PPTX
پاورپوینت کامل انواع صفات زیست شناسی دوازدهم
299,000 تومان
محصول VIP
پاورپوینت کامل احياء العلوم
۴.۹
تعداد فروش / دانلود:
0 بار دانلود
تاریخ ثبت فایل در سایت:
حجم فایل دانلودی:
0.28 مگابایت
سازگاری کامل:
موبایل، تبلت و کامپیوتر
معرفی محصول پاورپوینت کامل احياء العلوم
توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد
پاورپوینت کامل احياء العلوم دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است
شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.
لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.
توجه : در صورت مشاهده بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل احياء العلوم،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد
بخشی از متن پاورپوینت کامل احياء العلوم :
احیاء علوم‌الدین
اِحْیاءُ عُلوم‌ِالدّین، مشهور به احیاءالعلوم، مهم‌ترین‌وجامع‌ترین‌و بلندترین و پرآوازه‌ترین کتاب ابوحامد محمد بن محمد غزالی طوسی (450- 505ق/1058-1111م) می‌باشد.
فهرست مندرجات
2 - شناخت اجمالی از نویسنده
3 - بخش‌های مختلف
4 - محتوی
5 - روش نگارش
6 - تاریخ تألیف
7 - هدف
8 - ربع العبادات
8.1 - کتاب العلم
8.1.1 - اقسام علوم
8.1.2 - دنیوی بودن علم فقه
8.1.3 - رابطه فقه با طب
8.1.4 - کلام و فلسفه
8.2 - کتاب قواعد العقاید
8.2.1 - توحید و عدل الهی
8.3 - کتاب اسرار طهارت
8.4 - کتاب الصلاه
8.5 - کتاب الصوم
8.6 - کتاب اسرار الحج
8.7 - کتاب آداب تلاوه القرآن
8.8 - کتاب الاذکار و الدعوات
8.9 - ترتیب الاوراد و تفصیل احیاء اللیل
9 - ربع عادات
9.1 - کتاب آداب الاکل
9.2 - آداب النکاح
9.3 - کتاب الحلال و الحرام
9.4 - کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر
9.5 - کتاب آداب العزله
9.6 - کتاب آداب السماع و الوجد
10 - ربع مهلکات
10.1 - کتاب ریاضه النفس
10.1.1 - روش معالجه رذایل
10.2 - کتاب ذم الدنیا
10.3 - کتاب آفات اللسان
10.4 - کتاب ذم الغرور
11 - ربع منجیات
11.1 - کتاب توبه
11.2 - کتاب صبر و شکر
11.2.1 - ارکان شکر
11.3 - کتاب الفقر و الزهد
11.4 - کتاب التوحید و التوکل
11.4.1 - بخش اول
11.4.2 - بخش دوم
11.5 - کتاب المحبه و الشوق و الانس و الرضا
11.5.1 - محبت خداوند به بندگان
11.5.2 - علامات عاشقان
11.6 - کتاب النیه و الاخلاص و الصدق و کتاب المراقبه و المحاسبه و کتاب الفکر
11.7 - کتاب ذکر الموت و مابعده
12 - واکنشها علیه احیا بعد از نشر
12.1 - طعن محدثان
12.2 - طعن نحویان
13 - دیدگاه بزرگان
13.1 - ذهبی
13.2 - ابن جوزی
13.3 - دیگر بزرگان
14 - طرفداران احیاء
15 - نقدها
16 - شروح و تلخیص‌ها
17 - ترجمه به زبان‌های مختلف
18 - اقتباس تألیفات دیگر از احیاء
19 - فهرست منابع
20 - پانویس
21 - منبع
موقعیت نگارش
احیاء علوم الدین را در دوران کناره‌گیری از تدریس در نظامیه بغداد ، و پس از بروز دگرگونی‌های روحی و شکوک و شوریدگی‌های فکری، و بر اثر برگزیدن طریق مجاهده و ترک مجادله، و در ایام سفر و اقامت چند ساله به شام و قدس و حجاز به‌رشته نگارش کشیده است و حاصل مراقبات صوفیانه و مطالعات عالمانه خود را در آن به ودیعت نهاده است.
شناخت اجمالی از نویسنده
غزالی نخست نزد احمد رادکانی در طوس ، و سپس نزد ابونصر اسماعیلی از دعات اسماعیلیه، در جرجان علم‌آموزی کرد
[1] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج6، ص195، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1388ق/1968م.
و در 473ق که به نیشابور رفت، به مدت 5 سال در نظامیه نیشابور، شاگرد ابوالمعالی امام الحرمین جوینی بود[2] غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، ج1، ص85، به کوشش عبدالحلیم محمود، قاهره، 1394ق/1974م.
[3] ابن عساکر، علی، تاریخ مدینه دمشق، ج15، ص920، (عمان)، دارالبشیر.
[4] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج6، ص196، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1388ق/1968م.
و پس از وفات وی در 478ق، به نظام‌الملک پیوست و چند سال بعد به توصیه و صوابدید وی، استادی نظامیه بغداد را پذیرفت و با شکوه بسیار، در 484ق وارد بغداد شد[5] ابن عساکر، علی، تاریخ مدینه دمشق، ج15، ص920، (عمان)، دارالبشیر.
[6] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج6، ص196-197، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1388ق/1968م.
و به تدریس کلام اشعری و فقه شافعی همت گمارد.گویا در همین اوان احوال روحی خود را بر ابوعلی فارمدی عرضه می‌کرد و از او درس تصوف می‌گرفت،
[7] زبیدی، محمد، اتحاف الساده المتقین، ج1، ص19، قاهره، 1311ق.
گر چه چند و چون این تعلیم و تعلم چندان آشکار و گشوده نیست.در رجب 488 شک و شوریدگی گریبان ذهن وی را چنان گرفت که به مدت 6 ماه از تدریس بازماند
[8] غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، ج1، ص140-141، به کوشش عبدالحلیم محمود، قاهره، 1394ق/1974م.
و نهایتاً برادر را به جای خود بر کرسی تدریس نشاند و در ذیقعده همان سال، با راهیان حج از بغداد بیرون آمد، اما به حجاز نرفت و عازم شام گردید.در این ایام بود که گمنام و تنها در خلوت نشست و به پیراستن دل و طرد ظنون و کسب یقین همت در بست
[9] غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، ج1، ص142، به کوشش عبدالحلیم محمود، قاهره، 1394ق/1974م.
[10] زبیدی، محمد، اتحاف الساده المتقین، ج1، ص7- 8، قاهره، 1311ق.
و قوت القلوب ابوطالب مکی و کتب حارث محاسبی و آثار جنید و شبلی و بایزید[11] غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، ج1، ص137- 138، به کوشش عبدالحلیم محمود، قاهره، 1394ق/1974م.
و رساله ابوالقاسم قشیری و الذریعه راغب اصفهانی[12] زبیدی، محمد، اتحاف الساده المتقین، ج1، ص4، قاهره، 1311ق.
را در مطالعه گرفت و با چنین اندوخته‌ای از تجارب و دستمایه‌ای از کسب و کشف به تصنیف احیاء علوم الدین دست گشود.بخش‌های مختلف
احیاء علوم الدین کارنامه عظیم غزالی در دوران عزلت، کتابی است بزرگ در حدود 600، 1صفحه رحلی و منقسم به 4 بخش عبادات ، عادات ، مهلکات و منجیات ، که هر یک از این بخش‌ها مشتمل بر 10 کتاب است بدین شرح:
1. ربع عبادات : کتاب العلم، کتاب قواعد العقاید، کتاب اسرار الطهاره، کتاب اسرار الصلاه، کتاب اسرار الزکاه، کتاب اسرار الصوم، کتاب اسرار الحج، کتاب آداب تلاوه القرآن، کتاب الاذکار و الدعوات و کتاب ترتیب الاوراد.
2. ربع عادات : کتاب آداب الاکل، کتاب آداب النکاح، کتاب آداب الکسب و المعاش، کتاب الحلال و الحرام، کتاب آداب الالفه و الاخوه، کتاب آداب العزله، کتاب آداب السفر، کتاب آداب السماع و الوجد، کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، کتاب آداب المعیشه و اخلاق النبوه.
3. ربع مهلکات : کتاب شرح عجائب القلب، کتاب ریاضه النفس، کتاب کسر الشهوتین (شهوه البطن و شهوه الفرج)، کتاب آفات اللسان، کتاب ذم الغضب و الحقد و الحسد، کتاب ذم الدنیا، کتاب ذم البخل و ذم حب المال، کتاب ذم الجاه و الریاء، کتاب ذم الکبر و العجب و کتاب ذم‌الغرور.
4. ربع منجیات : کتاب التوبه، کتاب الصبر و الشکر، کتاب الخوف و الرجاء، کتاب الفقر و الزهد، کتاب التوحید و التوکل، کتاب المحبه و الشوق و الانس و الرضا، کتاب النیه و الاخلاص و الصدق، کتاب المراقبه و المحاسبه، کتاب الفکر و کتاب ذکر الموت و ما بعده.
در ربع عبادات رابطه آدمی با خالق ، و در ربع عادات روابط آدمیان با یکدیگر، و در دو ربع مهلکات و منجیات رابطه آدمی با خویشتن مورد فحص و کاوش قرار می‌گیرد.
و چنانکه غزالی خود در مقدمه احیا می‌گوید، این نحوه تدوین را از کتب فقه برگرفته است - که آن‌ها هم منقسم بر چهار بخشند - تا رغبت فقه دوستان را در مطالعه این کتاب برانگیزد.
محتوی
ربع‌های چهار‌گانه کمّاً مساوی نیستند.
ربع عبادات کوچک‌ترین و ربع منجیات بزرگ‌ترین آنهاست و ربع منجیات یک برابر و نیم ربع عبادات است.
کتاب‌های یاد شده عموماً با خطبه‌ای مناسب موضوع کتاب آغاز می‌شوند و آنگاه آیات و اخباری مناسب آن‌ها در فصول جداگانه آورده می‌شود و سپس به بیان حقیقت موضوع و احکام و فروع مختلف آن پرداخته میگردد.
