PPTX
پاورپوینت کامل فصل دوم درمانهای روان كاوی زیگموند فروید
299,000 تومان
محصول VIP
پاورپوینت کامل ابوعبدالله بخاري جعفي
۴.۹
تعداد فروش / دانلود:
0 بار دانلود
تاریخ ثبت فایل در سایت:
حجم فایل دانلودی:
0.28 مگابایت
سازگاری کامل:
موبایل، تبلت و کامپیوتر
معرفی محصول پاورپوینت کامل ابوعبدالله بخاري جعفي
توجه : این فایل به صورت فایل power point (پاور پوینت) ارائه میگردد
پاورپوینت کامل ابوعبدالله بخاري جعفي دارای 120 اسلاید می باشد و دارای تنظیمات کامل در PowerPoint می باشد و آماده ارائه یا چاپ است
شما با استفاده ازاین پاورپوینت میتوانید یک ارائه بسیارعالی و با شکوهی داشته باشید و همه حاضرین با اشتیاق به مطالب شما گوش خواهند داد.
لطفا نگران مطالب داخل پاورپوینت نباشید، مطالب داخل اسلاید ها بسیار ساده و قابل درک برای شما می باشد، ما عالی بودن این فایل رو تضمین می کنیم.
توجه : در صورت مشاهده بهم ريختگي احتمالي در متون زير ،دليل ان کپي کردن اين مطالب از داخل فایل مي باشد و در فايل اصلي پاورپوینت کامل ابوعبدالله بخاري جعفي،به هيچ وجه بهم ريختگي وجود ندارد
بخشی از متن پاورپوینت کامل ابوعبدالله بخاري جعفي :
محمد بن اسماعیل جعفی بخاری
بُخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم‌جُعفی (13 شوال 194- 256ق/20 ژوئیه810 -870م)، محدث نامدار ماوراءالنهر، صاحب صحیح و پیشوای محدثان اهل سنت می‌باشد.
فهرست مندرجات
2 - استماع حدیث
3 - نخستین سفر بخاری
4 - نخستین تألیف
5 - شیوخ بخاری
6 - شاگردان وی
7 - تألیف الجامع الصحیح
8 - بخاری در ری
9 - بخاری در نیشابور
10 - بازگشت به بخارا
11 - بخاری در سمرقند
12 - بخاری در حوزه حدیث و رجال
12.1 - بخاری در نگاه بزرگان
12.2 - علل اعتبار وی در حدیث
12.3 - مقبولیت بخاری
12.4 - روش بخاری در علم حدیث
12.5 - ویژگی شخصیتی بخاری
12.6 - زبان رجالی بخاری
13 - گرایش‌های اعتقادی بخاری
13.1 - مذهب بخاری
13.2 - جایگاه تاریخی عقاید بخاری
13.3 - پیوند خلق افعال عباد و خلق قرآن
13.4 - زبان بخاری در بیان عقاید
13.5 - مروری بر دیگر مواضع اعتقادی
14 - شخصیت فقهی بخاری
14.1 - ستایش دانش فقهی وی
14.2 - مبنای فقه بخاری
14.3 - برخورد بخاری در تفسیر نصوص
14.4 - برخورد با ظواهر قرآن و احادیث
14.5 - برخورد با مساله تعارض
14.6 - تاثیر پذیری از افکار شافعی
14.7 - کوشش در اقامه شعائر فقهی
14.8 - جایگاه فقهی وی
15 - رویکرد بخاری به ادب و اخلاق
16 - آثار
17 - بررسی صحیح بخاری
17.1 - تعداد احادیث
17.2 - معیار بخاری برای انتخاب حدیث
17.3 - تبویب و تنظیم صحیح بخاری
17.4 - ویژگیهای کتاب مذکور
17.5 - وجود احادیث معلق
17.6 - عرضه کتاب به ائمه حدیث
17.7 - اعتبار صحیح نزد اهل سنت
17.8 - شرح‌های صحیح بخاری
17.9 - قداست صحیح بخاری
17.10 - انتقادات به صحیح بخاری
17.10.1 - انتقاد به رجال اسناد
17.10.2 - انتقاد شیعه به صحیح
17.10.3 - تکرار بعضی از احادیث
17.10.4 - انتقاد به نقل به معنی
17.10.5 - مناقشه در متن احادیث
18 - فهرست منابع
19 - پانویس
20 - منبع
زندگی‌نامه
نیای بزرگ وی، بردزبه (بزدزبه)، دهقانی سغدی، و بر دین زردشتی بود و فرزند او مُغیره، جد دوم بخاری، به دست یَمان جعفی، والی بخارا اسلام آورد و به سبب همین رابطه، نسب جعفی یافت.
[1] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص6، قاهره، 1349ق.
بخاری در 13 شوال 194 در خرتنگ، از قرای بخارا، زاده شد. در کودکی پدرش راـ که راوی معتبر حدیث بود ـ از دست داد و مادرش سرپرستی او را به عهده گرفت. او در همان دوران بیناییش را از دست داد ولی با دعای مادرش آن را بازیافت.
[2] احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج2، ص10، بیروت.
[3] خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج2، ص207، چاپ س دیدرینغ، ویسبادن 1394/1974.
[4] احمد بن محمد قسطلانی، ارشادالساری فی شرح البخاری، ج1، ص31، بولاق 1305.
از او نقل کرده‌اند که یک بار دیگر پیش از مراجعت از سفر، در خراسان به چشم درد سختی مبتلا شد و شخصی او را با گل خطمی معالجه کرد.[5] خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج2، ص208، ج 2، چاپ س دیدرینغ، ویسبادن 1394/1974.
بخاری حافظه‌ای بسیار قوی داشت[6] ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقه، ج1، ص486، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، قاهره 1385/1965.
و از کودکی در بخارا مشغول تحصیل شد و از ده سالگی به حفظ و جمع آوری حدیث پرداخت؛ یازده ساله بود که اشتباه استادش، داخلی را درباره سند روایتی تصحیح کرد و تحسین او را برانگیخت.[7] احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج2، ص67، بیروت.
بنا به آنچه در منابع آمده است، مصاحبان او احادیثی را که نوشته بودند بر مبنای آنچه وی از حفظ می‌خواند، تصحیح می‌کردند.در شانزده سالگی کتابهای ابن مبارک (متوفی 182) و وکیع بن جراح (متوفی 197) را از برکرد.
[8] احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج2، ص7، بیروت.
در همان سال همراه مادر و برادرش به حج رفت و برای فراگرفتن حدیث در حجاز ماند.[9] احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج2، ص7، بیروت.
در هجده سالگی در کنار قبر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) کتاب قضایاالصحابه والتابعین و اقاویلهم را تألیف کرد.[10] احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج2، ص7، بیروت.
بخاری در جستجوی حدیث، به رسم بیشتر عالمان و محدثان آن روزگار، سفرهای طولانی کرد و در شهرهای خراسان، جبال، عراق، مصر، شام و حجاز نزد استادان به فراگیری حدیث پرداخت.
او هنگام اقامت در بصره در مدت شانزده روز بیش از پانزده هزار حدیث حفظ کرد.
[11] ابن ابی یعلی، طبقات الحنابله، ج1، ص276، بیروت.
دوبار به شام و مصر و جزیره، و چهار بار به بصره رفت، شش سال در حجاز اقامت جست و به کوفه و بغداد نیز بسیار سفر کرد. او یکصد هزار حدیث با سند صحیح و دویست هزار حدیث دیگر را حفظ کرده بود[12] ابن ابی یعلی، طبقات الحنابله، ج1، ص275، بیروت.
و مدعی بود که نزد بیش از هزار شیخ استماع حدیث کرده است[13] کتاب الوافی بالوفیات، ج 2، چاپ س دیدرینغ، ویسبادن 1394/1974.
[14] خلیل بن ایبک صفدی، کتاب الوافی بالوفیات، ج 2، چاپ س، ص 207، دیدرینغ ، ویسبادن 1394/1974.
[15] ابن عماد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، ج2، ص134، بیروت.
استماع حدیث
بخاری بدان سان که رسم روزگارش بود، به موازات آموزش‌های ابتدایی، از حدود ده سالگی به استماع حدیث روی آورد و در آغاز کار از برخی محدثان بخارا بهره جست.
[16] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص6-7، قاهره، 1349ق.
در همین اوان نوجوانی، حافظه توانمند و کم نظیر او به یاریش شتافت و افزون بر حفظ احادیث، به تدریج توانایی تشخیص نیز در او پدید آمد و گاه اشتباه استادان خود را متذکر می‌شد.[17] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص7، قاهره، 1349ق.
[18] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص11، قاهره، 1349ق.
