درک آن باشند، در قالب اشعار هجایی سروده شده است.
این اشعار از دیرباز در میان اقوام ترک با موسیقی همراه بود و در گردهمایی‌های آنان با آهنگ‌های خاصی خوانده می‌شد.

^[1] هیئت، جواد، ج1، ص66-67، سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی، تهران، 1366ش.

با آن‌که به نظر برخی محققان دیوان حکمت از نظر ادبی اهمیت چندانی ندارد، این اثر به سبب ویژگی‌های دیگرش تا قرن‌ها سرمشق شاعران و متصوفان ترک قرار گرفت و آثار متعددی به سبک آن به وجود آمد.

حکیم سلیمان آتا

یکی از نخستین کسانی که اشعاری به سبک دیوان حکمت سرود، حکیم سلیمان آتا یا سلیمان باقیرغانی، خلیف سوم احمد یسوی بود که آثاری چون کتاب باقیرغان، کتاب آخر زمان و کتاب مریم منسوب به اوست.
از میان این آثار که تا دور معاصر نیز در آسیای میانه همچنان با اشتیاق مطالعه می‌شده‌اند، کتاب باقیرغان که به نام «مجموع اشعار حکیم سلیمان آتا» نیز مشهور است، در واقع منظوم صوفیانه‌ای است که در آن اشعار مختلف به اوزان هجایی و عروضی، از شاعران مختلف با تخلص‌های گوناگون یافت می‌شود و چنین به نظر می‌رسد که در طول زمان، شاعران مختلف ترک اشعار صوفیانه‌ای را که سروده بودند، به‌تدریج به این منظومه افزوده‌اند.
اشعاری که در این مجموعه با تخلص‌های گوناگونِ خود حکیم آتا آمده است، از نظر مضمون، سبک و گرایش عرفانی بسیار شبیه به اشعار موجود در دیوان حکمت است.

تغییر سبک

پس از حکیم سلیمان آتا، پیروی از او و نیز از سبک احمد یسوی در میان صوفیان یسوی و حتی نقشبندی که از ذوق شعری بهره‌ای داشتند، مرسوم شد و شاعران متعدد منظومه‌هایی به سبک حکمت سرودند.
این نکته که در طی چندین سده در سبک سرایش و مضامین این حکمت‌ها تغییر چندانی به وجود نیامد، نشان از آن دارد که درویشان یسوی برای این سبک نوعی تقدس و حرمت قائل بودند و تخطی از آن را روا نمی‌شمردند؛ اما با گذشت سال‌های پی در پی و راه یافتن تدریجی اوزان عروضی به فضای ادبیات صوفیان ترک، و نیز تحت تأثیر آثار امیر علی‌شیر نوایی، از حدود سد 10ق/16م به‌تدریج برخی از شاعران صوفی این اوزان را به کار گرفتند و مناجات‌نامه‌ها و حکایت‌هایی سرودند.
با این همه، حتی پس از رواج وزن عروضی نیز، سبک کهن حکمت همچنان پابرجا بود و هرگز به کلی از میان نرفت.

بخشی‌ها

در کنار این‌گونه شاعران متصوف که بیش‌تر با خانقاه‌ها و تکیه‌ها در ارتباط بودند، گروه دیگری از شاعران مردمی نیز به ظهور رسیدند که «بخشی» یا «عاشق» نام داشتند و ادامه دهند سنت «اوزان» ‌ها یا «باقسی» ‌های کهن ترک بودند.
اینان ساز در دست از محلی به محل دیگر می‌رفتند و همراه با نواختن ساز خود، اشعاری مطابق با ذوق و درک مردم عادی می‌خواندند که از یک‌سو وابسته به فرهنگ عام آن سرزمین‌ها، و از سوی دیگر وابسته به سنت صوفیان یسوی و نقشبندی بود.
این اشعار مضامینی چون باورهای دینی، زندگی‌نام اولیا، حماسه‌های کهن و جز آن‌ها داشت و بیش‌تر به وزن هجایی سروده می‌شد و به همین سبب مردم از آن بسیار استقبال می‌کردند و در مجموعه‌هایی به نام کتاب بخشی گردآوری می‌شد.
با این همه، این اشعار به سبب ماهیت «نیمه دینی» خود، به انداز حکمت‌های صوفیان تقدس و احترام نداشت. همین سنت ادبی در دوره‌های بعد در ادبیات ترکی غربی نیز شکل گرفت که به آن اشاره خواهد شد.