اگر موضوع، رذیلتی از رذایل است، تعریف و انواع آن و اسباب آن، آنگاه راه علاج آن به‌دست داده می‌شود و اگر فضیلتی از فضایل است، راه کسب آن؛ و در این میان احوال صالحان و اقوالشان به فراوانی مورد استفاده قرار می‌گیرند و خصوصاً حکایات بسیار - و گاه غریب - از صوفیان نقل می‌شود.
در دو ربع عبادات و عادات هم، روش کار با کمی تفاوت همین‌طور است.
فی‌المثل «کتاب الصبر و الشکر» که دومین کتاب از ربع منجیات است، با این خطبه آغاز می‌شود که «الحمدلله اهل الحمد و الثناء...
المؤید صفوه الاولیاء بقوه الصبر علی السراء و الضراء و الشکر علی البلاء و النعماء...» و سپس فصلی در بیان فضیلت صبر می‌آید، مشتمل بر آیات و اخبار منقول از پیامبر (ص) و آثار وارده از صحابه ، و آنگاه فصولی در بحث از حقیقت صبر و اسما و اقسام آن و بیان ضرورت و روش تحصیل آن و همین‌گونه است بحث از شکر و توبه و دیگر فضایل.
احیاء علوم الدین مشتمل بر تصوفی است تحلیلی و عالمانه و چنانکه غزالی خود بارها بدان اشاره کرده، در علم معامله است، نه علم مکاشفه و سخن از احوال شخصی در آن بسیار کم است، بل غزالی بر صوفیان خرده می‌گیرد که چرا چون عالمان، همه احوال را در نظر نمی‌گیرند و همه سخن از احوال دل خویش می‌گویند و اگر در پاره‌ای از موارد - و بیشتر در ربع منجیات - قلم سرکشی کرده و غزالی را به کشف اسرار و ورود به عالم مکاشفه کشانده، ناگاه مولوی وار به خود نهیب زده است که: بندکن چون سیل سیلانی کند }{ ور نه رسوایی و ویرانی کند.
غرض وی از علم مکاشفه همان معرفت به معنای حقیقی وحی و نبوت و ملکوت آسمان و زمین و معرفت حقیقی به ذات باری و صفات و افعال و حکمت وی و نسبت آدمیان با وی و حقیقت جبر و اختیار است.
فی المثل در «کتاب الصبر و الشکر»، پس از طرح سؤالی در باب شاکر و کافر بودن بندگان و نسبت آن با قضا و فعل الهی ، توضیحاتی «به زبان مرغان» می‌دهد و نهایتاً می‌گوید: «به همین مقدار بسنده کنیم که عنان کلام از قبضه اختیار خارج شد و علم مکاشفه به علم معامله آمیخت...».
[13] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج4، ص98، بیروت، 1403ق/1983م.
روش نگارش
بیان غزالی در احیا فوق العاده روان و گیراست و خصوصاً در مقام تخویف و انذار بی‌اندازه نافذ و مؤثر است و خوف و قلق و زهد در آن موج می‌زند و از مباسطت و عشق و انس و شجاعت در آن کمتر سخن رفته است و از اخلاق قهرمانی در آن اثری نیست و به هیچ رو بوی تقلید و تزیین و تظاهر نمی‌دهد و از تکلف و سجع و شطح و لافزنی عاری است و اگر چه پر از نکته سنجی‌های عمیق و موشکافی‌های اخلاقی و روان‌شناسانه اوست، در کمتر موردی مطلب را به خود اسناد و ارجاع می‌دهد و دستاورد شخصی خود می‌شمارد.
غزالی در بیان احادیث و حکایات، ذکر مرجع و منبع نمی‌کند و جز به‌ندرت خواننده را به خواندن کتاب دیگری ارجاع نمی‌دهد (مثلاً قوت القلوب ابوطالب مکی یا حلیه الاولیاء ابونعیم اصفهانی).
اهل مناقشه و مجادله نیست و کمتر با دیگران در می‌پیچد و بیشتر به‌ذکر و بسط رأی خویش همت می‌گمارد و به همین سبب بر سراسر کتاب وی آرامشی سنگین سایه افکنده است و خواننده که کتاب را به پایان می‌برد، از ستودن صدق او و از شرکت ورزیدن در خوف و زهد او نمی‌تواند خودداری ورزد.
غزالی را در این کتاب، یک عارف‌ِ عالم و خائف می‌بینیم که علمش او را از گزاف اندیشی‌ها و شطح‌گویی‌ها و سجع پردازی‌های صوفیانه باز داشته است و خوفش او را نسبت به فقه و کلام و جدلیات - که همه از نظر او علومی دنیوی و گاه شیطانیند - بی‌مهر و بی‌اعتنا کرده است و به همین سبب هر چه در بیان خفایا و زوایای آداب و دقایق سنن و اسرار عبادات و معاملات و شیوه‌های تطهیر دل و علاج نفس و علل پیدایش خوی‌های زشت و آفات ناشی از آن و تعریف خوهای نیکو و روش تحصیل آن گشاده دست است، در بیان احکام فقهی و مسائل کلامی خست می‌ورزد و گاه آسان‌گیری را در امور فقهی به جایی می‌رساند که مخالفانش در او طعن می‌زنند که «غزالی فقه را به تصوف ارزان فروخته است».
[14] ابن جوزی، عبدالرحمان، تلبیس ابلیس، ج1، ص353، بیروت، 1368ق.
تاریخ تألیف
تألیف این کتاب مسلماً پس از بروز دگرگونی‌های روحی (488ق) و قبل از تألیف المنقذ من الضلال (ح 500ق) بوده است، چرا که مقدمه پاورپوینت کامل احياء العلوم به صراحت، و همه کتاب به بی‌زبانی گواهی می‌دهند که ابوحامد دستاوردهای مراقبات و خلوت نشینیهای خود را در کار تألیف این کتاب کرده است و همچنین ارجاعی که در المنقذ
[15] غزالی، محمد، المنقذ من الضلال، ص144، به کوشش عبدالحلیم محمود، قاهره، 1394ق/1974م.
به احیاء علوم‌الدین می‌شود، جای شبهه نمی‌گذارد که تألیف احیا در فاصله سالهای 488 تا 500 ق واقع شده است.موریس‌بویژ با احتیاط و تقریب تاریخ تألیف آن را در فاصله سالهای 489 تا 495ق گمان می‌زند. (ماسینیون در میان سالهای 492 تا 495ق)
[16] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص93، بیروت، 1403ق/1983م.
هدف
نام این کتاب، به روشنی گواهی می‌دهد که تصنیف آن برای چه بوده است: برای زنده کردن دانش‌های دینی.
ابوحامد بر این باور بود که فقیهان و متکلمان و واعظان هم‌روزگار وی، نه درد دین دارند و نه درس دین می‌دهند.
درد دین ندارند، چرا که « شیطان بر اکثر آنان چیره شده است و طغیان، آنان را از راه به‌در برده است و هر کس به حظ عاجل خود خرسند است...»
[17] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص2، بیروت، 1403ق/1983م.
و درس دین نمی‌دهند، چرا که علم دین در قضا و حکومت و جدل ورزی و اندرزگوییهای مسجع که پیشه فقیهان و متکلمان و واعظان است، خلاصه نمی‌شود و آنچه در این میان متروک و مظلوم افتاده است، علم آخرت و سیره صالحان سلف است که خداوند آن را فقه و حکمت و ضیا و نور و هدایت و رشد خوانده است و پیامبران برای تعلیم آن آمده‌اند.[18] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین،ج1، ص2، بیروت، 1403ق/1983م.
با چنین تجربه و تشخیصی است که ابوحامد به احیای علوم دین همت می‌گمارد و به نوشتن احیاء علوم الدین دست می‌برد.
ربع العبادات
کتاب العلم
احیا با «کتاب العلم» آغاز می‌شود.
اقسام علوم
آراء مهم معرفت شناسانه غزالی - یعنی فقه شناسی، کلام شناسی، تقسیم بندی علوم، بحث از عقل و یقین و... - همه در این کتاب آمده است.
وی ابتدا علوم را به واجب عینی و واجب کفایی، سپس واجبات کفایی را به شرعی و غیرشرعی، و غیرشرعی‌ها را به محمود و مذموم و مباح تقسیم می‌کند و آنگاه علوم شرعی را که همه محمودند، در 4 بخش جا می‌دهد: اصول ( کتاب و سنت و اجماع امت و آثار صحابه)، مقدمات (لغت و نحو و...)، متممات ( علم اصول ، علم رجال و...) و فروع که خود بر دو قسم است: قسم اول علمی است که به کار این جهان می‌آید و آن علم فقه است و کتب فقهی شامل آنند و فقها که علمای دنیا هستند، بدان می‌پردازند و قسم دوم آن است که به کار آخرت می‌آید که یا علم به احوال قلب و خوی‌های زشت و نیکوست، یا علم به تأثیراتی است که «دل بر اندام‌های آدمی می‌نهد».
قسم اول مهلکات و منجیات، و قسم دوم عادات و عباداتند.
[19] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص17- 18، بیروت، 1403ق/1983م.
این تقسیم بندی اولاً نشان می‌دهد که معارف موجود در احیاءالعلوم، جایشان در طبقه‌بندی علوم کجاست؛ ثانیاً نسبتشان با فقه و کلام (دو علم مورد تحقیر همیشگی ابوحامد) کدام است.
دنیوی بودن علم فقه
غزالی خود توضیح می‌دهد که چرا علم فقه را علمی دنیوی خوانده است.
دلیلش آن است که از سویی فقه برای فصل خصومات در میان زیادت طلبان و ستمگران است و لذا اگر مردم قانعانه و عادلانه رفتار کنند، خصومات ریشه‌کن می‌شود و فقها بی کار می‌مانند
[20] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص17، بیروت، 1403ق/1983م.
و از سوی دیگر، فقیه متکفل بیان شروط صحت و فساد ظاهر اعمال است و لذا طاعاتی چون اسلام آوردن و نماز گزاردن و زکات پرداختن و مراعات حلال و حرام کردن هم فقط از حیث ظاهرشان مشمول حکم فقیه می‌شوند و حقیقتشان از دسترس او خارج می‌ماند.[21] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص18، بیروت، 1403ق/1983م.