وی در بخارا از کسانی چون عبدالله بن محمد جعفی مُسندی و محمد بن بِیْکَندی حدیث آموخت؛ در همین دوره زندگیش، سفر یا سفرهایی به مرو کرد و در این فرصت از استادان برجسته مروزی نیز حدیث شنید[19] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص401، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
و در 209ق/824م نیز سفری به نیشابور کرد.[20] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص404، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
هنگامی که 16ساله بود، کتب محدثان بزرگی چون ابن مبارک و وکیع بن جراح را از برداشت و مباحث آنان در فقه الحدیث را درمی‌یافت.[21] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص7، قاهره، 1349ق.
نخستین سفر بخاری
نخستین سفر او به بیرون خراسان، در حدود سال 210ق بود که به همراهی مادر و برادرش راهی حج شد.وی پس از به جای آوردن مناسک حج به بخارا بازنگشت و در مراکز علمی حجاز و عراق به استماع حدیث پرداخت.
[22] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص7، قاهره، 1349ق.
بخاری 17سال داشت که از او حدیث شنیدند و نخستین خاطره‌اش از تحدیث مربوط به حدود سال 211ق بود که خود برای استماع، در شام به در خانه محمد بن یوسف فِریابی رفته بود.[23] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص401، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
او سال بعد در مکه نزد عبدالله ابن زبیر حُمیدی بود و استاد آن اندازه به وی اعتقاد یافته بود که در مجادلات علمی از او نظر می‌خواست.[24] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص401، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
نخستین تألیف
وی در حدود 18سالگی نخستین تجربه تالیفی خود را در مجاورت حرم رسول اکرم (صلی‌الله‌و‌علیه‌و‌آله‌وسلم)، با نگارش پیش‌نویس‌های کتاب مشهور خود التاریخ الکبیر آغاز کرد.
[25] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص7، قاهره، 1349ق.
پس از آن به سختی می‌توان انگیزه‌های تعلم و تعلیم را در سفرهای بخاری از یکدیگر باز شناخت؛ وی که سخت به آموختن حدیث دلبسته بود و برای استماع از شیوخ گوناگون سفر می‌کرد، در خلال این سفرها با اتکا بر توشه‌ای که داشت، از تعلیم حدیث نیز روی برنمی‌تافت. بخاری به گفته خود در این سال‌ها سفرهایی به مکه، مدینه، کوفه، بصره، واسط، بغداد و مراکز جزیره، شام و مصر داشته، و با بیش از هزار شیخ دیدار، و ده‌ها هزار حدیث استماع کرده است؛ وی از برخی شهرها بارها دیدن کرده است؛ چنانکه به بصره 4بار، به بغداد 8 بار و به کوفه و حرمین شریفین سفرهایی پرشمار داشته است.[26] لالکایی، هبه الله، اعتقاد اهل السنه، ج1، ص173-174، ریاض، 1402ق.
شیوخ بخاری
در میان شیوخ او، از محدثان برجسته‌ای چون اسحاق بن راهویه، قتیبه بن سعید و علی بن حسن بن شقیق از مرو و دیگر نقاط خراسان، ابراهیم بن موسی فراء از ری، ابونعیم فضل بن دُکین، عبیدالله بن موسی، عبدالله بن نُمیر، عبدالله و عثمان پسران ابی شیبه از کوفه، ابوعاصم ضحاک بن مَخلَد، حَجّاج بن مِنهال و علی بن عبدالله مَدینی از بصره، احمد بن حنبل، یحیی بن مَعین و ابوعُبید قاسم بن سلاّم از بغداد، عمرو بن خالد حَرّانی از بلاد جزیره، آدم بن ابی ایاس، محمد بن یوسف فریابی و ابومسهر عبدالاعلی بن مسهر از شام، عبدالله بن زبیر حمیدی و احمد بن محمد ازرقی از مکه، ابو مصعب زهری، اسماعیل بن ابی اُویس و عبدالله بن نافع زبیری از مدینه، ابوصالح کاتب اللیث و نُعیم بن حَمّاد از مصر می‌توان یاد کرد.
[27] لالکایی، هبه الله، اعتقاد اهل السنه، ج1، ص173-174، ریاض، 1402ق.
[28] ابن نقطه، محمد، التقیید، ج1، ص33، حیدرآباددکن، 1403ق/1983م.
[29] مزی، یوسف، تهذیب الکمال، ج24، ص431-434، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، 1403ق/ 1983م.
[30] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص394-395، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
اگر چه بخاری سعی بر درک شیوخ متقدم داشت، از شیوخی در طبقات متاخرتر نیز غفلت نورزیده، و گاه حتی از برخی اقران خود نیز روایت کرده است.[31] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص395-396، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
شاگردان وی
برخورداری بخاری از اسنادی عالی، و آغاز کردن تحدیث از جوانی موجب شده است تا نام شخصیت‌هایی با وجود اختلاف نسل در میان شاگردان و راویان او به ثبت برسد؛ از آن جمله می‌توان به مشاهیری چون مسلم بن حجاج نیشابوری، ابوعیسی تِرمِذی، ابوبکر ابن خزیمه، ابوبکر بزّار، محمد بن نصر مروزی، ابراهیم حَربی، یحیی بن محمد ابن صاعد، ابوحامد ابن شرقی، ابوحاتم رازی، ابوزُرعه رازی، احمد بن عبدان اهوازی، ابوبکر ابن ابی‌الدنیا، ابوبکر ابن ابی‌عاصم، و محمد بن یوسف فَرَبْری در خور ذکرند.
[32] بزار، ابوبکر، المسند، ج3، ص245، به کوشش محفوظ الرحمان زین الله، بیروت/مدینه، 1409ق.
[33] مروزی، محمد، تعظیم قدر الصلاه، ج1، ص116، به کوشش عبدالرحمان بن عبدالجبار فریوایی، مدینه، 1406ق.
[34] ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج3، ص191، حیدرآباد دکن، 1372ق/ 1953م.
[35] ابن نقطه، محمد، التقیید، ج1، ص33، حیدرآباددکن، 1403ق/1983م.
[36] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص397، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
به رغم شهرت بخاری رویدادهای زندگی وی در دوره تعلیم و تالیف به درستی ثبت نشده است و داده‌های برخی شاگردان او چون ابن ابی‌حاتم وراق و فربری نیز در معرفی استاد بیشتر بر محور فضایل و مناقب متمرکز است و به ندرت اطلاعات دقیقی در آن دیده می‌شود.
تألیف الجامع الصحیح
بی‌تردید آغاز تدوین مجموعه الجامع الصحیح، نقطه عطفی در زندگی بخاری محسوب می‌شود و با توجه به ویژگیهای این اثر،اندیشه تالیف آن را باید حاصل پختگی شخصیت علمی بخاری دانست. با تکیه بر این روایت که بخاری اندیشه تالیف صحیح را از مجلسی که در حضور اسحاق بن راهویه (در نیشابور) منعقد بوده، الهام گرفته است،
[37] حازمی، محمد، «شروط الائمه الخمسه»، ج1، ص66، همراه شروط الائمه السته ابن قیسرانی، به کوشش طارق سعود، دمشق/بیروت، 1408ق/ 1988م.
[38] نووی، یحیی، تهذیب الاسماء و اللغات، ج1، ص74، قاهره، 1927م.
می‌توان تخمین زد که طرح اولیه این کتاب در سال‌های واپسین زندگانی اسحاق (د 238ق/852م) شکل گرفته است. همچنین با تکیه بر این گفته بخاری که طرح الجامع الصحیح، از آغاز تا تالیف نهایی حدود 16 سال طول کشیده است،[39] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص14، قاهره، 1349ق.
می‌توان پایان این طرح را در اواخر دهه 240ق گمانه زد. این تخمین با سندی دیگر تایید می‌شود و آن ثبت مربوط به نخستین استماع صحیح از بخاری، توسط شاگردش فربری در 248ق/862م‌است.بخاری در ری
بر پایه برخی از قراین، بخاری بخشی از دوره تعلیم خود را در بخارا گذرانده، و در اواخر زندگی عبدالله بن منیر (د 241ق/855م)، در بخارا می‌زیسته است،
[40] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص424، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
اما به دلیل‌هایی که هنوز روشن نیست، بخارا را ترک گفته است. بر پایه روایتی، وی در 247ق سفری به ری داشته است.[41] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص433، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
بر اساس گزارش فربری، وی برهه‌ای از دوره تالیف صحیح را در شهر کوچک فربر گذرانده[42] نووی، یحیی، تهذیب الاسماء و اللغات، ج1، ص75، قاهره، 1927م.