ادبیات ترکی غربی

ترکان اغوز که یکی از شاخه‌های بزرگ و مهم ترکان هستند، در سد 2ق از ترکان دوغوز ـ اقوز در ترکستان شرقی جدا شدند و در سرزمین سیحون استقرار یافتند و از سد 4ق به تدریج اسلام آوردند.

تشکیل دولت سلجوقی

این قوم در اواخر سد 4ق مهاجرت خود به سوی شرق را آغاز کردند و در نیم سد 5 ق دولت قدرتمند سلجوقی را به وجود آوردند که قلمرو آن، مناطق گسترده‌ای از ترکستان تا آناتولی را در بر می‌گرفت.
این دولت که تا هنگام مرگ ملکشاه (485ق) با قدرت و شکوه بر سر کار بود، پس از مرگ او به بخش‌های مختلف تقسیم شد و به‌تدریج رو به افول نهاد.
با این همه، سلجوقیان روم که بر آناتولی حکومت می‌کردند، تا مدت‌ها پس از آن با اقتدار به حاکمیت خود ادامه دادند و در قونیه که پایتخت آنان به شمار می‌آمد، با حمایت از ادیبان، هنرمندان و صوفیان به ترویج فرهنگ ایرانی و زبان فارسی پرداختند.
در همین دوران، مهاجرت اقوام اغوز یا ترکمنان به سوی آناتولی ادامه داشت و استقرار هر چه بیش‌تر آنان در سرزمین‌های آسیای صغیر، به‌تدریج موجب رواج و استیلای زبان و فرهنگ ترکی در این سرزمین گردید، چندان که تا اواخر حکومت سلجوقیان روم، این زبان به گستردگی در این منطقه رایج شد.
با این همه، از همان ابتدای مهاجرت ترک‌ها، در آسیای صغیر به آهستگی دو لای فرهنگی یا تمدنی مختلف شکل می‌گرفت، زیرا گروهی از ترکان که در شهرها ساکن می‌شدند، در برخورد با فرهنگ‌های ایرانی، عربی و بیزانسی موجود در شهرها، به‌تدریج از آن‌ها تأثیر می‌پذیرفتند و به‌ویژه، تحت تأثیر فرهنگ و ادب ایرانی قرار می‌گرفتند؛ و گروهی دیگر که بیش‌تر مهاجران ترکمن را تشکیل می‌دادند و در روستاها و مناطق دور افتاده ساکن می‌شدند، به سبب آن‌که از تأثیرات خارجی به دور بودند، آداب، سنن و باورهای قومی خود را حفظ می‌کردند و هویت فرهنگی بومی خود را داشتند.
این دوسطحی بودن فرهنگ در آناتولی، در کیفیت انتشار اسلام و تصوف در میان ترکان نیز نقش داشت، به طوری که در مناطق شهری طریقه‌هایی چون مولویه رواج یافتند که در خانقاه‌ها متمرکز بودند، آداب و آیین‌های پرداخته و مفصل، و موسیقی و ادبیات خاص خود را داشتند و از کمک‌های مالی حکومت‌ها، به‌ویژه سلجوقیان، در قالب اوقاف، هدایا و جز آن‌ها برخوردار بودند.
در حالی که در مناطق دور از شهرها، طریقه‌های یسویه، بکتاشیه، قلندرها، حیدری‌ها، علویان، اهل فتوت و اخیان و جز آن‌ها مردم را به خود جذب می‌کردند و گاه باورها و آیین‌هایی داشتند که با معیارهای اهل شریعت موافق نمی‌افتاد. این طریقه‌ها اگر در شهرها نیز رواج می‌یافتند، بیشتر پیروانی در میان طبق متوسط داشتند.

انقراض سلجوقیان روم

با از میان رفتن دولت سلجوقیان روم، و فتح قونیه توسط محمد قره‌مان اوغلو در 676 ق/1277م، در متون دولتی زبان ترکی جای‌گزین زبان فارسی شد و روزبه‌روز زبان فارسی را در این منطقه به عقب راند.
پس از آن به‌تدریج در آناتولی ادبیات ترکی مکتوبی شکل گرفت که خود ریشه در گویش اغوز داشت و محققان آن را گویش ترکی غربی خوانده‌اند.
از آن‌جا که تحول حکومت‌ها چندان تغییری در لایه‌های فرهنگی جامع آناتولی به وجود نیاورد، با قدرت گرفتن تدریجی زبان ترکی و شکل‌گیری ادبیات مکتوب آن ــ که می‌توان گفت با دو سده تأخیر نسبت بـه ادبیات ترکی شرقـی به ظهور رسید.