از این روست که اسلام آوردن از ترس شمشیر و نماز گزاردن بدون خشوع و حضور قلب و حیله‌ورزی برای فرار از زکات ، همه مقبول فقیهان است و از نظر فقهی نقص و اشکالی در آن‌ها دیده نمی‌شود.
البته علم فقه هم علمی دینی و بل «مجاور علم طریق آخرت» است،
[22] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص18-19، بیروت، 1403ق/1983م.
اما نه بالذات، بل به‌واسطه دنیا.چون دنیا مزرعه آخرت است و چون ملک و دین تؤمانند و چون آباد و آرام کردن دنیا، طاعت و مراقبت را برای دینداران میسر می‌سازد، فقه هم می‌تواند علمی دینی شمرده شود.
[23] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص18، بیروت، 1403ق/1983م.
رابطه فقه با طب
فقه و طب از جهاتی با هم شبیهند: یکی ابدان را آباد می‌کند و دیگری جهان را؛ ولی فرق مهمشان این است که آدمی حتی در وحدت و غربت هم به طب محتاج است، لکن انسان اگر اجتماعی نبود، بسا که به فقه نیازمند نمی‌شد.
فقه از آن‌ِ موجود اجتماعی و در خور زندگی جمعی است و حاجت آدمی بدان، از آن جهت است که مدنی بالطبع است.
همین رأی است که غزالی را وامی‌دارد تا توضیح دهد که الفاظی چون فقیه و علم و توحید و حکمت و ذکر ، اینک معانیشان عوض شده، و «اغراضی فاسد» بدانها جامه‌ای ناباندام پوشانده است.
فقه در عصر اول اسلام بر «علم طریق آخرت و معرفت دقایق آفات نفوس» اطلاق می‌شد و توحید هم عبارت بود از دیدن حضور همه جانبه خداوند در همه جا و قطع التفات به اسباب و وسائط.
نه اینکه فقه را در تفریعات لعان و طلاق و عتق و اجاره - که انذار و تخویفی از آن‌ها بر نمی‌آید - خلاصه کنند، یا متکلمانی را که جز شبهه‌انگیزی و دشمن کوبی و جدال و مراء کاری ندارند، اهل عدل و توحید بخوانند.
[24] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص32- 38، بیروت، 1403ق/1983م.
کلام و فلسفه
در همین کتاب، تکلیف کلام و فلسفه هم معلوم می‌شود و غزالی توضیح می‌دهد که چرا آن دو علم را در اقسام علوم نیاورده، و در نیکی و بدیشان سخن نگفته است.
دلیلش آن است که بخشی از علم کلام که سودمند است، در قرآن و اخبار یافت می‌شود و بخش دیگر که در آن دو نیست، یا مجادله مذموم است، یا مقولاتی است که اکثرش «ترهات و هذیانات» است، یا اقوالی است بیگانه با دین و از جنس بدعت که امروزه به دلیل رواج شبهات، آموختنشان واجب کفایی شده است.
و اما فلسفه اصولاً علمی مستقل نیست و مشتمل بر 4 بخش است: اول، حساب و هندسه که مباحند؛ دوم، منطق که در باب شروط تعریف و استدلال سخن می‌گوید و به‌حقیقت از علم کلام است؛ سوم، الهیات ، یعنی بحث از ذات و صفات باری که آن هم از علم کلام است و فلاسفه جز اقوال و مذاهب باطلی بر آن نیفزوده‌اند؛ چهارم، طبیعیات که برخی از آن مخالف شرع و دین حق است و لذا جهل است و علم نیست تا در عداد علوم آورده شود و برخی دیگر از اصل مورد احتیاج نیست و چیزی است شبیه به طب، با این تفاوت که طب به کار می‌آید و آن‌ها به‌کار نمی‌آیند.
[25] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص22 - 23، بیروت، 1403ق/1983م.
غزالی در احیا به واقع هیچ فرصتی را از کف نمی‌نهد تا طالب علم دین را از غوطه‌ور شدن در علم کلام بر حذر دارد و به او بیاموزد که درس یقین و تقوا را از کلام نمی‌توان گرفت و چنین نیست که هر که متکلم‌تر باشد، ایمان او هم نیرومندتر خواهد بود. «مگر کوفتن تیشه بر ریشه درخت، آن را محکم‌تر خواهد کرد؟».
[26] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص94، بیروت، 1403ق/1983م.
تفاوت متکلم با عامیان فقط در این است که او در فن مجادله زبردست‌تر است.
کلام «دارویی خطرناک» است و فاسدی است برای دفع فاسدی دیگر و جز حراست ایمان عوام از راهزنی بدعت گذاران هنر دیگری ندارد و لذا از این علم انتظار کشف حقیقت نباید داشت که ویرانگریش از آباد کردنش فزون‌تر است و مبادا که ذهن نوجوانان و راه جویان را در ابتدای سلوک طریق هدایت با اقاویل متکلمان بیاکنند که ایمانشان را مشوش خواهد کرد.
کتاب قواعد العقاید
برای داشتن «اعتقادات حقه» همین قدر کافی است که فصل اول «کتاب قواعد العقاید» را (که کتاب دوم از جلد اول پاورپوینت کامل احياء العلوم است) بخوانند و عقاید «حقه» اهل سنت در باب حیات و قدرت و علم و اراده و سمع و بصر و کلام و فعل باری و نبوت و حشر و میزان و بهشت و جهنم را از آن بیاموزند و اگر در شهری هستند که بدعت رواج دارد، کتاب استدلالی الرساله القدسیه را (که در فصل سوم «قواعد العقاید» گنجانده شده است و از آثار دوران اقامت غزالی در قدس است) در مطالعه گیرند و اگر از آن هم بیشتر می‌طلبند، آن را در کتاب الاقتصاد فی الاعتقاد بجویند که گسترده‌تر و استدلالی‌تر، و به‌اندازه 50 ورق است و اگر این مقدار هم کفایت نکرد، آموزگار باید بداند که بیماری مزمن شده است و باید با شاگرد خویش به نرمی و لطف رفتار کند و منتظر قضای الهی بنشیند، مگر خداوند راه‌های خود را به آن سرگشته وادی معرفت نشان دهد.
[27] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص98، بیروت، 1403ق/1983م.
توحید و عدل الهی
غزالی را در «قواعد العقاید»، یک مسلمان سنی اشعری کامل عیار می‌بینیم، قائل به کلام ازلی و قدیم و قائم به‌ذات خداوند و قائل به اضافه صفات بر ذات و دیدنی بودن خداوند در قیامت ، مقایسه ناپذیر بودن عدل او با عدل بندگان، چرا که بنده می‌تواند با تصرف در ملک غیر ظلم کند، اما ظلم از خداوند متصور نیست، چون غیر خداوند را ملکی نیست، تا تصرف خداوند در آن موجب ظلم باشد
[28] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص91، بیروت، 1403ق/1983م.
و معتقد به نبوت پیامبر اسلام (ص) و منسوخ بودن شرایع سابق و قائل به افضلیت خلفای پیامبر به‌ترتیب خلافتشان: «افضل مردم پس از پیامبر (ص) ابوبکر است، سپس عمر، سپس عثمان، سپس علی رضی‌الله عنهم».[29] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص93، بیروت، 1403ق/1983م.
وی در «الرساله القدسیه» مسأله خلافت پس از پیامبر (ص) را بسط بیشتر می‌دهد و منصوص بودن کسی از صحابه را بر خلافت مردود می‌شمارد و می‌گوید: «در این صورت خرق اجماع می‌شود و همه صحابه پیامبر به مخالفت با رسول الله (ص) منسوب می‌شوند و این سخنی است که جز روافض جرأت اختراع آن را ندارند و اعتقاد اهل سنت بر تعدیل و تزکیه جمیع صحابیان است».
[30] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص115، بیروت، 1403ق/1983م.
این تنها موردی نیست که غزالی با «روافض» مقابله‌ای تلخ کرده‌است.
از این تلخ‌تر را در کتاب «الامر بالمعروف و النهی عن المنکر» در باب شروط محتسب آورده است.
می‌گوید: اذن امام در حسبه شرط نیست «و عجیب این است که روافض بر این شرط، شرط دیگری هم افزوده‌اند و آن اینکه تا امام معصوم - که همان امام حق از نظر آنان است - خروج نکند، امر به معروف جایز نیست.
اینان پست‌تر از آنند که با آنان سخن گفته شود»
[31] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص315، بیروت، 1403ق/1983م.
و اگر نهی غزالی از لعن یزید را نیز بر این تعبیرات بیفزاییم،[32] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص125، بیروت، 1403ق/1983م.
معلوم خواهد شد که چرا غزالی هیچ گاه در میان شیعیان چنان مقبول نیفتاده است که مولوی و ابن عربی .غزالی در کتاب‌های اسرار طهارت و اسرار صلات و اسرار زکات و اسرار صوم و اسرار حج ، به بیان احکام فقهی و ظاهری این اعمال می‌پردازد، اما نه در حدی که مفتیان را خرسند سازد، بل به اندازه‌ای که «مریدان» را به کار آید
[33] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص146، بیروت، 1403ق/1983م.
و از آن بیشتر به اسرار باطنی و معانی نهانی آن‌ها روی می‌کند که کتب فقهی عادتاً از آن‌ها تهی است.آسان‌گیری غزالی در احکام ظاهری و معطل نماندن در آن‌ها و مقدمه دانستن آن‌ها را در «کتاب اسرار الطهاره» به وضوح می‌توان دید.
کتاب اسرار طهارت
وی در طهارت 4 مرتبه می‌بیند: مرتبه اول، تطهیر بدن از نجاسات؛ مرتبه دوم، تطهیر اندامها از گناهان ؛ مرتبه سوم، تطهیر دل از خوهای ناپاک؛ مرتبه چهارم، تطهیر سرّ از ماسوی الله که طهارت پیامبران و صدیقان است و در هر یک از این مراتب، طهارت نیمی‌از عمل است.