و احتمالاً در همانجا و در 248ق تالیف کتاب را به پایان آورده است، چه، می‌دانیم که نخستین سماع کتاب توسط شاگرد و همراهش، فربری از او در همان سال و در همان شهر بوده است.[43] کلاباذی، احمد، رجال صحیح البخاری، ج1، ص24، به کوشش عبدالله لیثی، بیروت، 1407ق/1987م.
[44] ابن خیر، محمد، فهرسه، ج1، ص95، به کوشش کودرا، بغداد، 1963م.
[45] ابن نقطه، محمد، التقیید، ج1، ص33، حیدرآباددکن، 1403ق/1983م.
[46] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص450، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
چنین می‌نماید که بخاری پس از به پایان رساندن کتاب خود، بار دیگر سفرهایی را آغاز کرده، چنانکه در 250/864م نیز دیداری از ری داشته است.[47] ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج3، ص191، حیدرآباد دکن، 1372ق/ 1953م.
شاید سفر او به بلخ نیز در همین سال‌ها بوده باشد.[48] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص395، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
بخاری در نیشابور
بر اساس گزارش حاکم نیشابوری، بخاری در همان سال 250ق به نیشابور درآمد و در آن دیار رحل اقامت افکند و تا 255ق همانجا زیست.
[49] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص404، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
با این حال، اسانید روایت صحیح نشان از آن دارد که بخاری در 252ق، به بخارا رفته، و در آنجا به القاء و اسماع صحیح خود مبادرت کرده است؛ هم در این مجالس است که فربری موفق شده تا صحیح بخاری را برای بار دوم استماع نماید.[50] کلاباذی، احمد، رجال صحیح البخاری، ج1، ص24، به کوشش عبدالله لیثی، بیروت، 1407ق/1987م.
[51] ابن خیر، محمد، فهرسه، ج1، ص95، به کوشش کودرا، بغداد، 1963م.
[52] ابن نقطه، محمد، التقیید، ج1، ص126، حیدرآباددکن، 1403ق/1983م.
بخاری در آغاز اقامت خود در نیشابور از حمایت محافل اصحاب حدیث آن دیار، به ویژه محمد بن یحیی ذُهْلی که از شیوخ بخاری نیز بوده، برخوردار بوده است؛ اما چنین می‌نماید که این روابط در اواخر این سال‌ها روی به سردی نهاده است. اگر چه عده‌ای، رقابت‌های حرفه‌ای را در این امر عامل اصلی شمرده‌اند، اما ظاهراً برخی دیدگاه‌های خاص بخاری زمینه بروز این خصومت بوده است. ذهلی ضمن متهم ساختن بخاری به بدعت، حضور در مجلس او را بر اصحاب حدیث تحریم کرد و با توجه به نفوذ او در میان اصحاب حدیث، ادامه فعالیت برای بخاری ناممکن شد و به ناچار نیشابور را ترک گفت.
[53] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص30، قاهره، 1349ق.
[54] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص442، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
[55] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص453، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
ذهلی در مکاتباتی با محافل حدیثی دیگر بلاد چون ری و بخارا نیز آنان را از همراهی با بخاری پرهیز داد[56] ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج3، ص191، حیدرآباد دکن، 1372ق/ 1953م.
چنانکه شیوخ اصحاب حدیث ری چون ابوحاتم و ابوزرعه، به این تحریم پیوستند،[57] ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج3، ص191، حیدرآباد دکن، 1372ق/ 1953م.
اما گویا در بخارا وضع به گونه‌ای دیگر بود.بازگشت به بخارا
بخاری پس از ترک نیشابور، پس از سال‌ها شاید برای اقامت به موطن خود بخارا بازگشت و با وجود کوشش‌های ذهلی، از سوی علما و عامه مردم با استقبالی شگرف روبه رو شد.
[58] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص463، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
خالد بن احمد ذهلی، امیر بخارا که در این برهه از سوی طاهریان برآن دیار فرمان می‌راند، خود از شیفتگان حدیث بود و چنین می‌نماید که بخاری از حمایت مؤثر او برخوردار بوده است. اندکی پس از ورود بخاری به موطنش، خالد از او درخواست کرد که مجلسی خصوصی برای آموختن حدیث به وی و فرزندانش اختصاص دهد؛ اما بخاری این درخواست را به تندی رد کرد و با بیان دیدگاه خود درباره شان حدیث، از امیر خواست که در صورت تمایل خود و فرزندانش در جلسات عمومی شرکت جویند. این برخورد بخاری موجب رنجش امیر بخارا گردید و شاید با بهره‌گیری از اتهاماتی که محمد بن یحیی ذهلی، عنوان می‌کرد، شرایط راندن بخاری از بخارا نیز فراهم شد.[59] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص32، قاهره، 1349ق.
[60] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص406-407، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
بخاری در سمرقند
بخاری این بار، راهی سمرقند شد که در آنجا شماری از خویشان او می‌زیسته‌اند. او روستای خَرتَنگ، در نزدیکی سمرقند را نیز اقامتگاه مناسبی برای خود ندید، چه گویا نامه‌ای به سمرقندیان رسیده بود که آنان را نیز به بیرون راندن بخاری امر می‌کرد. وی که در آستانه ماه رمضان به خرتنگ رسیده بود، رمضان سختی را در آنجا گذراند و در شب عید فطر 256ق درگذشت.
[61] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص31، قاهره، 1349ق.
[62] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص466، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
[63] لالکایی، هبه الله، کرامات الاولیاء، ص247- 248، ریاض، 1412ق.
[64] ابن جوزی، عبدالرحمان، صفه الصفوه، ج4، ص168-171، به کوشش محمود فاخوری و محمد رواس قلعه جی، بیروت، 1406ق/1986م.
[65] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص438، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
بخاری در حوزه حدیث و رجال
بی‌شک بخاری، چه به روزگار خود و چه در طی قرون پس از خود، به عنوان محدث شناخته می‌شده، و هر گونه ورود او به حوزه‌ای بیرون از حدیث، به عنوان کوششی جانبی برای او بوده است.
بخاری در نگاه بزرگان
با آنکه کتابی از کتب رجالی اهل سنت از یاد و ستایش بخاری خالی نیست، گزینش چند سخن درباره نمایاندن جایگاه والای او دشوار می‌نماید؛ شاید گویاترین سخن از آن‌ِ استادش احمد بن حنبل باشد که می‌گفت: «از خراسان کسی چون بخاری برون نیامده است»
[66] ابن نقطه، محمد، التقیید، ج1، ص9-10، حیدرآباددکن، 1403ق/1983م.
و بر آن این سخن ابن خزیمه شاگرد پرآوازه‌اش را باید افزود که «در زیر آسمان کسی را به حدیث داناتر از بخاری نمی‌شناسم».[67] ابن نقطه، محمد، التقیید، ج1، ص10، حیدرآباددکن، 1403ق/1983م.
[68] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص16، قاهره، 1349ق.
[69] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص416، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
سرانجام باید گفت که وی صاحب نخستین و معتبرترین کتاب از صحاح سته اهل سنت است و هرگز کسی در حوزه حدیث اهل سنت در طی قرون به پایه اعتبار او نرسیده است.[70] ابن صلاح، عثمان، علوم الحدیث، ج1، ص18، به کوشش نورالدین عتر، دمشق، 1404ق/1984م.
[71] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج2، ص215، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1968م.
[72] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج2، ص278- 279، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1968م.
علل اعتبار وی در حدیث
سخت کوشی، جهانگردی و جست و جوگری بخاری، در کنار حافظه قوی، از مهم‌ترین سبب‌های اعتبار او در حدیث بوده است؛ اما افزون بر این، شیوه خاص وی در فراگیری حدیث نیز جایگاه او را در میان محدثان عصرش متمایز ساخته است. وی در گوشه‌ای از خاطراتش چنین آورده که «نوشتن حدیث من همچون دیگران نبوده است؛ من هر گاه از کسی حدیث می‌شنیدم و می‌نوشتم، از نام و کنیه و نسبش می‌پرسیدم. اگر آن مرد اهل فهم بود، چگونگی حمل حدیثش را جویا می‌شدم و اگر بر آن پایه نبود، از او درخواست می‌کردم تا اصل و نسخه روایتش را به من بنمایاند».
[73] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص406، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
همین روحیه بخاری در شناسایی اسانید حدیث و رجال آن موجب شده است که وی در مهارت‌های گوناگون شناخت اسانید بر همگنان عصر فایق آید و از همین روست که ابوعیسی ترمذی صاحب سنن گوید: کسی را در علل حدیث، تاریخ (رجال) و معرفت اسانید در سراسر عراق و خراسان داناتر از بخاری نیافته‌ام.
[74] ترمذی، محمد، السنن، ج5، ص738، به کوشش احمد محمد شاکر و دیگران، قاهره، 1357ق/1938م بب.