دوره عثمانی

در دور عثمانی به تدریج 3‌ گونه ادبیات منظوم بر مبنای گویش ترکی غربی تحول یافت که الگوی شکل‌گیری آن از ساختار اجتماعی جامع عثمانی بود:

ادبیات دیوانی

این‌گونه ادبیات برای طبقات بالای اجتماع، تحصیل‌کردگان و روشنفکران سروده می‌شد و در مضمون، عروض و سبک خود تابع شعر فارسی بود و در آن، شاعران بیش‌تر به موضوعات عاشقانه‌ چون می و معشوق، وصف طبیعت و نیز مضامین عرفانی، اخلاقی و دینی می‌پرداختند.
با آن‌که شاعران دیوانی در ابتدا اشعار خود را به زبان و بیان مردم عادی ترک‌زبان می‌سرودند، اما اندک اندک، با به کار بردن واژه‌های فارسی و عربی هر چه بیش‌تر در اشعار خود، از زبان مردم کوچه و بازار فاصله گرفتند و بیانی تصنعی را برگزیدند.

سبک‌های رایج

در شعر دیوانی، مثنوی، قصیده و غزل رایج‌ترین قالب‌ها بودند و به سبب موضوعات مشترک، بن‌مایه‌های محدود و غلب اشکال و قالب‌های ثابت، شاعران فرصت و توانایی اندکی برای نوآوری داشتند.

مثنوی‌های مشهور

در این‌گونه از ادبیات، در طی چند سده مثنوی‌های متعددی دربار داستان‌های یوسف و زلیخا، لیلی و مجنون، و شیرین و فرهاد سروده شد که از آن میان مثنوی لیلی و مجنون فضولی، مثنوی شیرین و فرهاد شیخی، و اسکندرنام احمدی مشهورتر از بقیه‌اند.
همچنین مثنوی‌هایی نیز دربار موضوعات دینی و عرفانی به وجود آمد که از جمل آن‌ها مولِد، سرود سلیمان چلبی بورسوی (د 825 ق) و محمدیه، سرود یازیجی اوغلو محمد بیجان ــ که هر دو متشکل از اشعاری در بزرگداشت میلاد پیامبرند ــ معروف‌تر و پرخواننده‌تر از مثنوی‌های دیگرند.
پس از این دو، این مثنوی‌ها را نیز می‌توان نام برد: فرح‌نامه، سرود خطیب اوغلو (د 828 ق) که در بر دارند 100 حدیث و حکایت کوتاه، مربوط به آموزش‌های دینی و شرعی است؛ ترجم گلشن راز شبستری به ترکی، اثر شیخ الوان شیرازی که نقش مهمی در غنی‌تر کردن اصطلاحات تصوف به این زبان داشت؛ خضرنام محمد داد سلطان (د 900ق) که دربار سیر و سلوک صوفی و تجرب عشق الاهی است؛ وحدت‌نام شیخ عبدالرحیم که در آن داستان منصور حلاج، موضوع وحدت وجود و عشق الاهی مطرح شده است.

شاعران صاحب سبک

شاعران دیوانی در دیگر قالب‌های عروضی نیز توانایی و ذوق خود را آزمودند و اشعار پخته و شایان توجهی به وجود آوردند که برخی از مهم‌ترین آن‌هاست: فضولی بغدادی (د 963ق) که افزون بر آثار ترکی متعدد همچون مثنوی لیلی و مجنون و حدیقـه السعداء، آثار دیگـری نیز به زبـان فارسی دارد؛ خیالی (د 964ق) که در برخی تذکره‌ها به حافظ آسیای صغیر شهرت یافته است و در اشعارش مضامین صوفیانه را با سادگی، رندی، بی‌آلایشی و عدم تعلق به دنیا در می‌آمیزد؛ لامعی (د 938ق) که افزون بر ترجم آثار متعدد فارسی به زبان ترکی، خود نیز آثـاری چون مثنـوی فرهادنامـه به زبـان ترکـی دارد؛ نشاطـی (د 1085ق) که آغازگر سبک هندی در آسیای صغیر بوده است و استاد شاعرانی چون نائلی، فهیم، ناظم و کاملی به شمار می‌آید؛ نائلی (د 1077ق) که از شاعران غزل‌سرای برجست ترکی است و بزرگ‌ترین نمایند سبک هندی در ادبیات عثمانی به شمار می‌رود و تأثیر اندیشه‌های صوفیانه در اشعار او آشکار است.