وی آنگاه به بیان احوال «کور دلانی» می‌پردازد که از طهارت جز مرتبه نخست را نمی‌فهمند و همه عمر خود را در شستن جامه و طلب آب‌های جاری و وسواس در امر طهارت می‌گذرانند و چون از تفقد احوال قلب عاجزند و به سیره و سنن مسلمانان نخستین جاهلند، کار خود را مطلوب شارع و مقتضای شرع می‌پندارند و نمی‌دانند که «عمر از کوزه زنی نصرانی وضو گرفت و حتی مسلمانان نخستین دستشان را از چربی و غذا نمی‌شستند، بلکه انگشتان خود را با کف پاهاشان پاک می‌کردند و اُشنان را از بدعت‌ها می‌شمردند و در مساجد و زمین بی‌فرش نماز می‌خواندند و در کوچه‌ها پابرهنه راه می‌رفتند.
و در استنجا به سنگ اکتفا می‌کردند...».
[34] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص125-127، بیروت، 1403ق/1983م.
بلی آنگونه وسواس‌ها و دقت ورزی‌ها برای «بطّالین» نیکوست، چرا که اگر وقت خود را صرف آن نکنند، به کارهای باطل و ناصواب خواهند پرداخت، اما اهل علم و عمل را شایسته نیست که وقت خود را، جز به قدر حاجت، مصروف آن کنند
[35] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص127، بیروت، 1403ق/1983م.
و لذا اگر شخص عالمی ببیند که شخصی عامی حاضر است که جامه او را از سر احتیاط غسل دهد، بهتر است آن کار را به او بسپارد تا هم او به کار خیری مشغول شود و نفس اماره‌اش او را به بدی فرمان ندهد و هم عالم به کاری اشرف و افضل برسد «و با این مَثَل، باید نظایر آن‌را هم فهمید و دانست که عملی را بر عمل دیگر چگونه باید برتری نهاد».[36] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص127- 128، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب الصلاه
اما امور نهانی (معانی باطنی) که حیات نماز درگرو آنهاست، 6 است: حضور قلب ، تفهم ، تعظیم ، هیبت ، رجا و حیا .
سخن غزالی در باب حضور قلب شنیدنی است.
وی با تمهید مقدماتی، چنین نتیجه می‌گیرد که به‌رغم فتوا ی فقها، «غفلت با صحت نماز منافات دارد» و اگر فقها نماز بدون حضور قلب را صحیح و مجزی شمرده‌اند، هم از ضرورت افتاء است و هم به‌سبب آن است که قصور خلق گاه مانع از آن می‌شود که همه اسرار شرع بیان شود.
[37] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص161، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب الصوم
روزه هم 3 درجه دارد: روزه عموم و روزه خصوص و روزه خصوص الخصوص.
اولی دامان و شکم را از مفطرات بازداشتن است.
دومی گوش و چشم و دست و زبان را به گناه نیالودن است و سومی بازداشتن دل است از اندیشه‌های پست و دنیاوی و به‌طور کلی ماسوی‌الله.
[38] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص234، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب اسرار الحج
حج فریضه‌ای است که در آن بندگی و تسلیم به نهایت درجه می‌رسد، چرا که آدمی را وادار به اعمالی می‌کند که نه نفس از آن لذت می‌برد و نه طبع با آن انس می‌گیرد و نه عقل به‌درک معنایش کامیاب میگردد و لذا در گزاردن آن‌ها، جز امتثال محض و اطاعت عابدانه و مخلصانه صرف، انگیزه‌ای دیگر وجود ندارد.
نفی عقلانی بودن اعمال حج ، در این کتاب مورد تأکید بلیغ غزالی است و گویی در اصرار بر آن، رد و تکذیب آراء تعلیمیان و باطنیان را در نظر می‌داشته است که اعمال حج را (آسان‌تر از دیگر عبادات) رمزی و تمثیلی می‌شمرده‌اند و برای هر یک معناهایی غریب به دست می‌داده‌اند.
وی حتی سنگریزه زدن به جمرات را گر چه سنگ زدن به روی شیطان می‌انگارد، اما می‌گوید: «به خاک مالیدن دماغ شیطان، از این راه است که فرمان خداوند را بدون اینکه عقل و نفس لذتی از آن ببرند، ببری».
[39] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص266، بیروت، 1403ق/1983م.
سر حج و مقصود واپسین آن از نظر غزالی گویی این است که خلق کثیری از سراسر جهان در یک جا و یک وقت گرد آیند و با علم به اینکه ابدال و اوتاد و صالحان هم در میانشان هستند، از خدا خواستار رحمت و رضوان و مغفرت شوند؛ چون تأثیر هیچ چیز در جلب رحمت باری همچون «اجتماع‌ِ همم و تعاون قلوب» نیست.
[40] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص270، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب آداب تلاوه القرآن
در «کتاب آداب تلاوه القرآن» خوشنویسی قرآن و نقطه گذاری و نهادن علامات سرخ و سیاه و غیره بر حروف و کلمات مورد تأیید و تحسین غزالی قرار می‌گیرد و آن را موجب پیشگیری از غلط خواندن می‌داند و می‌گوید: اگر هم بدعت است، بدعتی است نیکو.
[41] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص276، بیروت، 1403ق/1983م.
وی تفسیر به‌رأی را هم تفسیری روشن می‌کند و می‌گوید: آدمی از پیش خود یا رأیی باطل دارد، یا صحیح؛ و در هر دو صورت، صحیح نیست که معنای آیه را چنان بگرداند که موافق یا مؤید رأی او افتد.
همچنین است کار کسی که بدون استفاده از نقل و سماع ، با سرمایه‌ای اندک از عربیت و بی خبر از غرایب قرآن و الفاظ مبهم و مبدل و اختصار و حذف و اضمار و تقدیم و تأخیر، به تفسیر قرآن دست می‌گشاید.
[42] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص290-291، بیروت، 1403ق/1983م.
با اینهمه، علم به ظاهر تفسیر دیگر است و علم به اسرار و حقایق معانی قرآن دیگر.
فی المثل ظاهر معنای آیه «وَ مارَمَیْت‌َ اِذْ رَمَیْت‌َ وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ رَمی»
[43] انفال/سوره8، آیه17.
ساده است، اما باطنی غامض دارد؛ چرا که متضمن تناقضی است: هم اثبات رمی است، هم نفی آن و غموض آن چندان است که «اگر همه عمر را در کشف اسرار این معنا و مقدمات و لواحقش صرف کنند، عمر به‌پایان می‌رسد، اما آن معنا به‌پایان نمی‌رسد؛ و هیچ کلمه‌ای در قرآن نیست که چنین نباشد».[44] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص293، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب الاذکار و الدعوات
توضیح مهمی که غزالی در «کتاب الاذکار و الدعوات»، پس از ذکر آداب دعا و ادعیه لازم برای «مرید» می‌آورد، این است که دعا خود از قضاست و منافاتی با آن ندارد. «آنکه خیر را مقدر کرده، آن‌را به سببی منوط کرده است و آنکه شر را مقدر کرده، برای دفع شر هم سببی مقدر کرده است و لذا آن‌کس که چشمش گشوده است، میان دعا و قضا منافاتی نمی‌بیند».
[45] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص328 - 329، بیروت، 1403ق/1983م.
به‌علاوه دعا موجب یاد کردن خداست و این برترین عبادت است و به همین دلیل، فقر و حاجت که آدمی را به‌یاد خداوند می‌افکنند، مطلوبند و باز به همین سبب است که انبیا و اولیا بیش از دیگران گرفتار مصائب می‌شوند.
ترتیب الاوراد و تفصیل احیاء اللیل
آخرین کتاب‌ِ ربع عبادات و دهمین کتاب از کتب چهل گانه احیاء علوم الدین، «ترتیب الاوراد و تفصیل احیاء اللیل» است.
در این کتاب کیفیت تقسیم وقت شب و روز و اعمال نیکو و محبوب هر یک از آن اوقات بیان شده است.
وی ابتدا اوراد روز را بر 7 ورد و اوراد شب را بر 5 ورد بخش می‌کند و برای هر وقتی وردی را بیان می‌نماید: میان طلوع صبح و طلوع قرص خورشید یک ورد است و میان طلوع خورشید تا زوال (ظهر) دو ورد و از زوال تا عصر دو ورد و از عصر تا مغرب هم دو ورد.
همچنین است اوراد شب مثلاً کارکردن در روز و خوابیدن در شب خود جزو اوراد است که باید در وقت خویش واقع شود.
آنگاه پس از شرح مبسوط اوراد هر یک از اوقات، فصلی را می‌گشاید و در آن توضیح می‌دهد که اوراد بر حسب احوال، فرق می‌کنند و هر کس باید ورد مناسب حال خویش را به‌جا آورد و مقلد احوال و اوراد دیگران نباشد.
به این منظور سالکان‌ِ طریق آخرت را بر 6 دسته تقسیم می‌کند: عابد، عالم، متعلم، والی، پیشه‌ور و موحد مستغرق در خدا.
آنگاه در مقام بیان اوراد شخص عالم می‌گوید که «ترتیب اوراد او با اوراد عابد فرق می‌کند، چون او محتاج مطالعه و تصنیف و تدریس است».
سپس شیوه شایسته کارکردن عالم را به‌دست می‌دهد: خوب است که شخص عالم بعد از صبح تا طلوع خورشید به اذکار و اوراد یاد شده برای ورد اول مشغول باشد و از طلوع تا میان روز را به تدریس و تعلیم کسانی بپردازد که علم را برای آخرت می‌آموزند و اگر چنین شاگردانی ندارد، به تفکر و حل مشکلات علوم دینی اشتغال ورزد، چون پس از فراغ از ذکر و قبل از پرداختن به کارهای دنیوی، دل برای حل مشکلات آماده‌تر و صافی‌تر است.
از میان روز تا عصر را به مطالعه و تصنیف مشغول شود و جز برای غذا و طهارت و نماز واجب و قیلوله کوتاهی - در صورت بلند بودن روز - آن‌را ترک نکند.