یکی از حکایات مشهور درباره بخاری، داستان آزمایش او توسط محدثان بغداد است که آنان به عمد احادیثی را با متون و اسانید مقلوب برای بخاری خوانده‌اند و بخاری یکایک خطاها را بازشناخته است.[75] حمیدی، محمد، جذوه المقتبس، ج1، ص214-215، به کوشش ابراهیم ابیاری، بیروت، 1403ق/1983م.
[76] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص20، قاهره، 1349ق.
مقبولیت بخاری
به هر روی، فارغ از اندک انتقادات مربوط به عصر بخاری نسبت به شخصیت علمی وی که از باورهای خاص او و تبلیغات ذهلی بر او سرچشمه می‌گرفت، در نسل‌های بعدی و در طی قرون پس از آن، وی به طور عام به عنوان شخصیتی موجه مقبولیت بی‌نظیری داشته است. گفتنی است که رواج و مقبولیت عام صحیح بخاری نیز سرنوشتی همسان خودوی داشته است؛ چه، این کتاب را با آنکه جز فربری چندین تن دیگر نیز از بخاری استماع کرده بودند، در نسل شاگردان بخاری تنها توسط فربری رواج یافته، و از نسل دوم روی به استفاضه نهاده است.
[77] ابن اثیر، علی، جامع الاصول، ج1، ص186، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، 1370ق/1950م.
[78] ابن دقیق العید، محمد، الاقتراح فی بیان الاصطلاح، ج1، ص297- 298، به کوشش قحطان عبدالرحمان دوری، بغداد، 1402ق/1982م.
[79] F O ck، J، ج1، ص66، X Beitr L ge zur (berlieferungsgeschichte von Buh r/ "s Traditionssammlung n، ZDMG، 1983، vol XCII.
نقدهای بعدی از سوی کسانی چون دارقطنی، صرفاً نقدی علمی بوده است.[80] دارقطنی، علی، الالزامات و التتبع، ج1، ص 121، به کوشش مقبل بن‌هادی وادعی، بیروت، 1405ق/1985م.
روش بخاری در علم حدیث
گفتنی است که بخاری در اصول علم حدیث نیز به استنباط برخی مبانی از احادیث نبوی به شیوه‌ای شبیه استنباط‌های فقهی روی آورده، و نمونه‌هایی از آن در منابع بازتاب یافته است.
[81] ترمذی، محمد، السنن، ج3، ص15، به کوشش احمد محمد شاکر و دیگران، قاهره، 1357ق/1938م بب.
مبانی گزینش بخاری در صحیح، در منابع گوناگون از جمله کتابهای شروط الائمه بررسی شده است، اما افزون بر آن باید به پژوهش‌هایی اشاره کرد که در جهت تبیین جزئیات روش شناختی نقادی‌های بخاری درباره احادیث صورت گرفته است؛ از جمله: کتاب خالد منصور دُریس، با عنوان موقف الامامین البخاری و مسلم من اشتراط اللقیا و السماع فی الاسناد المعنعن بین المتعاصرین (ریاض، 1997م) و کتاب ابوبکر کافی، با عنوان منهج الامام البخاری فی تصحیح الاحادیث و تعلیلها (بیروت، 2000م).
ویژگی شخصیتی بخاری
در حوزه رجال، ویژگی مهم شخصیت بخاری، یعنی مقبولیت عام دانش رجالی او حتی در میان معاصران، و نیز اقدام وی به تالیف التاریخ الکبیر، به عنوان نخستین موسوعه رجالی از نوع خود، آثار بعدی در رجال اهل سنت را به شدت متاثر ساخته، و در این تاثیرپذیری حتی آثار منتقدانش چون الجرح و التعدیل ابن ابی حاتم مستثنی نبوده است.
[82] خطیب بغدادی، احمد، موضح اوهام الجمع و التفریق، ج1، ص141، به کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، 1407ق.
گفتنی است که داده‌های رجالی بخاری از سوی عالمان معاصرش در ری که با او در عقیده نیز اختلاف داشتند - ابوزرعه رازی و ابوحاتم رازی - به دیده نقد نگریسته شد، و حتی ابن ابی حاتم تحت تاثیر پدرش در رساله‌ای مستقل، خطاهای بخاری در رجال را مدون ساخت، اما بخش مهمی از این انتقادات در نگاه داوران نسل‌های بعد چون خطیب بغدادی[83] خطیب بغدادی، احمد، موضح اوهام الجمع و التفریق، ج1، ص141، به کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، 1407ق.
نا وارد تشخیص داده شد.بخاری برپایه ورعی که شخصاً بدان پابند بوده، پاره‌ای از اظهار نظرهای رجالی مرسوم در عصر خود را فراتر از یک نقد فنی، و در حد غیبت و عملی غیر اخلاقی می‌شمرده است. وی ضمن نگرانی از تعریف‌های متفاوتی که از عوامل جرح راوی وجود داشت، جرح‌های غیر مسئولانه را بی‌اعتبار شمرده، بر آن بود که جرح ناقدان باید با شرح و بیان وجه ضعف همراه بوده باشد. هم از این روست که او خود برخی از رجال جرح شده چون عِکرِمه، مولای ابن عباس و اسماعیل بن ابی اویس را در روایت دور از ضعف شمرده، و احادیث آنان را در صحیح خود وارد ساخته است.
[84] خطیب بغدادی، احمد، الکفایه فی علم الروایه، ص108، به کوشش ابوعبدالله سورتی وابراهیم حمدی مدنی، مدینه، المکتبه العلمیه.
[85] حازمی، محمد، «شروط الائمه الخمسه»، ج1، ص71-74، همراه شروط الائمه السته ابن قیسرانی، به کوشش طارق سعود، دمشق/بیروت، 1408ق/ 1988م.
زبان رجالی بخاری
بخاری در پی روش پرهیزگارانه خود، در اندک مواردی که «کذب» و «وضع» رجلی را مسلم می‌انگاشته، از به کارگیری تعبیراتی چون «کذّاب» و «واضع» خودداری کرده، و در بیشتر اظهار نظرهای رجالیش تعبیرات احتیاط آمیزی به کار برده که منجر به ایجاد یک زبان رجالی خاص برای او گشته است. در زبان رجالی بخاری، به خصوص سه تعبیر «مُنْکَر الحدیث»، «سَکَتوا عَنه» و «فیه نظر» کاربرد بیشتری داشته است.
[86] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص439-441، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
تعبیر «منکر الحدیث» در عمل بدان معنا بود که بخاری ضعف راوی را در حدی می‌دانسته که روایت از او را «حلال» نمی‌شمرده است.[87] ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، ج1، ص6، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، 1963م.
تعبیر «فیه نظر» کاشف از آن بود که اتهام راوی از نگاه شخص بخاری است و نزد دیگر ناقدان اتهامی متوجه وی نبوده است،[88] ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، ج2، ص416، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، 1963م.
[89] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص439 441، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
اما تعبیر «سکتوا عنه» دلالت بر مجهول بودن راوی دارد. این تعبیر توسط مُسفِر بن غُرم الله دمینی در اثری مستقل با عنوان قول البخاری تحلیل شده است (ریاض، 1991م).گرایش‌های اعتقادی بخاری
بی‌تردید نقطه آغاز سخن درباره گرایش‌های مذهبی بخاری در عقاید و نیز فقه آن است که گفته می‌شود وی به عنوان عالمی از محدثان برجسته، به مبانی مذهبی اصحاب حدیث پایبند بوده است؛ بنابراین، در نگاهی گذرا به افکار او کافی است تنها وجوه امتیاز او از دیگر اصحاب حدیث مورد بررسی قرار گیرد؛ به خصوص درگیری‌های بخاری با محمد بن یحیی ذهلی به خوبی نشان می‌دهد که او در پاره‌ای از موضوعات مبنایی متفاوت در پیش گرفته بوده است. مهم‌ترین مساله مورد اختلاف میان بخاری و اصحاب حدیث عصر خود مساله «نظریه لفظ» در باب خلق قرآن بوده است، یعنی باور به اینکه «لفظ قرآن بر زبان انسان مخلوق است». گویی محمد بن یحیی ذهلی، قول به لفظ را به عنوان تهمتی بر بخاری وارد ساخته، و این اتهام در زمان حیات بخاری شهرتی گرفته است؛ اما بخاری در محافل خصوصی‌تر بر این نکته تاکید کرده که هرگز قائل به نظریه لفظ نبوده، آن را تهمتی به خود می‌شمرده، و از آن برائت می‌جسته است.
[90] ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج3، ص191، حیدرآباد دکن، 1372ق/ 1953م.
[91] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص31-32، قاهره، 1349ق.