^[2] آیدین، شادی، ج1، ص43، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی، تهران، 1385ش.

^[3] آیدین، شادی، ج1، ص52، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی، تهران، 1385ش.

^[4] آیدین، شادی، ج1، ص54، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی، تهران، 1385ش.

^[5] آیدین، شادی، ج1، ص60، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی، تهران، 1385ش.

^[6] تارلان، علی نهاد، ج1، ص12-13، ادبیات دیوانی ترک و نائلی، ترجم حمید نطقی، تهران، 1349ش.

^[7] تارلان، علی نهاد، ج1، ص16، ادبیات دیوانی ترک و نائلی، ترجم حمید نطقی، تهران، 1349ش.

^[8] تارلان، علی نهاد، ج1، ص22-23، ادبیات دیوانی ترک و نائلی، ترجم حمید نطقی، تهران، 1349ش.

گرایش به تصوف

یکی از ویژگی‌های شعر دیوانی ترکی آن است که به رغم عدم تعلق مستقیم آن به طریقه‌های صوفیه و نظام خانقاهی در آسیای صغیر، گرایش به تصوف و مضامین عرفانی به روشنی در بسیاری از نمونه‌های آن به چشم می‌خورد.
بسیاری از شاعرانی که از نظر سبک، کاربرد وزن عروضی و قالب‌های شعری معین، و نیز از نظر شیو بیان از شاعران دیوانی به شمار می‌آیند، در اشعار خود به مضامین عرفانی و صوفیانه پرداخته‌اند.
افزون بر این، بسیاری از شاعران دیوانی که نقش مهمی در تحول و غنای این شاخه از ادبیات ترکی داشتند، به طریق مولویه وابسته بوده‌اند.
اهمیت نقش این شاعران تا آنجا جست که برخی محققان مولویه را از بنیان‌گذاران ادبیات دیوانی شمرده‌اند و نیز جای‌گاه آنان در پیدایش و گسترش ادبیات دیوانی را بسیار با اهمیت دانسته‌اند.
به باور آنان، این جریان نخست با سرودن اشعار ترکی توسط سلطان ولد، فرزند مولانا جلال‌الدین آغاز شد و پس از آن، مولویه که به‌تدریج در محیطی ترکی از زبان فارسی فاصله می‌گرفتند، به سرودن اشعار خود به زبان ترکی روی آوردند و اندک‌اندک در این زمینه به توفیقات بسیار دست یافتند.

شاعران صوفی

از جمل این شاعران می‌توان به نفعی (د 1045ق)، ندیم (د 1143ق)، نشاطی احمد دده (د1084ق)، نابی (د 1124ق)، اسرار دده (د 1211ق) و شیخ غالب یا غالب دده (د 1214ق) اشاره کرد که همه از صوفیان طریق مولویه بودند.
از این میان، غالب دده ــ که با پیروی از شیو نشاطـی ـ نائلـی و در ادام مکتب آنان، سبک هندی را در سرودن اشعار ترکی خود برگزید ــ مشهورتر از دیگران است.
وی در این سبک به پایـه‌ای رسید که کمتر شاعر ترکـی به آن دست یافتـه است، اما در عین حال، با بیان اندیشه‌های عرفانی خود به سبک هندی و استفاده از صور خیال و ظرافت‌های بیانی، ساختار ادبی پیچیده‌ای را به وجود آورد که مردم عادی چندان قادر به درک آن نبودند.
از این‌رو، برخی محققان بر آن باورند که غالب دده با هم نوآوری‌ها و توانایی‌های ادبی خود، شعر دیوانی ترکی را به مرحله‌ای رساند که فراتر رفتن از آن ممکن نبود و به همین سبب، وی زمین لازم را برای افو