و از عصر تا زردی خورشید به سماع تفسیر یا حدیث یا علمی نافع که در حضور او خوانده می‌شود، بپردازد و از زردی خورشید تا غروب به ذکر و استغفار و تسبیح مشغول شود.
اما شب، بهترین تقسیم را برای آن، شافعی به‌دست داده است که یک سوم اول را به مطالعه و یک سوم دوم را به نماز و یک سوم سوم را به خواب تخصیص داده است.
این البته در شب‌های زمستانی میسر است، ولی در شب‌های تابستان چنین نمی‌توان کرد، مگر اینکه آدمی در طول روز خوابیده باشد.
[46] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج1، ص349، بیروت، 1403ق/1983م.
غزالی برای پیشه‌ور هم لازم نمی‌بیند که همه اوقاتش را در عبادات صرف کند و «عیال را ضایع بگذارد»، بلکه اگر کسب مدام کند، ولی درآمدهای فزون‌تر از حاجت خویش را صدقه دهد، کاری نیکوتر کرده است، چرا که «عبادات متعدی از عبادات لازم، نافع‌ترند».
همچنینند والی و امام و قاضی که باید وقت خود را در روز صرف رفع حاجات مسلمانان کنند و جز به عبادات واجب نپردازند و در شب، به اوراد یاد شده قیام کنند.
در مجموع، غزالی دو امر را بر عبادات بدنی تقدم می‌بخشد: یکی علم و دیگری خدمت به مسلمانان .
و مراد او از علم ، البته علمی است که رغبت در آخرت و زهد در دنیا را افزون‌تر کند، نه هر تعلیم و تعلمی.
[47] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین،ج1، ص349-350، بیروت، 1403ق/1983م.
ربع عادات
کتاب آداب الاکل
ربع عادات با «کتاب آداب الاکل» آغاز می‌شود.
نکته سنجی‌های زاهدانه و عارفانه غزالی در این کتاب همچنان خواندنی و دانستنی است.
می‌گوید: خوب است غذا را بر زمین و یا بر سفره نهاده بر زمین بگذارند، چرا که «سفره آدمی را به‌یاد سفر می‌اندازد و سفرهم سفر آخرت و حاجت آدمی به توشه تقوا را به یاد می‌آورد».
[48] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص3، بیروت، 1403ق/1983م.
هنگام غذا خوردن دسته جمعی، ساکت و بی‌صدا غذا خوردن، شایسته نیست، «چرا که این، شیوه عجم است.
و به‌جای آن بهتر است که سخنان نیکو و حکایات صالحان در باب غذا و غیر آن را بیان کنند».
[49] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص7، بیروت، 1403ق/1983م.
آداب النکاح
نظر غزالی را در باب زنان و حد و منزلت اجتماعی و خانوادگیشان، در کتاب «آداب النکاح» می‌توان یافت، آنجا که ابتدا «قول شافی» در باب نکاح را این می‌داند که «نکاح نوعی از بردگی است و زن برده مرد است»
[50] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص56، بیروت، 1403ق/1983م.
و پس از توضیحات مشروح، قول جامع و مختصر در باب «ادب زن بودن» را چنین می‌آورد: در کنج خانه بنشیند و چرخه بافندگی خود را در پیش گیرد و کمتر بر بام خانه برود و به کوچه سربکشد.با همسایگان سخن بسیار نگوید و جز در موقع ضرورت نزد آنان نرود و در غیبت شوهرش اسرار و آبرو و اموال او را حفظ کند و در همه حال خواهان خشنودی شوهر باشد و در نفس خود و مال شوهر به او خیانت نکند و بی‌اذن او از خانه بیرون نرود و وقتی هم از خانه بیرون می‌رود، در هیأتی نادلربا بیرون رود و از میان بازار و خیابان نگذرد و بیشتر جاهای خالی و خلوت را انتخاب کند و حذر کند از اینکه غریبه‌ای صدای او را بشنود، یا او را بشناسد.
همواره پاکیزه و آماده بهره‌گیری شوهر باشد؛ بر فرزندان وی مشفق و رازپوش باشد، به ناسزا گفتن به اولاد، یا جواب دادن به شوهر دهان نگشاید.
[51] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص59، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب الحلال و الحرام
دو کتاب «الحلال و الحرام» و «الامر بالمعروف و النهی عن المنکر»، سیاسی‌ترین و اجتماعی‌ترین و فقهی‌ترین کتاب‌های احیاء علوم الدین است.
غزالی در این دو کتاب، فقیهانه و زاهدانه، دست به افتاء و ابراز رأی زده، و از بیان مسائل خرد فقهی و تفصیل مطالب لازم سیاسی و اجتماعی دریغ نکرده است.
تصرف در اموال موجود در جامعه و جهان را - که حلال و حرامش به‌هم آمیخته است - حتی در صورت غلبه حرام ، جایز می‌داند، بلکه می‌افزاید که «حتی اگر حرام، عالم را پرکند و به یقین معلوم شود که حلالی در جهان نمانده است، خواهم گفت که تمهید شروط را از سر می‌گیریم و از گذشته در می‌گذریم و می‌گوییم هر چه از حد خود بگذرد به ضد خود بدل می‌شود و لذا وقتی همه چیز حرام شود، همه چیز حلال خواهد شد».
[52] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص107، بیروت، 1403ق/1983م.
آنگاه در مقام برهان ، عمل مردم را در چنان حالی بر 5 قسم منقسم می‌کند: 1. یا گرسنه بمانند تا بمیرند. 2. یا سدّ رمقی کنند تا مرگشان در رسد. 3. یا بدون کسب رضای صاحبان، به‌طریق غصب و سرقت به‌اندازه حاجت خود از اموال موجود برگیرند. 4. یا بدون اکتفا به قدر حاجت، قواعد شرع را مرعی دارند و در کسب معاش بکوشند. 5. یا با رعایت قواعد شرع، به‌قدر حاجت اکتفا کنند.
و سپس مرتبه پنجم را ورع و مرتبه چهارم را مقتضای مصلحت جامعه و منطبق بر مذاق شرع می‌شمارد و می‌گوید که اگر پیامبری هم در همین زمان مبعوث شود، باید همین کار را بکند و بنا را بر آن بگذارد که گویی همه اموال حلال است.
[53] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص107- 108، بیروت، 1403ق/1983م.
اما مرتبه پنجم را نمی‌توان از همه خواست چون دشوار است.
به‌علاوه، تنها راه آن است که سلطان اموال فزون از حاجت مالکان را بگیرد و به اهل حاجت بدهد و خود خزانه‌دار شود و روزانه و سالانه به هر کس به‌قدر حاجتش عطا کند و این «هم تکلیفی است ناشدنی و هم موجب تضییع اعمال می‌شود، چون اولاً سلطان قادر بر چنان کاری نیست و ثانیاً میوه‌ها و گوشت‌ها و غلات فزون از حاجت را باید یا به دریا افکنند، یا وانهند تا بگندد...به‌علاوه، این کار موجب سقوط حج و زکات و کفارات مالی و جمیع عباداتی می‌شود که مربوط به غنا هستند...».
[54] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص108، بیروت، 1403ق/1983م.
بدین ترتیب غزالی، چنین طرحی را ناممکن و نامشروع می‌شمارد و فقیهانه فتوا به بطلان آن می‌دهد.
از این گذشته چنان ورع ورزیدن‌ها، مانع آبادانی جهان و موجب پریشانی احوال ملک می‌شود و لذا بهتر همان است که اهل دنیا به‌دنیا مشغول باشند تا دین (که ملک آخرت است) برای اهل دین سالم بماند.
چنانکه پیشه‌وران به پیشه‌های پست مشغولند تا ملک و سلطنت برای سلاطین بماند و شیرازه امور نگسلد.
[55] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص109، بیروت، 1403ق/1983م.
این همان نظریه «غفلت» دراز دامن غزالی است که چندین جا در پاورپوینت کامل احياء العلوم از آن یاد کرده است و آگاهان را فرا خوانده است که از دنیا طلبی دنیا طلبان اندوهگین نشوند و طالب آن نباشند که همگان زاهدانه و پارسایانه سلوک راه آخرت کنند که در آن صورت دنیا و سیاست و حکومتی باقی نخواهد ماند.
این جهان، به غفلت اهلش قائم است و خداوند دین خود را به دست اقوامی که خود نصیبی نمی‌برند، تقویت خواهد کرد.
[56] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص326، بیروت، 1403ق/1983م.
آنگاه با استشهاد به آیه 32 سوره زخرف
[57] زخرف/سوره43، آیه32
، می‌گوید: این قسمتی است که در مشیت ازلی الهی گذشته است.[58] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص109، بیروت، 1403ق/1983م.
بحث مهم بعدی غزالی در این کتاب درباره حرمت و حلیت «ادرارات» سلاطین و جوائز و صلات آنان است.
وی گرفتن حق خود را از سلاطین حتی از سلاطین ظالم جایز می‌شمارد
[59] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص140، بیروت، 1403ق/1983م.
یعنی عالمی یا فقیهی یا طبیبی که درآمدی از راه دیگر ندارند و متولی اموری هستند که مصلحت مسلمانان در آن است، حق دارند که از اموال حلالی که سلطان دارد، کسب معاش کنند و این اموال حلال عبارتند از غنیمت و فی‌ء و جزیه و اموال مصالحه که از کفار به‌دست می‌آیند و مواریث و اموال مجهول المالک و اوقاف بی‌متولی مسلمانان .[60] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص135، بیروت، 1403ق/1983م.
جز این‌ها، هر مالیات و رشوه ای که اخذ شود و هر مصادره‌ای که صورت گیرد، حرام است.
ظالم بودن سلطان به حلال بودن آن حق لطمه‌ای نمی‌زند، به‌شرط اینکه صاحب حق بداند که از بخش حلال مال سلطان به او می‌دهند؛ ولی در زمان ما «همه یا اکثر اموال سلاطین حرامند» و تازه آن را فقط به کسانی می‌دهند که در مجالسشان بروند و مداحیشان کنند، یا در خدمتشان درآیند و تأییدشان کنند، یا زشتی‌ها و مظالمشان را بپوشانند و لذا «حتی گرفتن مال حلالشان هم در این زمان، به دلیل آنکه بدان پیامدها منتهی می‌شود، جایز نیست، چه رسد به اموال مشکوک یا حرامشان».