اما با نگاهی تحلیلی به روایات شرح حال و با بهره‌گیری از برخی آثار بخاری، به روشنی آشکار میگردد که بخاری ضمن تقبیح نظریه لفظ، خود‌اندیشه‌ای نزدیک به آن را مطرح ساخته، و تا پایان بر آن پایدار بوده است.مذهب بخاری
به عقیده محققان، نمی‌توان بخاری را پیرو یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت یا مذاهب مشهور دیگر دانست.
در واقع، او مسلک فقهی خاصی داشت و به رأی خویش اجتهاد می‌کرد.
هرچند برخی از پیروان مذاهب کوشیده‌اند که او را تابع مذهب خود معرفی کنند و از جمله سبکی
[92] عبدالوهاب بن علی سبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج2، ص212، مصر.
نام او را در کتاب خود در شمار علمای شافعی، و قاضی ابن ابی‌یعلی[93] ابن ابی یعلی، طبقات الحنابله، ج1، ص271، بیروت.
در زمره علمای حنبلی آورده‌اند، با توجه به نظریات و فتاوی فقهی او - که شیخ جمال‌الدین قاسمی دمشقی با بهره گیری از عناوین ابواب کتاب صحیح بخاری گردآورده[94] محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج1، ص4042، مقدمه محمدمنیر دمشقی، بیروت 1406/1986.
ـ باید او را دارای مسلکی مستقل دانست.وی آرای خود را معمولا به صورت نقل گفته یکی از اصحاب یا ائمه مذاهب اهل سنت بیان می‌کرده است.
[95] محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج1، ص40، مقدمه محمدمنیر دمشقی، بیروت 1406/1986.
جایگاه تاریخی عقاید بخاری
نیم قرنی پیش از بخاری، احمد بن حنبل و همفکران او از حدیث گرایان، با پرهیزی سخت از هر گونه تاویل و برداشت عقل‌گرایانه از نصوص قرآنی و متون روایات، و تاکید بر پذیرش ظاهر نصوص بدون پرسش از «چگونگی» و «چرایی»، نظامی اعتقادی را بنیاد نهادند که مبنای آن، اعتقاد به حقانیت نصوص ماثوری بود که مفهوم آنها جز به اجمال دانسته نمی‌شد
[96] ابن ابی‌یعلی، محمد، طبقات الحنابله، ج1، ص241-246، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، 1371ق/1952م.
[97] ابن ابی‌یعلی، محمد، طبقات الحنابله، ج1، ص294- 295، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، 1371ق/1952م.
[98] ابن ابی‌یعلی، محمد، طبقات الحنابله، ج1، ص341- 345، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، 1371ق/1952م.
در حالی که اسحاق بن راهویه، مؤثرترین استاد بخاری در شکل گیری شخصیتش، با قدری تفاوت به احادیث می‌نگریست و تاویل را در محدوده‌ای لازم می‌شمرد.[99] ابن قتیبه، عبدالله، تاویل مختلف الحدیث، ج1، ص341- 345، بیروت، دارالجیل.
زبان و منطق شاگردان اسحاق، همچون ابن قتیبه، اگر کلامی نبود، دست کم در مسیر گفت و گو با متکلمان، ایجاد درکی متقابل میان محدثان و متکلمان را دنبال می‌کرد و با همین زبان به شبهات مخالفان از اهل کلام پاسخ داده می‌شد و این همان مسیری است که بخاری در آثار خود در پیش گرفته است.درباره کوشش عالمان اصحاب حدیث برای درگیر شدن در چنین گفت و گویی با اهل کلام، باید گفت که این جریان از اوایل سده 3ق به تدریج روی به گسترش نهاده، و به پیدایش مکتب‌هایی ضد معتزلی و سنت گرایی کلامی منجر شده که با مکتب اشعری در آغاز سده 4ق به اوج خود رسیده است. در پی‌جویی از رجال شاخص این جریان، به خصوص باید از حسین کرابیسی (د 248ق) یاد کرد
[100] سید مرتضی، علی، الفصول المختاره، ج1، ص53، قم، 1413ق.
که با برخوردی متکلمانه، نظریه لفظ را مطرح ساخت[101] اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ج1، ص602، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، 1400ق/1980م.
و البته در مسائلی دیگر چون نفی اختیار با مواضع اصلی اصحاب حدیث موافق بود.[102] اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ج1، ص457، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، 1400ق/1980م.
[103] ابن ندیم، الفهرست، ج1، ص230.
در همین دوره، عالم بصری، ابن کلاب از برجستگان متکلمان اهل سنت و جماعت نیز در نظریه‌ای نسبتاً پیچیده، صوت مسموع از کلام الله را تنها عبارتی از کلام الله و نه عین آن دانست.[104] اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ج1، ص584 - 585، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، 1400ق/1980م.
به طور کلی باید یادآور شد که در عصر بخاری، به خصوص در محیط‌هایی چون خراسان و ماوراءالنهر که زمینه‌های عقل گرایی از قوتی برخوردار بود، بازسازی افکار اهل سنت و جماعت بر مبنای احادیث و سنن به گونه‌ای نظام مند و قابل رقابت با مذاهب نظام‌مند عصر، مقتضی آن بوده که تاویل حدیث مبتنی بر یک نظام اندیشه شکل گیرد و توجه به همین نیاز است که از بخاری شخصیتی خاص و متمایز ساخته است.
پیوند خلق افعال عباد و خلق قرآن
در مقایسه میان افکار بخاری با عالم نسل پیشین او حسین کرابیسی که بخاری چندی از او دانش آموخته،
[105] عبادی، محمد، طبقات الفقهاء الشافعیه، ج1، ص53، به کوشش یوستا ویتستام، لیدن، 1964م.
[106] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج2، ص214، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1968م.
چنین به نظر می‌رسد که بخاری همان دغدغه‌های او را داشته است؛ در حالی که محور موضوعی اصلی در این کتاب مبحث قرائت انسانی از قرآن است.در تبیین این پیوند باید گفت، متقدمان اصحاب حدیث آنگاه که بر مبحث خلق افعال انسان اصرار و تاکید می‌ورزیدند، هدف آنان نفی نظریه اختیار بود که از سوی قدریه تبلیغ می‌شد و تمام توجه آنان به سوی این نکته معطوف بود که افعال انسان را مخلوق خدا و نه بنده بشمارند؛ اما هرگز سعی نداشتند در اصل مخلوق بودن افعال انسان یا دست کم برخی از این افعال تردید کنند. برداشت بخاری ازاین باور سنتی اصحاب حدیث، یک برداشت جانبی بود؛ چه، او با تکیه بر این نکته که قرائت انسانی از قرآن کریم، یکی از افعال انسانی است، مخلوق بودن این فعل انسانی را لازمه اصل «خلق افعال عباد» می‌شمرد..
[107] Guillaume، A، ج1، ص43_ 63، X Some Remarks on Free Will and Predestination in Islam n JRAS، 1924.
بخاری به این نکته نیز کاملاً توجه داشت که فعل انسانی بودن قرائت انسانی نیز می‌توانست به سادگی از سوی اصحاب حدیث مورد انکار قرار گیرد؛
[108] Guillaume، A، ج1، ص66 -67، X Some Remarks on Free Will and Predestination in Islam n JRAS، 1924.
احادیث مربوط به مدح صوت ابی موسی در قرائت قرآن و امر به آراستن صوت هنگام قرائت قرآن[109] Guillaume، A، ج1، ص67، X Some Remarks on Free Will and Predestination in Islam n JRAS، 1924.
را شاهد آورده است.زبان بخاری در بیان عقاید
با آنکه فاصله بخاری از عالمی کلام‌گرا چون حسین کرابیسی، از نظر مواضع اعتقادی بسیار اندک به نظر می‌رسد، اما زبان او در بیان عقایدش با متکلمان بسیار متفاوت، و ویژه اوست. راهی که بخاری برای بیان یافته‌هایش درباره قرائت انسانی قرآن در پیش گرفت، گردآوری اخبار بدون نتیجه‌گیری صریح و واگذاردن نتیجه گیری به خواننده بود. انتظام حاکم بر کتاب خلق افعال العباد، نهادن اخبار مربوط به خلق افعال انسانی در کنار اخباری که قرائت و کتابت انسانی از قرآن را فعلی انسانی می‌شمرد، بسنده بود تا هر خواننده متاملی را به سوی نظریه نامخلوق بودن قرائت و کتابت انسانی رهنمون گردد. اما بخاری به هر دلیل از به کارگیری زبان متکلمان در بیان این عقیده خود سخت ابا داشت و حاضر نبود به درستی «نظریه لفظ» با زبان متکلمانه اقرار نماید.