[61] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص139، بیروت، 1403ق/1983م.
با اینهمه، سلطان ظالم جاهل هم سلطان است و اگر «شوکت» با وی مساعدت کند و خلعش دشوار باشد و عوض کردنش فتنه ها از پی‌بیاورد، اطاعتش واجب است و «به‌نظر ما، خلافت در این زمان برای خانواده بنی عباس که متکفل آنند، منعقد است و سلاطین‌ِ سرزمین‌های مختلف و بیعت کنندگان با خلیفه ولایتشان نافذ است... و اصلاً ولایت در زمان ما تابع شوکت است و هرکس که صاحبان شوکت با وی بیعت کنند، او خلیفه است...».
[62] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص141، بیروت، 1403ق/1983م.
غزالی در باب بعد، به تفصیل از موارد آمیزش و معاشرت حلال و حرام با سلاطین سخن می‌گوید و خرده‌کاری‌های ورع ورزیدن در آن موارد را نشان می‌دهد.
فی المثل دعا کردن برای سلطان جائر جایز نیست، مگر اینکه بگویند اصلحک الله یا وفّقک‌الله للخیرات؛ ولی طول عمر او را به‌نحو مطلق خواستن به هیچ رو روانیست.
همچنین است نزد سلاطین رفتن، مگر به دو عذر: یا آدمی چنان مجبور شود که بداند در اثر نافرمانی، آزارش خواهند کرد، یا آنکه بخواهد تظلم یا امر به معروف و نهی از منکر کند.
و تازه این هم واجب نیست و فقط به شرطی رواست که دروغ نگوید و ثناخوانی نکند و نصیحتی را که احتمال قبول و تأثیرش می‌رود، فرو نگذارد.
[63] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص144- 145، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر
در «کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر» سخن غزالی در باب امر به معروف و نهی از منکر حاکمان و جواز یا عدم جواز آن و نحوه مطلوب و مذموم آن و به‌خصوص جواز دست بردن به سلاح ، یا لزوم اذن گرفتن از والی در نهی از منکر، مستقیماً به بحث از مطالبی می‌کشد که امروزه تحت عنوان آزادی و مبارزه سیاسی و امثال آن در فلسفه سیاست مورد بحث قرار می‌گیرد.
همچنین است بحث مبسوط غزالی از ارکان و شروط امر به معروف که شامل بحث از حسبه و آداب و شروط آن می‌شود.
نیز تفصیل غزالی در باب اصناف منکرات و قبایح و کارهای نامشروع که در مساجد و بازار و کوچه و حمام و مجالس ضیافت روی می‌دهد و وظایف محتسبان و آحاد مردم در قبال آن‌ها، پرده از چهره شهرها و نحوه حیات جمعی در آن دوران بر می‌دارد و تیزبینی‌های سالک گوشه‌گزیده‌ای چون غزالی را به نیکی آشکار می‌کند.
کتاب آداب العزله
رأی نهایی غزالی در «کتاب آداب العزله»، در باب آمیزش با مردم و گوشه‌گیری از آنان، و برتری یکی بر دیگری، همان «فصل الخطاب» شافعی است که گفت «انقباض از مردم موجب دشمنیشان می‌شود و انبساط با آنان، دوستان نااهل فراهم می‌آورد.
لذا نه منقبض باش، نه منبسط، و اعتدال میان مخالطت و عزلت را رعایت کن».
[64] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص242، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب آداب السماع و الوجد
«کتاب آداب السماع و الوجد» که هشتمین کتاب از ربع عادات است، شامل آراء فقهی و عرفانی غزالی در باب سماع و وجد و رقص است که به تعبیر غزالی اول سماع می‌آید و به تبع آن وجد که حالتی است قلبی و به تبع آن حرکات موزون (رقص) و غیر موزون (اضطراب) می‌آیند.
[65] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص268، بیروت، 1403ق/1983م.
غزالی پس از مناقشه طولانی با مخالفان و نقض ادله فقهی آنان، سرانجام فتوا به حلّیت سماع و شنیدن آواهای طرب‌انگیز موسیقایی می‌دهد و نفس لذت بردن از آلات موسیقی و آوای زنان را حرام نمی‌شمارد
[66] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص278، بیروت، 1403ق/1983م.
و تنها آلاتی را از این حکم خارج می‌کند که شرابخواران در مجالس می‌گساری، عادتاً و غالباً آن‌ها را به کار می‌برند و لذا به کار بردنشان موجب ترغیب در می‌گساری می‌شود.[67] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص279، بیروت، 1403ق/1983م.
او اصل را این می‌داند که «همه طیبات حلالند، مگر آنکه حلال کردنشان فسادی را موجب شود».
[68] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص273، بیروت، 1403ق/1983م.
در جواب کسانی که سماع و طرب را لهو و لعب و حرام می‌شمارند، می‌گوید: بلی چنین است، اما مگر همه دنیا لهو و لعب نیست؟ و از این بالاتر، لهو در جاهایی لازم است، چرا که «استراحت و کارنکردن، آدمی را بر کارکردن مدد می‌رساند و لهو به جد کمک می‌کند و جز نفوس انبیا (ع) هیچ کس طاقت جد خالص و حق تلخ را ندارد و لذا لهو داروی ملالت است و باید مباح باشد، اما همچون دارو در مصرف آن زیاده روی نباید کرد».
[69] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص287، بیروت، 1403ق/1983م.
رأی نهایی غزالی در باب سماع را قول ابوسلیمان دارانی معیّن می‌کند که گفت: «سماع بر دل چیزی را نمی‌افزاید، بلکه آنچه را در آن است، می‌شوراند»
[70] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص275، بیروت، 1403ق/1983م.
و از این رو، در پایان کتاب، سماع را به 4 قسم منقسم می‌کند: حرام، مباح ، مکروه و مستحب .سماع حرام از آن‌ِ جوانان و همه کسانی است که شهوت دنیا بر دلشان چیره است و لذا از سماع، جز شوریدن شهوت نصیبی نمی‌برند.
سماع مکروه از آن کسانی است که بیشتر آن را بر سبیل لهو به‌کار می‌گیرند و سماع مباح برای کسی است که تنها از آوای خوش آن بهره می‌برد و سماع مستحب از آن‌ِ کسی است که دوستی خدا در دلش موج می‌زند و سماع این دوستی را به‌جوش می‌آورد.
[71] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص306، بیروت، 1403ق/1983م.
ربع مهلکات
ربع مهلکات حاوی امهات نظریات غزالی در باب علم اخلاق و مجاهده با نفس و تزکیه قلب و درمان رذایل است و از موشکافی‌های روان‌شناسانه و تخویف‌های پارسایانه مالامال است و چنانکه خود می‌گوید: «غامض‌ترین انواع علوم معامله، علم به خدعه‌های نفس و مکاید شیطان است و دانستنش بر همه مردم فریضه عینی است».
[72] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص30، بیروت، 1403ق/1983م.
این ربع متضمن همین گونه دانشهاست.
پاره‌ای از اشارات پراکنده در این ربع، حکایت از آن می‌کند که غزالی آن را - یا دست کم پاره‌های مهمی از آن را - بعد از تصنیف ربع منجیات نوشته است، گرچه در تدوین نهایی قبل از آن قرار گرفته است.
[73] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج2، ص284، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب ریاضه النفس
در «کتاب ریاضه النفس» غزالی به کوتاهی نظریه اخلاقی خود را در باب معنای راستین حسن خلق و سپس شیوه تفصیلی تهذیب اخلاق و نحوه درست‌ِ تربیت و تأدیب اطفال و آنگاه شیوه‌ها و مقدمات ورود در سلوک باطنی و ارادت ورزی را به دست می‌دهد.
نظریه اخلاقی وی تفاوت چندانی با مواریث یونانیان در این باب ندارد، گرچه در مباحث بعدی، خود بدانها پای‌بندی چندانی نشان نمی‌دهد: خلق عبارت است از هیأت راسخ در نفس، و همچنانکه حسن صورت با حسن جمیع اجزایش تأمین می‌شود، زیبایی درون هم منوط به زیبایی 4 رکن است: قوه علم، قوه غضب ، قوه شهوت و قوه عدل .
عدل، قدرتی اجرایی است که شهوت و غضب را تحت اشاره عقل و شرع نگاه می‌دارد و طرفین افراط و تفریط ندارد، بل یک مخالف دارد و آن جور است.
اما حکمت و شجاعت و عفت که فضایل، و حد وسط قوای عقل و غضب و شهوتند، دو رذیلت مذموم در دو سوی خود دارند.
غزالی در تأیید نکات یاد شده، آیه 15 سوره حجرات
[74] حجرات/سوره49، آیه15.
را شاهد می‌آورد که به گمان او متضمن امهات محاسن اخلاق است.ایمان یقینی به خدا و رسول، همان قوه یقین است که ثمره عقل و منت‌های حکمت است، و مجاهده با مال، به ضبط قوه شهوت و مجاهده با نفس هم به ضبط قوه غضب بر میگردد.
[75] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص55، بیروت، 1403ق/1983م.
غزالی در فصل دیگر، به علامات آدمیان نیکومنش و صاحبان حسن خلق می‌پردازد و پرحیا، کم آزار و راستگو و کم سخن و کم لغزش و صبور و شکور بودن، و حلم و رفق و شفقت داشتن، و بدزبان و سخن چین و عجول و بخیل و حسود نبودن را از جمله آن‌ها می‌شمارد؛ و در میان آن‌ها صبر بر جفای دیگران و تحمل آزار خلایق را از همه مهم‌تر و در مقام امتحان گویاتر می‌داند و می‌گوید هر که از بدخلقی دیگران گله می‌کند، نشان می‌دهد که خود بد خلق است.