کوشش مخالفان بخاری از جناح محمد بن یحیی ذهلی برای وادار ساختن وی برای اقرار به نظریه لفظ در عمل نتیجه‌ای نبخشید و بخاری همواره بر این نکته تاکید داشت که «هر کس مدعی گردد که من گفته‌ام قرآن مخلوق است، کذاب و دروغزن است، بلکه آنچه من گفته‌ام این است که افعال عباد مخلوق است».
[110] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص32، قاهره، 1349ق.
[111] لالکایی، هبه الله، اعتقاد اهل السنه، ج2، ص349، ریاض، 1402ق.
[112] لالکایی، هبه الله، اعتقاد اهل السنه، ج2، ص359، ریاض، 1402ق.
[113] بیهقی، احمد، الاعتقاد و الهدایه الی سبیل الرشاد، ج1، ص110، به کوشش احمد عصام کاتب، بیروت، 1401ق.
[114] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص454- 455، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
[115] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص457- 458، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
زبان تلویح و سوق دادن خواننده به سوی نتیجه‌گیری، زبانی است که بخاری در سراسر کتاب صحیح خود نیز از آن بهره گرفته، و با انتظام دهی به ابواب و گردآوری احادیث در ذیل هر باب به بیان اندیشه‌ای منسجم پرداخته است.
[116] «رویکرد...1»، Paketchy، A، X The Contribution of Eastern Iranian and Central Asian Scholars to the Compilation of Had Q ths n، History of Civilizations of Central Asia، vol IV (2)، UNESCO، Paris، 2000.
مروری بر دیگر مواضع اعتقادی
بخاری درباره ایمان دیدگاه معمول اصحاب حدیث را بازگو کرده، و در صحیح خود بابی با عنوان «زیادت و نقصان ایمان» گشوده است.
[117] لالکایی، هبه الله، اعتقاد اهل السنه، ج2، ص174، ریاض، 1402ق.
اما ویژگی برخورد او در معنایی است که از نقصان ایمان ارائه کرده است. گفتنی است که چندی پیش از بخاری حتی از سوی برخی مدافعان تشکیک‌پذیری ایمان تردیدهایی درباره معناداری نقصان در ایمان مطرح شده بود که حاصل آن طرح نظریه‌ای بود مبنی بر اینکه ایمان زیادت پذیر، ولی نقصان ناپذیر است.[118] اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ج1، ص136، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، 1400ق/1980م.
بخاری در رویارویی با معنای نقصان در ایمان، ضمن تمسک به آیاتی چند از قرآن کریم که در آنها از کمال و زیادت ایمان سخن آمده، نقص در ایمان را «ترک چیزی از کمال» دانسته است.بخاری با تکیه بر نصوصی از کتاب و سنت، گاه به باورهایی رسیده، و از دور شدن از اقوال مشهور بیمی نداشته است. به عنوان نمونه او با تفسیری خاص از آیه «...یُحَرَّفون‌َ الْکَلِم‌َ عَن‌ْ مَواضِعِه...» ،
[119] نساء/سوره4، آیه46.
بر این باور است که تورات متداول در میان یهودیان، تحریف لفظی نشده، و مقصود از تحریف در آن، تحریفی است که در تاویل و برداشت از آن روی نموده است.[120] بخاری، محمد، صحیح، ج8، ص216، استانبول، 1315ق.
[121] ابن قیم جوزیه، محمد، اغاثه اللهفان، ج2، ص406، به کوشش خالد عبدالطیف السبع العلمی، بیروت، 1417ق/1997م.
[122] ابن حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری، ج13، ص436، بیروت، 1379ق.
همچنین وی با استدلال به این مضمون روایی که در سرآمد هر سده احدی بر روی زمین زنده نخواهد ماند،
[123] ابن حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری، ج1، ص37، بیروت، 1379ق.
[124] ابن حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری، ج1، ص141_ 149، بیروت، 1379ق.
بر آن است که خضر نیز وفات یافته، و حیات جاودان او را انکار داشته است.[125] ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابه، ج2، ص298، به کوشش علی محمد بجاوی، بیروت، 1412ق/1992م.
شخصیت فقهی بخاری
آنگونه که از یک عالم اصحاب حدیث در سده 3ق انتظار می‌رود، بخاری نیز دانش فقه را از نظر دور نمی‌داشت. کوشش وی در قالب صحیح خود که بخش وسیعی از آن را ابواب فقهی از طهارت تا دیات تشکیل داده، از آن رو حائز اهمیت است که وی در آن مجموعه‌ای از احادیث گزینش شده را با شرط «حجیت» ارائه کرده است. بنابراین، می‌توان گفت: بخاری - به همان شیوه‌ای که در بیان عقاید خود عمل کرده - در حوزه فقه به جای بیان احکام فقهی با زبانی فتوایی، فتاوای مختار خود را در قالب گزینش و چینشی نظام‌مند از احادیث ارائه کرده است. این نکته‌ای است که ابن خلدون نیز در مقدمه خود، به هنگام کندوکاو از زمینه‌های شکل گیری علم فقه در چهره روایی خود بدان توجه کرده، و پس از موطا مالک صحیح بخاری را به عنوان یک مجموعه فقهی از نوع محدثانه معرفی نموده است. ابن خلدون به این نکته مهم نیز توجه نموده که بخاری در تدوین خود از احادیث، از گزینش بومی اخبار پرهیز داشته، و احادیث متنوعی از طریق حجازیان و عراقیان و شامیان گرد آورده است.
[126] ابن خلدون، مقدمه، ج1، ص559 - 560، به کوشش سهیل زکار، بیروت، 1401ق/ 1981م.
ستایش دانش فقهی وی
دانش فقهی بخاری بارها از سوی عالمان معاصرش از اصحاب حدیث، چون نعیم بن حماد، یعقوب دَورقی و محمد بن بَشّار ستوده شده است
[127] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص16، قاهره، 1349ق.
[128] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص22 24، قاهره، 1349ق.
[129] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص419، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
[130] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص424، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
تا آنجا که گاه فقاهت او را بر احمد بن حنبل یا استادش اسحاق که خود فقیهی نامدار بوده است، ترجیح می‌نهاده‌اند.[131] خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج2، ص19، قاهره، 1349ق.
[132] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص418 420، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
بخاری با اختلاف فقها و مبانی استدلال آنان نیز آشنا بوده، و نشانه‌هایی بر این آگاهی در آثار او بازتاب یافته است.[133] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج1، ص23، استانبول، 1315ق.
[134] بخاری، محمد، صحیح، ج6، ص127، استانبول، 1315ق.
[135] بخاری، محمد، صحیح، ج6، ص177، استانبول، 1315ق.
[136] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج8، ص113، استانبول، 1315ق.
بر اساس روایتی از قتیبه بن سعید، وی در عصر خود حامل فقه احمد و اسحاق - یعنی دو نماد فقه اصحاب حدیث در سده 3ق - به شمار می‌آمده است.[137] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص418، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
با اینکه بخاری هیچ اثر مستقلی در فقه استدلالی و اصول فقه نپرداخته، اما برخی عبارات گذرای او در صحیح، ضمن نشان دادن برخورد اصولی و نظام مند با فقه، گواهی دارد که ذهن او با مسائل اصولی مطرح عصر خود آشنا بوده است. همچنین باید به کتاب «اخبار الاحاد» از صحیح بخاری
[138] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج8، ص132، استانبول، 1315ق.
توجه کرد که در آن، مؤلف فصلی مستقل را به یکی از مباحث بحث‌انگیز اصولی در عصر خود اختصاص داده، و به شیوه روایی خود به بررسی موضوع پرداخته‌است. به مضامین صحیح، باید عبارات بخاری در کتاب القراءه خلف الامام را افزود که یک تک نگاری فقهی - حدیثی است و بخاری در آن قول جدید شافعی در وجوب قرائت بر ماموم را یاری کرده است.[139] ابن هبیره، یحیی، الافصاح، ج1، ص92، به کوشش محمد راغب طباخ، حلب، 1366ق/1947م.
مبنای فقه بخاری
فقه بخاری بر این مبنا مبتنی بود که هر نکته‌ای که نیاز به دانستن آن باشد، در کتاب یا سنت یافت می‌شود، و نیز امکان آگاهی بر پاسخ تمام نیازها هم از کتاب و سنت وجود دارد.
[140] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص412، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
وی همین اندیشه خود را در اواخر صحیح، در بخشی با عنوان «کتاب الاعتصام بالکتاب و السنه» بسط داده، و به بررسی جزئیات آن پرداخته است. وی در قسمتی از همین کتاب الاعتصام که آن را «باب ما یذکر من ذم الرای و تکلّف القیاس» نام نهاده،[141] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج8، ص148، استانبول، 1315ق.
با طرح اندیشه‌ای همچون شافعی، از سویی هر گونه رای جز قیاس را نفی کرده، و از سوی دیگر ضمن آنکه اصل قیاس را نفی نکرده، از افراط در کاربرد آن و به تعبیر خود از «تکلف قیاس» نهی کرده است.برخورد بخاری در تفسیر نصوص
برخورد بخاری در تفسیر نصوص، به شیوه‌ای نزدیک به شافعی، برخوردی تاویل‌پذیر بوده است؛ شاخص‌ترین نمونه، قول او درباره فراموش شدن «تسمیه» به هنگام ذبح است که برای تبیین آن به آیه «...وَ اِنَّه‌ُ لَفِسْق‌ٌ...»
[142] انعام/سوره6، آیه121.
اشاره کرده، و سپس با تکیه بر این نکته که «ناسی» نمی‌تواند مصداقی برای «فاسق» باشد، ترک تسمیه در اثر فراموشی را مانع تزکیه ندانسته است.[143] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج8، ص224، استانبول، 1315ق.
[144] شافعی، محمد، الام‌ّ، ج2، ص234، بیروت، دارالمعرفه.
نمونه‌ای گویا از رویکرد درایی بخاری در برخورد با نصوص را می‌توان در نظریه‌ای یافت که وی درباره تعریف «سَکران» (مست) و وضعیت حقوقی او به دست داده است؛ وی بر آن است که فردی که عقل او «مغلوب» گشته است، یعنی آنگونه که اتفاقات رخ داده به هنگام مستیش را به خاطر نیاورد، هیچ یک از اعمال او - از جمله طلاق - نافذ نخواهد بود.
[145] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص412، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
برخورد با ظواهر قرآن و احادیث
در برخورد با ظواهر قرآن، بخاری بدون در دست داشتن «صارفی» قوی بر به کارگیری آن اصرار ورزیده، و نمونه‌ای از آن در باب محرمات نکاح بازتاب یافته است؛ آنجا که وی با تمسک به ظاهر آیه «...وَ اُحِل‌َّ لَکُم‌ْ ما وَراءَ ذلِکُم‌ْ...»،
[146] نساء/سوره4، آیه24.
جمع بین دو دختر عمو در نکاح را جایز دانسته است.[147] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج8، ص126-127، استانبول، 1315ق.
وی همچنین با تمسک به عموم ظاهری آیه «...فَلا تَعْضُلوهُّن‌َّ...».[148] بقره/سوره2، آیه232.
در مبحث ولایت نکاح فرقی میان ثیب و بکر قائل نشده است.[149] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج6، ص132، استانبول، 1315ق.
[150] ابن حجر عسقلانی، احمد، فتح الباری، ج9، ص149، بیروت، 1379ق.
بخاری در برخورد با ظاهر احادیث نیز روشی مشابه را در پیش گرفته، و به عنوان نمونه، در تفسیر حدیث «امر به سواک»، عموم امر در حدیث را حاکی از جواز مسواک زدن برای همه، از جمله روزه‌داران دانسته است.
[151] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج2، ص234، استانبول، 1315ق.
برخورد با مساله تعارض
در برخورد با مساله تعارض بین نصوص، وی در اندک مواردی که به حل تعارض بدوی میان احادیث در صحیح خود اقدام کرده، تعارض را با حمل بر اجمال و تفسیر حل نموده است و بر این اصل تکیه کرده که در صورت صحت سند هر دو حدیث، حدیث مفسر بر حدیث مبهم قاضی خواهد بود.
[152] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج2، ص133، استانبول، 1315ق.
[153] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج3، ص28، استانبول، 1315ق.
وی در پاره‌ای از موارد که دو حدیث متعارض را از نظر اسناد در وضعیت همسان نمی‌دیده، حدیث اسند (با سند صحیح‌تر) را ترجیح نهاده، و در صورتی که حدیث معارض آن، موافق احتیاط بوده، گزینه دیگر را به عنوان گزینه «احوط» مطرح ساخته است؛ وی در این تراجیح خود پرهیزی از آن نداشته است که گزینه‌ای چون «وجوب غسل به انزال» را بدون توجه به مخالفت آن با قول مشهور، به عنوان قول اقوی اختیار نماید.[154] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج1، ص76، استانبول، 1315ق.
[155] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج1، ص97، استانبول، 1315ق.
تاثیر پذیری از افکار شافعی
افزون بر تاثیر علمی که شافعی بر نسل‌های پسین خود از اصحاب حدیث نهاده، توجه به این نکته که بخاری از برخی از فقیهان اصحاب شافعی چون حمیدی، زعفرانی و ابوثور کسب علم کرده،
[156] عبادی، محمد، طبقات الفقهاء الشافعیه، ج1، ص53، به کوشش یوستا ویتستام، لیدن، 1964م.
[157] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج2، ص214، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1968م.
تاثیرپذیری او از افکار شافعی را بیشتر قابل انتظار می‌سازد.بخاری را باید در شمار آن دسته از عالمان اصحاب حدیث همچون ابوثور، محمد بن نصر مروزی، ابن خُزیمه و ابن مُنذر به شمار آورد که با وجود قرابت بسیار افکار آنان به شافعی، در فقه مذهبی مستقل برای خود داشته، و در بردی محدود پیروانی نیز داشته‌اند.
نزدیکی روش فقهی بخاری به شافعی تا آنجاست که برخی او را در فقه از منتسبان به مذهب شافعی شمرده، و نام او را در طبقات شافعیه جای داده‌اند، با آنکه استقلال بخاری در مذهب را نیز پوشیده نداشته‌اند.
[158] عبادی، محمد، طبقات الفقهاء الشافعیه، ج1، ص53، به کوشش یوستا ویتستام، لیدن، 1964م.
[159] سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیه الکبری، ج2، ص212، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، قاهره، 1968م.
[160] ابن قاضی شهبه، ابوبکر، طبقات الشافعیه، ج2، ص83، به کوشش عبدالعلیم خان، بیروت، 1407ق.
در معنای انتساب بخاری به مذهب شافعی، گفته شده: این انتساب از آنجاست که وی در اجتهاد و استنباط از ادله و مقدم ساختن برخی از آنها بر دیگران بر طریقه شافعی رفتار کرده، و جز در مسائلی محدود از آراء او عدول نکرده است.[161] دهلوی، ولی الله، الانصاف، ص76، به کوشش عبدالفتاح ابوغده، بیروت، 1404ق.
گفتنی است که برخی نیز با تکیه بر رابطه بخاری و احمد، بخاری را از اصحاب او و در شمار حنبلیان نام برده‌اند.[162] ابن ابی یعلی، محمد، طبقات الحنابله، ج1، ص271، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، 1371ق/1952م.
[163] ابن مفلح، ابراهیم، المقصد الارشد، ج2، ص375، به کوشش عبدالرحمان ابن سلیمان عثیمین، ریاض، 1990م.
کوشش در اقامه شعائر فقهی
در پایان سخن از فقه بخاری، باید یادآور شد که وی در اظهار و اقامه شعائر فقهی اصحاب حدیث همچون «افراد اقامه» و «بلند کردن دستان در نماز» اهتمام داشته، و به خصوص در محیط نامساعد ماوراءالنهر، در این راه محنت‌هایی را به جان خریده، و با متنفذان درگیری‌هایی داشته است.
[164] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج12، ص465، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
با توجه به اکثریت قاطع مذهب حنفی در منطقه ماوراء النهر در عصر بخاری[165] مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، ج1، ص323، به کوشش دخویه، لیدن، 1906م.
و با عنایت به تقابلی که میان اصحاب حدیث و حنفیان صاحب‌رای وجود داشت، آشکارا می‌توان دریافت که کوشش‌های تبلیغی بخاری، بیش از همه در برابر محافل حنفی بوده است.[166] Schacht، J An Introduction to Islamic Law، ج1، ص81، Oxford، 1991.
بازتاب این تقابل در قالب یک افسانه از پرداخته‌های همان روزگار دیده می‌شود، مبنی بر اینکه چگونه ابوحفص کبیر بخاری، مفتی حنفیان در عصر خود، نخست بخاری را از فتوا دادن در بخارا منع کرده، و آنگاه که با اصرار او بر افتا مواجه گشته، با پرسشی او را دچار لغزش ساخته، و زمینه اخراجش از بخارا را فراهم آورده است[167] قرشی، عبدالقادر، الجواهر المضیئه، ج1، ص67، حیدرآباد دکن، 1332ق.
هر چند این داستان با توجه به برخی ویژگی‌ها در محتوا و نیز درگذشت ابوحفص در محرم 217[168] ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج10، ص159، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، 1405ق/1985م.