[76] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص70، بیروت، 1403ق/1983م.
روش معالجه رذایل
روش معالجه رذایل، نزد غزالی به‌طور کلی دوتاست: علمی و عملی.
روش عملی، روش معالجه به ضد است
[77] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص28، بیروت، 1403ق/1983م.
و گرچه به حسب اختلاف احوال خلایق، مختلف می‌شود، اما یک اصل بیشتر ندارد و آن این است که هر کس از هر چه خوشش می‌آید، از آن بگذرد.آنکه به مال خشنود است، باید مالش را انفاق کند و آنکه در مقام خطابه و وعظ یا تدریس، مقبولیتی یافته است، باید آن را ترک گوید
[78] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص69، بیروت، 1403ق/1983م.
و به‌طور کلی آدمی باید خود را با حالتی که در قبر دارد، قیاس کند و از چیزی که در قبر یافت نمی‌شود ( لباس و مسکن و خوراک و نکاح ...)، در این دنیا بیش از حد حاجت و ضرورت برندارد، وگر نه انس و الفتی با مواهب دنیوی می‌گیرد که به سعادت اخروی او لطمه خواهد زد.[79] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص67، بیروت، 1403ق/1983م.
روش معالجه به ضد، گاه دفع زهر به داروست و گاه دفع زهر به زهر دیگر است.
فی المثل گاه ارباب احوال، شربت حلالی را در جامی که به رنگ شراب است، می‌خورند تا آدمیان بدانان گمان شرابخواری برند و از چشم خلق بیفتند و رذیلت حب جاهشان درمان شود.
صحت این عمل گرچه از لحاظ فقهی مورد تردید است، اما «ارباب احوال گاه خود را به‌شیوه‌هایی درمان می‌کنند که فقیهان جایز نمی‌دانند و بعداً تقصیر خود را جبران می‌کنند».
[80] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص288، بیروت، 1403ق/1983م.
همچنین است کار شخص بخیلی که به طلب حسن شهرت، مال خود را در مقابل چشم مردم انفاق می‌کند تا او را سخاوتمند بدانند.
وی با این کار خبث بخل را از خود می‌زداید و خبث ریا را به‌جای آن می‌نشاند و بعد از آن باید به سراغ ریا برود و آن را علاج کند.
بر این قیاس می‌توان گاه شهوت را بر سر غضب کوفت و گاه غضب را بر سر شهوت، تا سورت و رعونتشان بشکند و رفته رفته زایل شوند.
[81] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص262، بیروت، 1403ق/1983م.
اما روش علمی علاج رذایل آن است که به قبح آن‌ها و به پیامدهای سوء دنیوی و به عقوبت اخرویشان تفصیلاً آگاهی یابند و با تأمل در گفته‌های پیامبر (ص) وآثاربزرگان‌و حکایات‌صالحان، تدریجاً خودرا از شر رذایل برهانند.
به همین سبب، غزالی در ربع منجیات و مهلکات، حکایات بسیار از صوفیان و صالحان سلف می‌آورد تا مشی و سلوک مشرب اخلاقیشان را باز نماید و خواننده را به پیروی از آن‌ها ترغیب کند.
فی‌المثل در مورد غضب، شخص باید اولاً در اخبار مربوط به کظم غیظ و حلم تأمل کند و ثانیاً از عقوبت الهی خائف باشد و ثالثاً از سوء عاقبت دشمنی و انتقام جویی بر حذر باشد و حتی اگر از آخرت باکی ندارد، به فکر دنیای خود باشد و رابعاً بیندیشد که وقتی خشمناک می‌شود، چه چهره زشت و نامیمونی پیدا می‌کند و مانند سگان و درندگان می‌شود و انصاف دهد که چهره سگان یافتن بهتر است، یا چهره علما و انبیا، و خامساً بنگرد که چه چیز او را به انتقام گرفتن وادار کرده است، شاید انگیزه‌های شیطانی باشد و سادساً بداند که غضب او از آن روست که کارها بر وفق مراد خدا رخ داده است، نه مراد او؛ اما او چه حق دارد که مراد خود را برتر از مراد خدا بداند؟
[82] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص173-174، بیروت، 1403ق/1983م.
و بر این قیاس است درمان علمی و عملی حسد و ریا و بخل و دیگر رذایلی که در ربع مهلکات آمده‌اند.کتاب ذم الدنیا
«کتاب ذم الدنیا» که کتاب ششم از ربع مهلکات است، شاید بیش از هر نوشته دیگری جهان بینی صوفیانه غزالی و دستاورد عزلت و سلوک باطنی او را آشکار کند: دنیا هم دشمن خداست هم دشمن دوستان خدا و هم دشمن دشمنان خدا
[83] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص201، بیروت، 1403ق/1983م.
چون سایه‌ای است که زود می‌گذرد، چون خواب آشفته‌ای است که زود سپری می‌شود، چون زن زیبایی است که شوهر خود را سر می‌بُرَد، چون عجوزه‌ای است که خود را از سرِ فریب می‌آراید، چون ماری است نرم و آدم کش و چون آب دریاست که نوشنده را تشنه‌تر می‌کند.[84] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص214-216، بیروت، 1403ق/1983م.
هیچ بهره‌ای در این جهان نمی‌بری، مگر اینکه در آخرت چند برابر آن را از تو کم می‌گذارند، حتی اگر شنیدن نوای پرنده‌ای یا نگاه به سبزه‌ای یا نوشیدن آب خنکی باشد.
[85] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص221، بیروت، 1403ق/1983م.
حظ نفس بردن، از آن‌ِ دنیاست و فقط در صورتی عملی اخروی می‌شود که آدمی در خوراک و پوشاک و نکاح و امثال آن، طالب آن باشد که نیرو بگیرد تا طاعت خدا کند.
پس ملاک دنیوی و اخروی شدن عمل، قصد آدمی است.
به قصد حظ عاجل نفس کار کردن، یقیناً کاری است دنیوی و از جنس هوی است که خداوند بهشت را در گرو طرد آن نهاده است.
[86] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص221، بیروت، 1403ق/1983م.
با اینهمه، دنیا را نباید به کلی رها کرد، و طالب فرو کوفتن شهوت و غضب به طور کامل نباید بود، بلکه باید بدن را آرام کرد و حاجتش را داد تا دل را مشغول نکند و او را برای فکر و ذکر خدا در طول عمر آماده و آرام بگذارد.
[87] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص230، بیروت، 1403ق/1983م.
حجم عظیم اخبار و آثار و امثله‌ای که غزالی در این کتاب در باب دنیا و ذم آن می‌آورد، نمایانگر زهد و تقشّف و نفرت و تلخ کامی او از دنیایی است که شر مزاحم است و باید با حسن سیاست و تأدیب و با اقتصار بر ضرورت و حاجت از آن رهایی جست.
در عین حال نباید نگران پریشانی امور بود و نباید پنداشت که دعوت‌های زاهدانه، آدمیان را از طمع و طلب باز می‌دارد، چرا که مدار عالم، غفلت است و آدمیان هیچ گاه از تفاخر و تکاثر باز نمی‌ایستند و لذا آسیای جهان به آب غفلت اهلش، و به تقدیر سابق ازلی بی‌توقف و تعطیل میگردد و زهد زاهدان در آن فتوری نمی‌افکند.
همین تصویر از دنیا، به کمک غزالی می‌آید تا به دفع علمی پاره‌ای از رذایل همت گمارد.
فی المثل در باب تکبر ، آدمی اگر ذلت و عجز خود را کما هو حقه بداند و به عبد و مملوک و میرا بودن خود تصدیق و اعتراف کند و نیز اگر بداند که در این دنیا زندانی ذلیل و گناهکاری بیش نیست، آیا بر دیگر زندانیان برتری خواهد فروخت؟.
[88] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص360، بیروت، 1403ق/1983م.
بحث عالمانه غزالی در این کتاب در باب کیفیت پیدایش معیشت جمعی و پدید آمدن شغل‌ها و جدا شدن شهر از روستا و حاجت افتادن به پول و قانون و فقیه و سلطان و مالیات ، نیز از مباحث خواندنی و اندیشیدنی این کتاب است و وسعت بینش و عمق اندیشه غزالی را در باب دنیا آشکار می‌کند.
کتاب آفات اللسان
آفات بیست گانه زبان که در «کتاب آفات اللسان» آمده است، نیز از بحث‌های دلکش و گاه جنجال آفرین احیاء علوم الدین است.
سخن بیهوده گفتن، مراء و جدال و فحش و بدزبانی و لعن و مزاح و استهزا و غیبت و دروغ و سخن‌چینی و رازگشایی و چاپلوسی و مداحی و سؤال عوام از صفات و کلام باری، همه از آفات زبانند و چنانکه پیامبر (ص) فرمود: ایمان کسی مستقیم نمی‌شود، مگر به استقامت دل و دل کسی مستقیم نمی‌شود، مگر به استقامت زبان
[89] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص109، بیروت، 1403ق/1983م.
لذا خود را در امور نامربوط نباید وارد کرد و سخن بسیار و زائد نباید گفت و از سخن باطل باید پرهیخت و بر سخن دیگری متکبرانه نباید خرده گرفت و دشنام نباید داد و در برخی امور به کنایه باید سخن گفت و از لعن مسلمان باید پرهیز کرد، حتی اگر یزید باشد؛ چرا که فرمان دادن او به قتل حسین (ع) به ثبوت نرسیده است.همین قدر باید گفت که قاتل حسین (ع) هر که بوده است، اگر قبل از توبه مرده باشد، لعنت خدا بر او باد.
[90] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص122، بیروت، 1403ق/1983م.
[91] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص125، بیروت، 1403ق/1983م.
همچنین است نفرین کردن به مسلمانان حتی به ظالمان.نیز چنین است شعر بدخواندن یا دل به شعر سپردن یا مزاح بسیار کردن، یا پا از گلیم خود بیرون کردن و از صفات باری و کلام حق پرسیدن، چرا که «شأن عوام اشتغال به عبادات و ایمان به معارف قرآن و تسلیم به پیام‌های رسولان است، بی چون و چرا و بی‌بحث».
[92] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص126-127، بیروت، 1403ق/1983م.
[93] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص162-163، بیروت، 1403ق/1983م.
کتاب ذم الغرور
«کتاب ذم الغرور» که آخرین کتاب از ربع مهلکات است، در حقیقت شکوی نامه غزالی از دین فروشان و غرور زدگان روزگار خویش است که در جامه فقیهان و صوفیان و عالمان و عابدان درآمده‌اند و دل خلق را ربوده‌اند و آگاهانه و ناآگاهانه از قبله هدایت دور افتاده‌اند.
اینان 4 طایفه‌اند: یکم اهل علم و نظر، دوم اهل عمل و عبادت، سوم صوفیه و چهارم ثروتمندان.
از اهل علم، فرقه‌ای در علوم شرعی و عقلی دستی دارند، اما عمل را فرو نهاده‌اند و مغرور علم خویش شده‌اند.
فرقه دیگر، اهل عمل و طاعت هستند، اما تفقد احوال دل نمی‌کنند و از ریا و حسد و کبر و ریاست طلبی پنهان در دل خویش غافلند.
فرقه دیگر بدی این رذایل باطنی را می‌دانند، اما از فرط خودپسندی خود را فارغ از آن‌ها می‌پندارند.
فرقه دیگر حتی به تهذیب باطن هم پرداخته‌اند، اما در زوایای دلشان همچنان از مکاید نهانی شیطان باقی است و اینان از آن غافلند و لذا کارهای نیکو می‌کنند، اما شاید انگیزه نهانشان کسب حسن شهرت، یا اجتماع مریدان بر اطرافشان باشد.
فرقه دیگر اشتغال به مجادلات کلامی دارند و ایمان صحیح را در گرو جدال‌های خود می‌پندارند.
فرقه دیگر به وعظ و تذکیر مشغولند، غرور اینان از همه بیشتر است، چرا که خودپسندیشان بیشتر است.
از زهد می‌گویند و خود دنیا پرستند؛ مردم را از خدا می‌ترسانند، اما خود آسوده‌اند؛ مدعی انس با حقند، اما از خلوت لذتی نمی‌برند.
فرقه دیگر، شیوه صحیح وعظ را فرو نهاده‌اند «که وعاظ زمان ما هستند» و به شطح و طامات رو آورده‌اند و سخن‌های موزون و مسجع می‌گویند و اشعار فراوان در وصال و فراق می‌خوانند و مردم را به وجد و صیحه می‌افکنند، اینان به حقیقت شیاطین انسند.
فرقه دیگر به حفظ کلام زهاد قناعت کرده‌اند.
[94] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص388 به بعد، بیروت، 1403ق/1983م.
فرقه دیگر فقط به جمع روایات و طلب اسناد عالیه و سماع حدیث وقت را سپری کرده‌اند، در حالی که حقیقت سماع حدیث را هم نمی‌دانند.
[95] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص397، بیروت، 1403ق/1983م.
فرقه دیگر به نحو و لغت و شعر روآورده‌اند و خود را علمای امت پنداشته‌اند.
فرقه دیگر را غرور فقاهت گرفته است و گمان می‌برند که حکم میان بنده و خدا تابع حکم آنان است و به حیل فقهی دست گشوده‌اند «و اگر بخواهیم غرور فقها را برشماریم مجلدات بسیار خواهد شد».
[96] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص398-400، بیروت، 1403ق/1983م.
اما از اهل عمل و عبادات، فرقه‌ای فرایض را وانهاده‌اند و به نوافل مشغول شده‌اند.
فرقه دیگر را وسوسه‌های بی‌حاصل فرا گرفته است.
فرقه دیگر به قرائت قرآن مغرور شده‌اند و شبانه روز یک ختم قرآن می‌کنند و هیچ از آن نمی‌فهمند.
فرقه دیگر مغرور روزه‌اند، یا حج ، یا حسبت و امر به معروف و نهی از منکر ؛ خلق را از بدی نهی می‌کنند، اما خود گرفتار آنند.
فرقه دیگر مجاور مکه و مدینه شده‌اند، اما بر در دل ننشسته‌اند تا آن را از پلیدی‌ها بپیرایند.
فرقه دیگر زهد در پوشاک و خوراک می‌ورزند، اما دلشان پر از حب ریاست و جاه است.
اما طایفه سوم صوفیانند که بعضیشان به زی و هیأت صوفیانه دلخوش و مغرورند و به شیوه صوفیان سر را پایین می‌اندازند و در گریبان می‌برند و آههای بلند می‌کشند و صدا را پایین می‌آورند و بعضی دیگرشان مدعی معرفت و مشاهده حقند و به چشم عیب و تحقیر در علما و فقها و مفسران می‌نگرند و بعضیشان در اباحت افتاده‌اند و بعضی دیگر به مراتبی رسیده‌اند و انواری بر ایشان تافته است، اما اناالحق گویان خود را واصل به مرتبه اعلی دانسته‌اند و مظهر و ظاهر را یکی گرفته‌اند، همان خطایی که مسیحیان هم در حق عیسی (ع) کرده‌اند.
[97] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص400- 407، بیروت، 1403ق/1983م.
طایفه چهارم ثروتمندانند که فرقه‌ای به بنای مسجد و مدارس و کاروانسرا و خانقاه همت می‌گمارند و نام خود را بر سر در آن می‌نویسند، در حالی که اموال خود را به غصب و رشوه و...
به دست آورده‌اند.
فرقه دیگر که شاید اموالشان حلال باشد، اما در مصرف آن ریا می‌ورزند و با آراستن مساجد دل نمازگزاران را می‌ربایند.
فرقه دیگر آنانند که آشکارا انفاق می‌کنند و از تصدق نهانی می‌پرهیزند.
فرقه دیگر اموال را به حکم خسّت نگه می‌دارند و به عباداتی رومی‌آورند که محتاج خرجی نیست، مثل نماز و ختم قرآن و روزه و بر این قرار.
با اینهمه، آدمیان که به هزار حیله پرندگان هوا و درندگان صحرا و ماهیان دریا را به دام انداخته‌اند، اگر بخواهند، می‌توانند غرور را نیز در دام کنند و از دام شیطان بجهند.
[98] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ص407-410، بیروت، 1403ق/1983م.
ربع منجیات
کتاب توبه
ربع منجیات با کتاب فوق العاده مهم « توبه » آغاز می‌شود و در آن غزالی با موشکافی بسیار توضیحات نیکویی در باب حقیقت گناه ، و سر گناه دانسته شدن پاره‌ای از اعمال و تفاوت گناهان صغیره و کبیره و نیز حقیقت توبه و راه‌های آن می‌آورد و نکته مهم این است که در بیشتر این توضیحات، مصالح دنیوی و اهمیت و نقش گناهان در معیشت اجتماعی را منظور می‌دارد.
می‌نویسد: نمی‌شود که خداوند پیامبری را برای اصلاح دین و دنیای خلق بفرستد و آنگاه آنان را به کارهایی که مانع معرفت خدا و رسولان اوست و یا موجب هلاک اموال و نفوس است، امر کند و به همین سبب کفر و بدعت و قتل نفس و قطع اعضا و لواط و زنا - که این‌ها هم مایه قطع نسل و بطلان توارثند - و دزدی و خوردن مال یتیم و... همه جزو کبائرند، چون همه موجب اختلال معیشت می‌شوند و خصوصاً گناهان مالی چنانند که در خفا صورت می‌گیرند و اقامه دعوی بر آن‌ها مشکل است و کبیره شمردنشان موجب می‌شود تا آدمیان کمتر گرد آن‌ها بگردند، برخلاف غصب مال و خیانت در امانت که امری آشکار است و مدعی می‌تواند خود در احقاق حق خویش بکوشد.
همین طور است ربا که اکل مال غیر است به تراضی و لذا می‌تواند بود که شرایع حکم‌های مختلف در باب آن بیاورند و آن را کبیره نشمارند؛ اما می‌خواری را چون مایه خاموش کردن چراغ عقل است، باید از کبائر شمرد.
همین طور است سحر در صورتی که متضمن کفر باشد؛ اما دست تهمت در آبروی آدمیان بردن و آنان را به زنا متهم کردن، چنان است که شاید حکمش در شرایع مختلف، مختلف باشد و به همین سبب کبیره بودنش قطعی نیست، چرا که شارع می‌توانست چنین حکم کند که اگر شخص عادلی بر زناکاری گواهی دهد، زانی را حد بزنند، یا اگر حد نمی‌زنند، دیگر با شخص عادل کاری نداشته باشند، چرا که حد نزدن شخص عادلی که گواهیش مقبول نیفتاده است، لطمه‌ای به مصالح دنیا نمی‌زند.
[99] غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج4، ص20-21، بیروت، 1403ق/1983م.
بر این نسق، غزالی فقه را عقلانی می‌کند و دنیوی بودن آن را به جد می‌گیرد و بزرگی گناهان کبیره را منوط به بزرگی زیانی می‌بیند که به زندگی اجتماعی آدمیان وارد می‌آورند.
این یک حیثیت است؛ اما از حیث دیگر، گناهان صغیره اگر تکرار شوند و یا اگر کوچک شمرده شوند، بدل به کبیره می‌شوند، چرا که کوچک شمردن آن‌ها کوچک شمردن خداست و به همین سبب یکی از عارفان گفت که: «گناه صغیر نداریم.
هر مخالفتی کبیره ا
ویژگی‌های برجسته این فایل:
- محتوای علمی و کاملاً استاندارد
- فایل محصول چند لحظه بعد از خرید به چت پشتیبانی ارسال میگردد
- پشتیبانی کامل از طریق تیکت
- طراحی شده برای یادگیری سریع و عمیق
محصولات آموزشی مشابه
سایر فایل‌ها و جزوات آموزشی که شاید برای شما مفید باشند
PPTX
PPTX
PPTX
پاورپوینت کامل تعریف گریس
299,000 تومان
PDF
فایل پی دی اف کتاب خفی علایی (الخفیه العلاییه)
299,000 تومان
دیدگاهتان را بنویسید