چندان قابل پذیرش نیست.جایگاه فقهی وی
به هر روی، دیدگاه فقهی بخاری در سده‌های متمادی در کتب فقه تطبیقی مورد توجه قرار نگرفته، و تنها اخیراً این موضوع توجه برخی محققان را به خود جلب کرده است. نخست باید از جمال الدین قاسمی (د 1332ق)، از اصلاح طلبان سلفی شام یاد کرد که در چند برگ از اثر خود درباره بازشناسی شخصیت بخاری، به گردآوری فهرست‌وار از اختیارات فقهی بخاری بر اساس الجامع الصحیح پرداخته است. همچنین عبدالسلام مبارکپوری (د 1341ق) از عالمان هند در اثری با عنوان سیره الامام البخاری: سید الفقهاء و امام المحدثین به جایگاه فقهی بخاری توجه کرده است.
[169] دهلوی، ولی الله، شرح تراجم ابواب صحیح البخاری، ص1، حیدرآباد دکن، 1368ق/ 1949م.
در دهه‌های اخیر کوشش در جهت بازشناسی جایگاه فقهی بخاری و بازیابی آراء فقهی او از خلال آثار و منابع رونقی افزون یافته که از نمونه‌های آن است:هاشم، حسینی عبدالمجید، الامام البخاری محدثاً و فقیهاً، قاهره، 1982م؛ همدانی، نزار عبدالکریم، الامام البخاری فقیه المحدثین و محدث الفقهاء، بغداد، 1989م؛ ابوفارس، محمدعبدالقادر، فقه الامام البخاری، عمان، 1409ق/1989م، که آراء فقهی بخاری را بر اساس صحیح و به تفصیل در 2جلد گرد آورده است.
رویکرد بخاری به ادب و اخلاق
با آنکه از نیمه دوم سده 2ق، عنوان زهد، برای گردآوری احادیث و اخبار مربوط به مباحث اخلاق و تربیت نفس نزد محدثان رایج بوده، اما بخاری را باید از نقاط عطفی در تاریخ اصحاب حدیث به شمار آورد که از این سنت روی گردانده، و اساساً در آموزه‌های اخلاقی خود به دنبال ترویج زهد نبوده است.حتی برخلاف احمد بن حنبل و شاگردان او که به زهد محدثان پیشین چون سفیان ثوری باور نداشتند و کوشش کردند با نوشتن آثاری با عنوان الزهد، سنت زهد نویسی محدثان را در مسیری دیگر قرار دهند، بخاری از زهد، در حد یک عنوان برای آثار خود، یا حتی بابی از آثارش نیز چشم پوشید.
[170] دهلوی، ولی الله، شرح تراجم ابواب صحیح البخاری، ص1، حیدرآباد دکن، 1368ق/ 1949م.
از آنجا که بخاری تعالیم اخلاقی خود را با عنوان «ادب» مدون ساخته، نخست باید یادآور شد که پرداختن آثاری دینی با عنوان ادب، از اوایل سده 3ق، در محافلی محدود و خاص از اصحاب حدیث آغاز شده بود و نمونه‌های شاخص آن کتاب الادب از ابوبکر ابن ابی شیبه (د235ق)، GAS آداب الاسلام از ابوعبید قاسم بن سلام
[171] بلوی، یوسف، ج2، ص27، الف باء، قاهره، 1287ق.
بود.شاید بتوان نشان داد که همراهی بخاری با ابن ابی شیبه و ابوعبید، ناشی از قرابتی عمیق تر میان آنان در‌اندیشه‌ها بوده است.به هر تقدیر، بخاری تعالیم اخلاقی متخذ از احادیث نبوی را نخست در بخشی از کتاب صحیح خود با عنوان «کتاب الادب» گرد آورد و سپس برای تفصیل بیشتر فارغ از سخت‌گیری‌های اسنادی کتاب صحیح، مجموعه‌ای گسترده‌تر از احادیث را در اثری مستقل گرد آورد و آن را الادب المفرد نام نهاد.
بخاری در کتاب الادب المفرد، بحث خود را با نیکی به والدین و شیوه رفتار با آنان آغاز کرده، سپس به صله رحم و شیوه سلوک با همسایگان و خویشاوندان پرداخته، و بحث را با آموزش‌هایی درباره شیوه سلوک و معاشرت با طبقات گوناگون مردم و حتی حیوانات خانگی تکمیل کرده است (نک: سراسر کتاب). وی حتی در بابی که با عنوان «باب الاحسان الی البر و الفاجر» گشوده، به نیکی کردن به انسان‌ها اعم از نیکوکار و بدکار تشویق کرده است.
[172] بخاری، محمد، الادب المفرد، ص59، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، 1409ق/1989م.
فضای حاکم بر کتاب بخاری، نه سلوکی فردی به شیوه زاهدان و تارکان دنیا، که سلوکی همراه با جمع مردمان است و مؤلف در سراسر آموزش‌های خود، راه‌هایی را برای جست و جوی رستگاری در خلال زندگی این جهانی پی گرفته، و اندیشه ترک دنیا را نداشته است.در طرح مباحث اخلاقی نیز همچون دیگر مباحث، بخاری به ندرت به ارائه توضیح و تفسیری در حاشیه احادیث پرداخته، اما در همین توضیحات محدود نیز به نظر می‌رسد که وی شیوه‌ای مشابه تفسیر احادیث فقهی را در استنباط از احادیث اخلاقی به کار گرفته است
[173] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج2، ص79، استانبول، 1315ق.
[174] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج6، ص209، استانبول، 1315ق.
[175] بخاری، محمد، صحیح (الجامع الصحیح)، ج7، ص129، استانبول، 1315ق.
آثار
1. الادب المفرد، در اخلاق و آداب.ترجمه انگلیسی آن از یوسف دلورنزو، اسکندریه، 1997م؛ ترجمه ازبکی از شمس الدین باباخانف، تاشکند، 1990م؛ شرح آن با عنوان فضل الله الصمد فی توضیح الادب المفرد، از فضل الله جیلانی، قاهره، 1378ق؛ دو اثر با عنوانهای ضعیف الادب المفرد، و صحیح الادب المفرد، در نقد احادیث این کتاب از محمد ناصرالدین البانی، جبیل، 1994م.
2-4.التاریخ الکبیر، التاریخ الاوسط و التاریخ الصغیر.التاریخ الاوسط (ریاض، 1998م) به ترتیب گاه شمار است و دو اثر دیگر، به ترتیب رجال تنظیم شده‌اند.ابن ابی حاتم رازی بر التاریخ الکبیر نقدی نوشته است؛ همچنین محمد عبدالکریم عبید در اثر خود تخریج الاحادیث‌المرفوعهالمسنده فی کتاب‌التاریخ‌الکبیر (ریاض، 1999م)، به استخراج احادیث مسند نبوی آن پرداخته است. برخی نسخه‌های خطی با عنوان‌هایی چون التاریخ فی معرفه رواه الحدیث...و التواریخ و الانساب وجود دارد که شاید بخش‌هایی از التاریخ الکبیر بوده باشند. کرنکوف نیز در مقاله‌ای به بیان ویژگیهای التاریخ الکبیر دست زده است
[176] Krenkow، F، ج1، ص643_ 647، X The Tarikh of the Imam al-Bukhari n، Islamic Culture، 1934، vol VIII.
کتاب التاریخ الصغیر نیز به کوشش محمود ابراهیم زاید (حلب/قاهره، 1397ق/1977م) منتشر شده است.5. الجامع الصحیح یا صحیح بخاری، معتبرترین کتاب از صحاح سته که تاکنون بارها به چاپ رسیده، و آثار پرشماری درباره آن قلمی گشته است. نسخه‌ای با عنوان تفسیر القرآن موجود در کتابخانه اسکوریال (1، ESCشم 1255)، ظاهراً بخش «کتاب التفسیر» الجامع الصحیح است
[177] GAL، ج1، ص166.
همچنین رابطه میان آنچه ابن ندیم آن را السنن فی الفقه نام داده، و در عرض صحیح آورده،[178] ابن ندیم، الفهرست، ج1، ص286.
با الجامع الصحیح قابل تامل است.6 -7. خلق افعال العباد و الرد
ویژگیهای برجسته این فایل:
- محتوای علمی و کاملاً استاندارد
- فایل محصول چند لحظه بعد از خرید به چت پشتیبانی ارسال میگردد
- پشتیبانی کامل از طریق تیکت
- طراحی شده برای یادگیری سریع و عمیق
محصولات آموزشی مشابه
سایر فایل‌ها و جزوات آموزشی که شاید برای شما مفید باشند
PPTX
PPTX
PPTX
پاورپوینت کامل محجور
299,000 تومان
PPTX
پاورپوینت کامل سيد محمدتقي بن جعفر نجفآبادي
299,000 تومان
دیدگاهتان را بنویسید